# ԳՈՂԱՑՎԱԾ ՀԱՂԹԱՆԱԿՆԵՐ ԱՌԱՋԻՆ ԳԻՐՔ

Ա Կ Հովհաննիսյան

Ա. Կ. Հովհաննիսյան


ԳՈՂԱՑՎԱԾ ՀԱՂԹԱՆԱԿՆԵՐ

ԱՌԱՋԻՆ ԳԻՐՔ

Ղարաբաղյան պատերազմի

ազատամարտիկի

հիշողությունները

(1991-1993թթ.)


Ազատ Կառլենի Հովհաննիսյան


ԳՈՂԱՑՎԱԾ ՀԱՂԹԱՆԱԿՆԵՐ

ԱՌԱՋԻՆ ԳԻՐՔ

Ղարաբաղյան պատերազմի ազատամարտիկի հիշողությունները (1991-1993թթ.)


2018


ՈՒԴԿ 94

ԲԲԿ 63,3

036


Ա. Կ. Հովհաննիսյան

036

ԳՈՂԱՑՎԱԾ ՀԱՂԹԱՆԱԿՆԵՐ

Առաջին գիրք


Ղարաբաղյան պատերազմի ազատամարտիկի հիշողությունները (1991-1993թթ.) / Ա. Կ. Հովհաննիսյան.– 2018թ – 224 էջ


Գիրքը պարունակում է 1991-1993թթ. Լեռնային Ղարաբաղում պատերազմական իրադարձությունների մասնակցի հիշողությունները: Գրքի լույս ընծայումը հեղինակը պատշաճեցրել է այսպես կոչված` «Սումգայիթյան ջարդերի» 30-ամյակին - Ադրբեջանական ԽՍՀ Սումգայիթ քաղաքում էթնիկական հողի վրա անկարգություններին, որոնք էլ հրահրել են այդ պատերազմական գործությունները:

Հրատարակությունը նախատեսված է ընթերցողների լայն շրջանի համար:

Գիրքը թարգմանված է հայերեն հավատարիմ մնալով բնագրին, տեղակայված փաստաթղթերին, և հեղինակի մտորումներին


ՈՒԴԿ 94

ԲԲԿ 63,3


No Հովհաննիսյան Ա.Կ., 2018


Նախաբանի փոխարեն


Գրեթե 30 տարի մտածում էի` գրե՞լ այս պատմության մասին, թե` ոչ։ Երկար տարիներ երազիս գալիս են և հանգիստ չեն տալիս մեր բոլոր վիրավորները, զոհվածները, զոհվածների լաց լինող կանայք և երեխաները, մինչ այսօր անվերադարձ անհայտ կորածները, անարդար պատերազմով խաբված մարտիկները, ովքեր հավատացին մեզ, իշխանություններին, ինձ հետ միասին անցան մարտական ճանապարհ՝ Ղարաբաղի ազատագրման, Հայրենիքի պաշտպանության դրոշի ներքո: Չեմ կարող չգրել այն մասին, թե ինչպես էր այս պատերազմը ձեռնտու քաղաքական գործիչներին: Հազարավոր փախստականներ, ավերածություններ, աղքատություն՝ արդյունքն էին իրենց վարած քաղաքականության: Հիմա այդ գործողությունները ես անվանում եմ հայ ժողովրդի ցեղասպանություն, որ կազմակերպել էին մեր նոր իշխանավորները: Մարդկության պատմության մեջ ամեն ինչ կրկնվում է՝ այդպես եղել է տասնյակ, հարյուրավոր, հազարավոր տարիներ առաջ, միայն փոխվել են ստորաբար գործող անձանց անունները:

1980- ականների վերջին Սումգայիթյան իրադարձությունները տակնուվրա արեցին (փոթորկեցին) աշխարհասփյուռ հայության հոգիները: Քաղաքական գործիչների մեկնաբանմամբ այս իրադարձությունները չորակվեցին որպես հայերի ցեղասպանություն, իսկ ճշմարտությունը ցայսօր ծածկվում է, մոլորության մեջ գցելով և՛ հայ, և՛ ադրբեջանցի ժողովուրդներին, ովքեր տարիներ շարունակ համերաշխ ապրել են կողք կողքի: Պատմությամբ ապացուցված է, որ մեծ

տերությունների կործանման կարևորագույն գործոն են հանդիսանում ազգամիջյան ընդհարումները (բախում, հակամարտություն): Խորհրդային և հետխորհրդային տարածաշրջանում գրեթե 30 տարի դիտվել է քաղաքացիական պատերազմների շարք՝ Հայաստանում, Ադրբեջանում, Չեչնյայում, Վրաստանում, Հյուսիսային Կովկասում, Տաջիկստանում, Ղրղզստանում, Մերձդնեպրում, փորձվել է ամրությունը Թաթարստանում, Բաշկիրիայում, Յակուտիայում, հիմա նաև Ուկրաինայում: Եվ ամենուր ավերածություններ, հասարակ մարդկանց մահեր, ամենուր փախստականներ, աղքատություն, ծաղր ու ծանակի են ենթարկում սեփական ժողովրդին, ազգամիջյան թշնամանք և արյուն ներարկում: Նախկին Խորհրդային Միության ժողովուրդներին հիմարեցրին նորաթուխ առաջնորդների՝ անհասկանալի տեսակի ինքնակոչների կողմից հնչեցրած կարգախոսներով, դատարկ խոստումներով: Այդ նրանք՝ այդ առաջնորդներն էին հրում մարդկանց մսաղացի մեջ՝ երեկվա ընկերներն ու հարևանները սկսեցին իրար սպանել: Շատ վատ ժառանգություն է ստացել մեր սերունդը։ Ի՞նչ ասել մեր երեխաների ու թոռների մասին։ Հնարավոր է պետք անցնեն ոչ թե տասնյակ, այլ հարյուրավո՜ր տարիներ, որպեսզի վերականգնվի մարդկանց վստահությունը, արմատապես փոխվի ազգերի ու ժողովուրդների հոգեբանությունը, որպեսզի նրանք կարողանան վերադառնալ հին՝ նորմալ կյանքին, ընկերությանը, իսկ գլխավորը՝ հասկանալ, որ վերադարձը սեփական պատմական արմատներին` չպետք է հրահրի ազգամիջյան ընդհարումներ, որտեղ չեն լինում հաղթողներ:

Ես դպրոցում լավ եմ սովորել և մանկուց շատ սիրել եմ կարդալ պատմական գրքեր հայերեն և ռուսերեն լեզուներով: Ընդ որում` ես պատմաբան չեմ, այլ իմ ժողովրդի պատմության կարևորագույն իրադարձությունների ականատեսն ու մասնակիցն եմ: Եվ այդ պատճառով անհրաժեշտ եմ համարում պատմել, այդ թվում` իմ-մեր հետնորդների համար Ղարաբաղի իրական պատմությունը, չթողնելով, որ այն հետագայում կպատմեն նրանք, ովքեր ոչինչ չեն տեսել և չգիտեն, բայց ովքեր իրենց իրավունք կվերապահեն ամեն ինչ գլխիվայր շրջել և իրենց իրականությանը չհամապատասխանող խզբզանքներով, կրկին կշփոթեցնեն մեր ժողովուրդներին և կհրահրեն նոր անարդար պատերազմներ: Ամենայն հավանականությամբ հայ ժողովրդի պատմությունը հենց այդպես էլ գրվել է: Այլապես ինչպես՞ հասկանալ, որ մեր նախնիները քիչ թվով մարտիկներով մշտապես հաղթել են բազմահազարանոց թուրքերին, իրանցիներին, և դրանով իսկ մեզ ժառանգություն է մնացել շատ փոքր հողակտոր` հանրապետության անվան տակ: Արդյո՞ք չեն եղել դավաճաններ «հերոսները», որոնց մասին պատմությունը լռում է (որտե՞ղ է մեր մեծ զորավար և թուրքերի ահը՝ Անդրանիկ փաշան, որտե՞ղ և ինչո՞ւ է փախել նա իր իսկ Հայրենիքից): Պատմությունը չի կարելի գրել ինչ-որ մեկի թելադրանքով, այն չի կարելի աղավաղել, որքան էլ որ դառը լինի, հետևապես` այն նույնիսկ, եթե անգամ մեզ չպատժի, խստագույնս կպատժի մեր սերունդներին: Այդ պատճառով կփորձեմ ոչինչ չթաքցնելով ամեն ինչ իրավացիորեն պատմել, իմ՝ ականատեսի բառերով, որոնք այն ժամանակ մտածել և զգացել եմ՝ թող որ դա լինի ինչ- որ տեղ կտրուկ, անգամ կոպիտ

և բոլորովին ոչ գրական: Ես գրող չեմ, ես սովորական մարդ եմ, երկրիս իրավիճակից ելնելով, դարձած շարքային մարտիկ: Ուզում եմ հիշել շատ մարդկանց՝ նրանց, ովքեր արժանի են բարի հիշողությունների, և՛ նրանց, ովքեր բացի անեծքներից արժանի չեն ոչնչի, բայց թող նրանց էլ հիշեն հետագայում դժբախտություններից խուսափելու համար:


Առաջին մաս: Երկրաշարժ

1988 թվականին Հայաստանում տեղի ունեցավ անսպասելին՝ երկրաշարժ: Ես աշխատում էի քաղաք Հոկտեմբերյանում նոր կառուցվող կաթսայատանը, «Գազպրոմմոնտաժ» ձեռնարկության բրիգադում որպես գազակտրող: Բրիգադիր Կոլյան առաջարկեց որ հավաքենք գազաբալոնները, կտրիչները, խողովակները և օգնության ուղևորվենք Լենինական: Գնացինք՝ ես, Մաթոսը, Կոլյան, Արտուշը, Միքայելը: Լենինականը ողջ հայության համար եղել, կա ու կլինի ամենասիրելի, ամենաուրախ քաղաքը Հայաստանում: Մեզ նշանակեցին օգնել մանկական հիվանդանոցում: Պատկերը սարսափելի էր՝ ամենուր լաց, մարդկային ճիչեր, շատ մեծ քանակությամբ դագաղներ, բազմաթիվ դիակներ, մեծաքանակ տեխնիկա՝ կռունկներ, տրակտորներ, բուլդոզերներ, մեքենաներ… Ձեռքերս դողում են, չեմ կարողանում կտրել երկաթյա հիմնակմախքները, հանելու երեխաների, բժիշկների դիակները, արցունքներն ակամայից հոսում են: Մենք Լենինականում 3 շաբաթ օգնություն ցուցաբերելուց հետո վերադարձանք տուն: Գրեթե 10 օր ուշքի էինք գալիս սարսափից և կարգին աշխատել չէինք

կարողանում: Փառք Աստծո, մեզ ոչ ոք միայնակ չթողեց այդպիսի դժբախտության հետ: Օգնություն հասնում էր ամեն տեղից՝ Խորհրդային Միության Հանրապետություններից և հատկապես շատ արտասահմանի և Ռուսաստանի հայկական համայնքներից: Հեռուստացույցով, և ընդհանրապես ասում էին (Նիկոլայ Ռիժկով), որ օգնության այն ողջ ծավալով, որը հասնում էր Հայաստան, կարելի էր մի քանի անգամ հիմքից քանդել և նորից կառուցել ամբողջ հանրապետությունը: Երևի, դա ճշմարտություն էր, բայց բնակչության համար դա չէր կարևոր՝ մարդիկ որոնում և թաղում էին զոհերին: Հայաստանն արդեն գտնվում էր պատերազմական վիճակում՝ նոր ղեկավարները շարունակում էին թալանել և խճճել ժողովրդին Ղարաբաղում պատերազմի մասին կարգախոսներով: Ստացված օգնությունները հաճախ էին ինչ-որ տեղ անհետանում, որն հիմնականում վերագրում էին պատերազմին։ Շատ մարդիկ երկրաշարժի գոտուց փախնում էին ով որտեղ կարող է, շատերը, ովքեր մնացին, մինչ այսօր ապրում են բարաքներում և աղքատության մեջ: Բայց վերադառնամ այն ժամանակներ: Լուրերով լսեցինք Ադրբեջնական ԽՍՀ-ում Սումգայիթ քաղաքում հայերին կոտորածի մասին: Երևանում և Հանրապետության մի շարք շրջաններում սկսվեցին ինչ-որ ցույցեր, բայց ինչպես շատերը, ես դրան սկզբից նշանակություն չէի տալիս և համարում էի դատարկաբանություն: Այդ ընթացքում Հայաստանում կոմունիստներին դուրս էին մղում, ընթանում էր անհասկանալի հեղաշրջում: Ամեն օր, էլ ավելի շատ էին հեռուստացույցով ցուցադրում ցույցեր, որոնք ընթանում էին

ողջ Խորհրդային Միությունում: Ի հայտ եկան կամավորներից կազմավորված առաջին ոչ պաշտոնական դաշտային ջոկատները, որոնք միավորվեցին՝ ՀԱԲ (Հայկական Համազգային Բանակ) անվանման ներքո: Նրանք առաջինն էին ուղևորվում Ղարաբաղ (ՀԱԲ –ի հրամանատար Վասիլյանը իբր մահացել է «պատահական կրակոցից», ջոկատները ցրվել են, մի քանիսը սկսեցին «աշխատել» ՊԱԿ –ի նկուղերում, այդ մասին 1993 թվականին պատմում էր Աշոտ Խաչատրյանը Տանձուտ գյուղից մեկը ՀԱԲ-ի ջոկատի առաջին մարտիկներից): Հետո պարզվեց, որ տվյալ ինֆորմացիան հորինել է հենց նույն Աշոտը: Հայաստանից դուրս էին մղում ադրբեջանցիներին՝ նրանցից խլում էին տները (լավագույն դեպքում գնում էին շատ ցածր գնով), ծեծում, ծաղրում էին հատկապես՝ Մեղրիի, Կապանի, Մասիսի, Արտաշատի, Կիրովականի շրջաններում: Ես, ինչպես նախկինում, քիչ էի հետաքրքրվում տեղի ունեցող իրադարձություններով, քանի որ հեռու էի քաղաքականությունից և չէի հավատում անցնող առաջնորդներին, հատկապես, երբ ամեն օր, ամեն ժամ ասում էին ժողովրդին ադրբեջանցիների կողմից հայերի նկատմամբ կատարված վայրագությունների ու դաժանության մասին Սումգայիթում, Բաքվում, Ղարաբաղում: Շատերիս մոտ հարց էր ծագում՝ ինչի՞ համար: Չէ՞ որ հայտնի է, մենք տարիներով ընկերություն ենք արել, մարտնչել ենք մեկ թուրքերի դեմ, մեկ իրանցիների դեմ, մեկ գերմանացիների դեմ, բայց երբեք միմյանց միջև չենք պատերազմել: Եվ խորհրդային ժամանակներում հաշտ ապրել ենք, որպես հայրենակից աջակցել ենք միմյանց, ընտանիքներ ստեղծել, սովորել ենք,


ծառայել ենք բանակում՝ կերել ենք միասին, հյուր ենք գնացել միմյանց, իսկ հիմա եկե՜ք, կրակե՞նք միմյանց վրա:

Բայց թշնամություն երբեք չի՜ եղել, և չի՜ կարող լինել: Ինչո՞ւ կոմունիստներին, խելոք մարդկանց, չեն տալիս հնարավորություն, լուծել հարցերն առանց զենքի, խաղաղ ճանապարհով: Քաղաք Հոկտեմբերյանում ցույցերը կազմակերպել էին՝ Սեդրակ Հովհաննիսյանը (Սեթո) գյուղ Արմավիրից, Մուրադը Մյասնիկյանի անվան խորհտնտեսությունից (սովխոզ), Սամվելը՝ «ՀՀՇ (Հայկական Համազգային Շարժում) կուսակցական իշխանության» ջոկատի հրամանատարը, Սմբոն, Ռուստամ Գասպարյանը, Զավենը, Գուգոն, Արմենը Ջանֆիդա գյուղից: Գրեթե բոլոր այս տղաներին գիտեի, նրանցից մի քանիսի հետ սամբոյով ենք զբաղվել: Ռուստամը, Սամվելը, Սմբոն, Արմենը, Զավենը իմ փեսայի՝ Մուշեղի (Պելե) և զարմիկի՝ Ռաֆիկի ընկերներն էին, ես նրանց հետ հաճախ էի շփվում: Նրանցից ոչ մեկ չուներ բարձրագույն կրթություն, նրանք անգամ միջնակարգ դպրոց չէին ավարտել, աշխատում էին խորհտնտեսություններում, վարորդներ, խոսել նորմալ չէին կարողանում, իսկ հիմա ուզում են դառնալ առաջնրդներ, ստեղծել ջոկատներ Լևոն Տեր- Պետրոսյանի նոր կուսակցության՝ ՀՀՇ-ի ներքո, գոռում են, բղավում, որ թուրքերը (ադրբեջանցիները) սպանում են, ոչնչացնում մերոնց, ցույց են տալիս ինչ-որ նկարներ, որտեղ ադրբեջանցիները դանակով հղի կնոջ փորից կտրում հանում են երեխայի, մյուս ադրբեջանցին կտրում է երեխայի ու մոր գլուխները: Այս սարսափելի հեքիաթները և ազդում էին բնակչության մեծամասնության վրա, հատկապես թմրամոլների

և քրեական ներկայացուցիչների վրա (նրանցից ոմանք արդյունքում կդառնան «հրամանատարներ, քաղաքական գործիչներ, հերոսներ»): Այն ժամանակ ես ձգտում էի հեռավորություն պահպանել նման մարդկանցից, չշփվել նրանց հետ: Հնարավոր է, որ այդ պատճառով ես ժամանակին չկարողացա գնահատել այդ ատելություն ներշնչող տեղեկությունների ազդեցության վտանգներն և հետևանքները այդպիսի «մարդկանց» վրա, որ երկու կողմից ծնում էր հայ- ադրբեջանական հակամարտություն, ես անգամ չէի կարող մտածել, որ շուտով այս սարսափելի պատմություններն իրականություն կդառնան: Ես զուր թերագնահատեցի իրավիճակի վտանգավորությունը։ Հոկտեմբերյանում ստեղծված առաջին ջոկատի հրամանատարը՝ Սամվելը, ումից հետո պաշտոնը խլեց Ռուստամ Գասպարյանը, Սմբոն,Արմենը, Գագոն, Զավենը, որոնց հովանավորում էին նոր կուսակցության առաջնորդները Վազգեն Սարգսյանը, Ալիկ Պետրոսյանը, Վանո Սիրադեղյանը, որոնք էլ հետո զբաղեցրին պաշտպանության նախարարի, ՆԳՆ նախարարի, պաշտպանության նախարարի օգնականի պաշտոնները, ստեղծեցին ոչ մեծ ջոկատ Սամվելի գլխավորությամբ (գյուղ Ջանֆիդա) և շրջանում սկսեցին շորթել (ռեկետ) բոլոր պաշտոնյաներին, վաճառականներին, կոմունիստներին: Աստիճանաբար հանրապետությունում փակվում էին բոլոր գործարանները և կազմակերպությունները, ի հայտ էին գալիս կոոպերատիվները: Փակեցին և մեր կազմակերպությունը, և ես տեղավորվեցի Հոկտեմբերյանի հացի գործարանում որպես զոդող: Հացի գործարանի տարածքում ես ու կինս սենյակ վարձեցինք և բացեցինք

խոհանոցային արտադրություն, արտադրանքը իրացնում էինք ռուսական զորամասերի տարածքներում: Գործը շահութաբեր էր, ապրել կարելի էր: Ընկերներիս (Հարութի, Խաչիկի, Ռոմիկի, Էդիկի, Սմբոյի, Վաչիկի) հետ մի քանի անգամ գնացել ենք Երևան լսելու, թե ի՞նչ են խոսում հանրահավաքներին, ինչո՞ւ չկա ջուր, գրեթե չկա էլեկտրականություն: Յուրաքանչյուր հանրահավաքին դրա կազմակերպիչները պահանջում էին վերադարձնել մեկ Ղարաբաղը, մեկ Արցախը (չճանաչված անկախ հանրապետություն Լեռնային Ղարաբաղում)՝ իրենք էլ չէին կողմնորոշվում, թե ինչ են ուզում, միայն խճճում էին ժողովրդին: Մենք կարծում էինք, որ այդ ամենը դատարկաբանություն է, բայց Լևոն Տեր-Պետրոսյանի կուսակցությունը թափ էր հավաքում, ղեկավար պաշտոններից հեռացնում էին բոլոր կոմունիստներին, հաճախակի էին դարձել կրակոցները, շորթումը, գողությունները: Մի անգամ Երևանից վերադառնալիս, ես իմացա, որ հացի գործարանը վաճառել են, նոր տնօրենը Կրասնոդարի երկրամասից է, անունը՝ Սերգեյ, շատ աշխատակիցների, այդ թվում ինձ ապօրինաբար հեռացրել է աշխատանքից և հավաքում է նորերին՝ իր կողմնակիցներին: Փակվել էր նաև իմ ու կնոջս կոոպերատիվը: Տնօրեն Սերգեյը գլխավոր ինժեների հետ միասին՝ Շուրա անունով, միանգամից դարձան Լևոն Տեր-Պետրոսյանի իշխող ՀՀՇ կուսակցության անդամներ և որպես կուսակցության տարածաշրջանի մասնաճյուղ հրաման արձակեցին, որի համաձայն բոլոր տղամարդիկ մինչև 50 տարեկան հասակը պարտադիր պետք է ծառայեն և մասնակցեն մարտական գործողություններին Ղարաբաղում,

հակառակ դեպքում նրանք կհեռացվեն: Մենք՝ ես ու Հարութը հետաքրքրվեցինք, թե ինչու՞ մենք և ուրիշ մարդիկ կորցրել են աշխատանքը: Նա բացատրեց, որ մենք ՀՀՇ կուսակցական իշխանության ֆիդայի չենք (ֆիդայի մեր ժողովուրդն անվանում է մարտիկ – կամավորներին, դա հին բառ է, այդպես անվանում էին Հայաստանի պաշտպաններին 1915 թվի Եղեռնի ժամանակներում), և խորհուրդ տվեց դիմել քաղգործկոմի նախագահին՝ Նորիկ Մնոյանին: Հաջորդ օրը մենք դժվարությամբ, բայց մտանք Մնոյանի մոտ: Նա հայտարարեց, որ գործարանն արդեն նոր տնօրենի մասնավոր սեփականությունն է: Եվ, իբր, կան հրամաններ աշխատանքի ընդունել «իրենց մարդկանց»՝ նոր իշխանության կողմնակիցներին: Մնոյանն առաջարկեց նաև մեզ միանալ իրենց և մասնավորապես Սամվելի ջոկատին: Ես ուզում էի խփել նրան, բայց ինձ բռնեց Հարութը: Այսինքն, ճիշտ է, որ ժողովուրդն իրենց համար օտար է: Մենք գնացինք Երևան ՀՀՇ – ի շտաբ, Վանո Սիրադեղյանի մոտ, պատմելու գործարանում ստեղծված իրավիճակի մասին: Նա համառորեն խորհուրդ էր տալիս մեզ մտնել Հոկտեմբերյանի ՀՀՇ-ի ջոկատի կազմ, գրանցվել որպես ֆիդայի և պատրաստ լինել գնալ, պատերազմել Արցախի համար, իսկ իրավաբան՝ Ժաննային հրամայեց խումբ պատրաստել Հոկտեմբերյանում, ստուգելու համար մեր տեղեկությունները գործարանի մասին և ոչ միայն: Վանո Սիրադեղյանը բացեիբաց խոսում էր այսպես՝ «Երբ վիրավորում են ապագա ֆիդայիներին, ովքեր չեն խնայում իրենց կյանքը, նշանակում է՝ մենք, ինքներս ենք ժողովրդին մտցնում փակուղի, ստացվում է, ժողովուրդը կռվում է, իսկ

մենք նրանց լքո՞ւմ ենք»: Մի քանի օրից հանձնաժողովը Վանո Սիրադեղյանի գլխավորությամբ իսկապես եկան գործարան, որտեղ հավաքվել էին բոլոր հեռացվածները: Հանկարծ մեզ ասացին, որ գործարանի ղեկավարությունը Նորիկ Մնոյանի և Վանո Սիրադեղյանի հետ գնացել են Ճակատամարտի կողմը՝ ռեստորան: Ամեն ինչ հասկանալի դարձավ՝ հերթական անգամ ժողովրդին խաբել են նուրբ բառերով, իսկ իրենք կիսվում են տնօրեններով: Այն մասին, ինչպես էր կատարվում իշխող կուսակցության կողմից իրավիճակի զավթումը տեղում և կոմունիստական ու տեղի ղեկավարների հեռացումը՝ ինձ իր ժամանակին պատմել է ՀՀՇ Հոկտեմբերյանի ջոկատի հրամանատար՝ Սամվելը (իմ զարմիկի՝ Ռաֆիկի մոտ ընկերը): Մասնավորապես, Վանո Սիրադեղյանը սովորեցրել է իրկուսակիցներին, ինչպես դա անել՝ 4-6 անձանցից բաղկացած խումբը ներխուժում էին ղեկավարների, բժիշկների, վաճառականների, շրջգործկոմի քարտուղարների աշխատասենյակներ և այլն, ու ջոկատի անդամները շանտաժ էին անում, վախեցնում, ծեծում էին քաղաքական գործիչներին, ազդում էին հոգեկանի վրա, ասում էին, որ կոմունիստները, տնօրենները կաշառակեր են, գողեր, ժողովրդի թալանողներ, իսկ մենք, իբր, ժողովրդին պաշտպանող ֆիդայիներ: Այդ թվում մարդկանց պատասխան խոսք չէին տրամադրում ասել: Այսպես նրանք վռնդեցին, իսկ հետո ինֆարկտի հասցրեցին Հոկտեմբերյան քաղաքի գլխավոր բժշկին՝ Մկրտչյանին: Նրա փոխարեն նշանակեցին անհայտ Ռոբերտին, և նրա աշխատասենյակում ամեն չորեքշաբթի և հինգշաբթի նիստ էր գումարում գաղտնի շտաբը, ղեկավարությամբ Սեդրակ

Հովհաննիսյանի՝ գյուղ Արմավիրից և Նորիկ Մնոյանի՝ քաղգործկոմի նոր նախագահի: Նույն ձևով վռնդվեց շրջգործկոմի քարտուղարը՝ Վարդանյանը: «Հենց բժիշկ Ռոբերտը և Նորիկ Մնոյանն էին տեղեկացնում Ռուստամ Գասպարյանին այն մասին, թե ղեկավարներից ով՝ ինչով է զբաղվում, ինչ ունի, ինչպես է գումար դուրս գրում: Շտաբի նիստերին որոշումներ էին ընդունում այն մասին, թե ում դեմ՝ ինչ վարկաբեկում օգտագործեն, ղեկավարներից ում վռնդեն, ում նշանակեն, ումից գումար ու թանկարժեք զարդեր պահանջեն։ Պաշտոնները բաժանում էին ոչ միայն գումարով, այլ համաձայնությամբ վճարել «հարկ»: Ընդ որում ՀՀՇ կուսակցության շրջանների բաժանմունքները ստացել էին երաշխիք իրենց անպատժելիության մասին ներքին գործերի նախարար՝ Վանո Սիրադեղյանից և պաշտպանության նախարար՝ Վազգեն Սարգսյանից: Ես Սամվելի հետ լուրջ վիճեցի, նա ծիծաղելով ասաց, որ աշխարհը փոխվում է, առաջարկեց դառնալ կողմնակից, ես մերժեցի և… Հիմնականում անօրինության իրավունք ունեին միայն ՀՀՇ կուսակցության անդամները, որը և ծնում էր քաոս ու անկարգություններ հանրապետությունում: Հանրահավաքներից մեկի ժամանակ 1990 թվականին, ես՝ ինքս տեսել և լսել եմ, ինչպես Լևոն Տեր-Պետրոսյանը և Վանո Սիրադեղյանը, ցույց տալով ռուսական քաղաքային գնդի (գտնվում էր Երևանում կրկեսի մոտակայքում) կողմը, կոչ էին անում Ղարաբաղում պատերազմ վարելու համար խլել զենքերը զինծառայողներից, որը և դարձավ զենքեր և զինամթերք գողանալու ու վաճառելու պատճառ բոլոր ռուսական


զորքերում, այդ թվում և սահմանային: Ո՞վ չգիտե ի՜նչ է նշանակում զենքը հայերի ձեռքին, առավել ևս, եթե նրանք չեն վախենում պատժից, չեն պատժվի, և ձգտում են իշխանության:

«Պատահաբար» պայթեց ռուսական զորքերի զինամթերքի պահեստը Աբովյանի քաղաքի մոտ՝ զենքը կորավ, գործը փակեցին: ՀՀՇ-ի զինված ջոկատների անդամներից շատերը, չնայած զինվորական կրթության բացակայությանը, իրենք իրենց նշանակեցին հրամանատարներ: Դրա հետ մեկտեղ պնդում էին, որ մարտական գործողությունների ժամանակ նրանք, իբրև թե կարողացել են ոչ միայն ավարտել միջնակարգ դպրոցը, այլ բարձրագույն ուսումնական հաստատությունները: Բնականաբար, ժողովուրդը դադարեց նրանց հարգել: Հեռուստացույցով ցույց էին տալիս, թե ինչպես պրոֆեսիոնալ հայ զինվորական սպաները, ովքեր ծառայել էին ռուսական բանակում, գալիս էին Հայաստան մասնակցելու պատերազմին և, «չկարողանալով պայմանավորվել» Վազգեն Սարգսյանի հետ, ետ էին վերադառնում: Նոր իշխանությանը, ինքնակոչ ու ինքնանշանակ ՀՀՇ-ի «դաշտային» հրամանատարներին այդ մարդիկ հմուտ և լուրջ զինվորական կրթություն ստացած պրոեսիոնալներն ու Հայաստանի հայրենասերները, որոնց ֆոնին կլիներ իդենդիլետանտիզմ նոր «հրամանատարներին», և որոնց ստիպված պիտի լինեին ենթարկվել՝ իրենց պետք չէին: Այդ ժամանակ հեռուստացույցով ցույց էին տալիս, ինչպես Մուրադին «Մյասնիկյան» («Արաքս») խորհտնտեսությունից Հոկտեմբերյանի շրջանից նշանակել էին անգամ Հայաստանի տրանսպորտի նախարար, և նույն պահին սկսվեց տրանսպորտի, տենիկայի ծախծխելը (արդյունքում նա


կդառնա զինվորական ոստիկանության պետ, քաղաքապետ, նահանգապետ և այլն, հետո հանկարծակի կկորի՝ «կշտացա՞վ», թե՞ «վռնդեցին»): Մեզ համար ծիծաղելի էր, քանի որ Մուրադին՝

«Արաքս» խորհտնտեսության բենզինատարի վարորդին, ես լավ ճանաչում էի, նա մշտապես մեր «Նաիրի» խորհտնտեսությունում վաճառում էր գողացված դիզվառելիք: Եվ այդպիսի մարդուն կարգեցին տրանսպորտի նախարար: Բացի ադրբեջանցիներից, բնակչությունը սկսեց վախենալ և այդ

«կառավարական ֆիդայիներից», որովհետև անհասկանալի էր, թե ու՞մ են նրանք իրականում «պաշտպանում»՝ դատելով արարքներից, նրանք ոչ այնքան պաշպանում էին ժողովրդին, որքան թալանում էին, հետապնդելով միայն անձնական հետաքրքրություններ և ՀՀՇ կուսակցության առաջնորդների հետաքրքրությունները: Իսկ պատերազմն իրենց ձեռնտու էր՝ պետք է կարճատև «նշմարվել» պատերազմում, ստանալ տեղեկանք մարտական գործողություններին մասնակցելու մասին, իսկ հետո քո առջև բացվում են բոլոր դռները և ամեն ինչ գնում է հալած յուղի պես (ինչպես ղեկավարներ Նորիկ Մնոյանի, բժիշկ Ռոբերտի, Սեթոյի, Փայտյանի և այլոց մոտ): Այդուհանդերձ Ղարաբաղում և Բաքվում իրավիճակը թեժանում էր ամեն օր։ Հեռուստատեսությունը ցույց էր տալիս, թե ինչպես ադրբեջանցիները այն ժամանակվա ռուսական ներքին գործերի և պաշտպանության նախարության զորամիավորումների հետ միասին դուրս էին գցում հայերին Բաքվից, Ղարաբաղից, Շահումյանից, Գետաշենից, մտել էին Հայաստանի տարածք՝ Արծվաշեն, և արդեն մեզ մոտ էին բերում առաջին վիրավոր ու զոհված հայերին: Այդ ամենը, ինչպես ես


հիմա եմ մտածում, կանխամտածված սադրանք էին: Դա տեսանելի էր գոնե այն պատճառով, որ մարդկանց տեղում էին թաղում, իսկ այստեղ Բաքվից ու Ղարաբաղից բերում և թաղում էին Հայաստանում: Բայց ես նրանց հասկանում եմ՝ կոմունիստներին քշում էին, հարուստներն և նրանք, ով ունի հնարավորություն, լքում էին Հայրենիքը, իսկ պետք էր ժողովրդին ոտքի հանել, ինչպես ասում են՝ պատերազմում բոլոր միջոցներն արդարացվող են:

Ժողովուրդն ավելի ու ավելի էր վրդովվում, հոգեկանի վրա ազդում են քարոզիչները (երգիչներ, դերասաններ, լրագրողները, նոր քաղաքական գործիչները), վերջինները գոռում էին, որ միայն նրանք կարող են ուղղել ստեղծված իրավիճակը: Հայտնվում էին ինչ-որ կուսակցություններ, ջոկատներ և անհասկանալի շարժումներ (ՀԱԲ, ԱԻՄ, ՌԱՄԿԱՎԱՐ, ՀՀԴ, ՀՅԴ, ՀՀՇ․․․): Բոլորն ուզում են, քանի ժամանակը հնարավորություն է ընձեռել, ցանկացած գնով գալ իշխանության: Որոշել էին ամեն ինչ ավերել, որոշել էին, որ նախկինում վատ են ապրել և, ամբողջ ուժով աղաղակում, գոռում էին, որ միայն նրանք կարող են վերադարձնել ամեն բան իր տեղը: Հիշում եմ՝ ինչպես հերթական հանրահավաքի ժամանակ Խաչիկ Ստամբուլցյանը հայկական դրոշով, ինչպես շնագայլը «Մաուգլի» մուլտֆիլմից, վազում էր ժողորդի բազմության մեջ և ճչում, որ «ատոմային էլեկտրոկայանը և գործարանները թունավորում են ժողովրդին և պետք է դրանք շտապ փակել»: Այդպես էլ վարվեցին, չմտածելով, թե ինչպե՞ս կապրի ժողովուրդն առանց ԱԷԿ-ի ու գործարանների, որտեղի՞ց կլինեն՝ լույսը, գազը: Նոր կուսակցությունների մեջ


սկսեցին հիմնվել նոր ջոկատներ («Նժդեհ», «Դաշնակցություն»,

«Ռամկավար», «Կոբրա», «Գյուրզա», «Սասունցի Դավիթ»,

«Տիգրան Մեծ», «Արաբո», «Արամո», «Սասնա ծռեր»,

«Երկրապահ», «Պանտերա» և այլն), չկա ժողովրդի միասնություն, ամեն ոք իր համար, մի խոսքով, բաժանիր, որ տիրես: Հայաստանում սկսված շրջափակումը նշանակում էր դանդաղ մահ բնակչության մեծամասնության համար, մոտեցնելով հանրապետության աղետը: Սակայն կիսագրագետ ղեկավարությունը վստահեցնում էր, որ ամեն ինչ լավ է, իսկ բոլոր դժբախտությունները վերագրում էր պատերազմին: Իշխանությանը չէր հուզում, որ ժողովուրդն աշխատանք չուներ, գործարաններն ու ֆաբրիկաները փակ էին և ծախծխվում էին փոխանձերի միջոցով, սարքավորումները որպես մետաղի ջարդոն վաճառում էին հիմնականում Իրան և Իսրայել, երեխաները գործնականում չէին սովորում՝ ցուրտ էր, հեռանում էին հազարավոր գրագետ մարդիկ, տնտեսությունը բարձրացնող խելքահաս տնտեսագետներ չկային և այլևս հնարավոր էլ չէր: «Վերևները» չէին աշխատում, խելացի մարդկանց չէին ուզում լսել: Ի հայտ էին գալիս իշխող կլաններ և մաֆիոզ խմբավորումներ բոլոր պետական կառույցներում, կամավոր զինվորական մասերում, հետապնդումներից ազատվում էին քրեական հանցագործները, դառնալով «իշխող կուսակցության» անդամներ, և իրենք էին «պատժում» ոստիկաններին: Ժողովրդի համընդհանուր աղքատացումը, մաֆիան հաղթանակում էր, մարմնավաճառությունն ու թմրամոլությունը՝ սովորական երևույթ էր: Ջանֆիդա գյուղում ապագա հրամանատարը, մեկը Հայաստանի նոր

«հայրենասերներից», ՀՀՇ-ի անդամ՝ Ռուստամ Գասպարյանը ստեղծել էր մարիխուանայի մեծ տնկարան, և ոչ ոք իրավունք չուներ նրան դիպչել: Հենց Ռուստամն էլ «հովանավորում» էր թմրանյութերի իրացումը, որով հիմնականում զբաղվում էր իմ փեսան՝ Մուշեղը (Պելեն): Փոխհրաձգություն Ղարաբաղում ամեն օր, ժողովուրդն Հայաստանից և Ղարաբաղից հեռանում էր Ռուսաստան, արևմտյան երկրներ, չմտածելով, թե ո՞վ կպաշտպանի իրենց տները: Իշխանությունները լռում էին, հնարավոր է, հենց իրենց կողմից այդպես ծրագրված էր, քանի որ իրենց դա ձեռնտու էր: Երկու կողմերը պատրաստվում էին պատերազմել, խաղաղություն չէր լինելու, լինելու էր վերջին կռիվ երկու, դեռ ոչ վաղ անցյալում, ընկերական, բարյացակամ, խաղաղ, բայց տաքարյուն ժողովուրդների միջև: Հոգիս խաղաղ չէր, պատերազմել չէի ուզում, չիմանալով ինչի՞ համար, և միաժամանակ վիրավորական էր, որ շատերը գնում էին, իսկ ես կարծես թաքնվում էի: Ես միշտ հարգել եմ և կհարգեմ ադրբեջանական ժողովրդին, որոնց շարքում են իմ ծառայակիցները խորհրդային բանակում, որոնց շարքում ես սովորել եմ զոդող, ես այսօր էլ պաշտում եմ նրանց երգերը, վերջապես, այդ ժողովրդին ես հարգում եմ որպես մարդկանց, և դրանով ամեն ինչ ասված է: Բայց մեզ ադրբեջանցիների հետ որոշեցին թունավորել անպատիվ իշխանասեր քաղաքական գործիչները երկու կողմից, և ցավոք, դա նրանց հաջողվեց:

Բռնկվեց պատերազմ, որտեղ մի օրենք է՝

«Չսպանես դու, կսպանեն քեզ»:

Այդ ժամանակ մեր քաղաքում կազմավորվեց ևս մի ջոկատ Ռուբիկ Եղոյանի գլխավորությամբ: Նա հարգված մարդ էր,

գրագետ, բարձրագույն կրթությամբ, օրինավոր: Թողնելով քաղաքապետի պաշտոնը, Ռուբիկն իր ջոկատով անձամբ էր մասնակցում մարտերին: Չնայած նրան, որ նա մտնում էր «նոր ղեկավարների»՝ ՀՀՇ կազմի մեջ, Եղոյանը չէր հարգում նրանց քաղաքականությունը, տրամաբանությունը, չափից դուրս ատում էր անօրինությունը, լեզու չէր գտնում նոր քաղաքապետի՝ Նորիկ Մնոյանի հետ Երևանից, Սամվելի ջոկատի հետ, Ռուստամի (Ջանֆիդա գյուղից), Սեդրակի՝ շրջանում «իշխանական կուսակցության» նախագահի հետ: Համապատասխանաբար, նրանք էլ նրան և իր ջոկատին հազիվ էին տանում, բայց վախենում էին: Եղոյանի ջոկատի մեջ մտնում էին տղաներ, ովքեր իմ մոտ ընկերներն էին, միասին սամբոյով ենք զբաղվել (Լյովա, քուրդ Հակոբ, Վանիկ, Պեպո, Աշոտ և այլք): 1990թ. սեպտեմբեր-հոկտեմբերին Հարութի տանը նարդի էինք խաղում: Ներս եկավ Խաչիկը և ասաց, որ Բաքվից եկել են շատ հայ փախստականներ: Մենք երեքով գնացինք տեսնելու և իմանալու, թե իրականում ինչ՞ է կատարվում Բաքվում: Նրանց դիմավորում էին «իշխանության կուսակիցները», տեղավորում հանրակացարաններում, հյուրանոցներում, սրանով նրանց հոգածությունը փախստականների մասին ավարտվում էր: Ես հրավիրեցի իմ տանն ապրել մի ընտանիքի: Խաչիկի հետ Հարութ Պետրոսյանի ավտոմեքենայով բաքվեցիներին իրերով բերեցինք մեր բնակարան՝ տատիկին, պապիկին և իրենց թոռանը: Տատիկի անունը Ալինա էր կամ Ալբինա, թոռանը՝ Արտյոմ: Նրանց աղջիկներն ընտանիքներով տեղավորվել էին

«Եղեգնուտ» խորհտնտեսությունում, Էմման աշխատում էր

որպես բժիշկ, Էլեոնորան՝ ուսուցչուհի: Նրանք հաճախ էին գալիս մեր տուն հարազատներին տեսության: Որոշ ժամանակ անց Ստեփանակերտից եկավ նրանց որդին՝ Ռաֆիկ Բաբայանը, բերել էր երկու շիշ ղարաբաղյան կոնյակ: Ապրեց մեզ մոտ երկու շաբաթ, շնորհակալություն հայտնեց, որ մենք ապաստան ենք տվել իր մորը, հորը և որդուն, թողեց իր Ստեփանակերտի հասցեն ու գնաց: Հաճախ էին մեր տուն գալիս այլ փախստականներ՝ «մեր» տատիկի ու պապիկի ընկերները, բարեկամները, լաց էին լինում, հիշում էին, թե ինչպես էին բոլորն համերաշխ ապրում Բաքվում, որտեղ երբեք չեն եղել ոչ մի «ազգային հարցեր»: Նրանց հինգ երեխաները, Ադրբեջանում ստանալով բարձրագույն կրթություն, շատ լավ էին ապրում: Մեր կենվորները պատմում էին, որ ոչ ոք էդպես էլ չհասկացավ ինչից սկսվեց այս ամենը:Ապրում էին համերաշխ, խաղաղ, և հանկարծ հանրահավաքներ, կարգախոսեր՝ ինչպես Հայաստանում, և սկսեցին ադրբեջանցիների խմբակները (ոչ բոլորը) ծեծել, քշել հայերին, երբեմն վայրենի կռիվներ ու սպանություններ: Ադրբեջանի ոստիկանությունը սկսված սադրանքների և հանրահավաքների դեմ անզոր էր: 20 օր անց պապիկը (նա իսկական ջիգիթ էր՝ ռազմական ոգով) հայտարարեց, որ բոլոր իրերը, այդ թվում ընտանեկան ոսկիները և թանկարժեք իրերը ի պահ է թողել հարևան ադրբեջանցուն: Այժմ նա գնալու է Բաքու և ամենը ետ կբերի: Ես նրան կանգնեցնում էի, բայց նա պնդում էր, որ այնտեղ ևս կան շատ լավ մարդիկ՝ այնպիսին, ինչպիսին Դուք: Ադրբեջաներեն նա լավ գիտի, իրեն ձեռք չեն տա, հարևան ադրբեջանցիները իրեն կպատսպարեն, և գնաց: Անկեղծ ասած ես մտածում էի, որ


նրան էլ երբեք չեմ տեսնի, բայց ութ օրից նա վերադարձավ: Տատիկը մեզ ցույց տվեց իրենց թանկարժեք իրերը, որոնք պահպանել և իրենց էր վերադարձրել հարևան ադրբեջանցին (այն բավականին շատ էր, մենք երբեք այդքան ոսկի չէինք տեսել), և պատմում էին, որ իրենց հարևանները շատ լավ մարդիկ են, և այդ պատճառով պապը չէր կասկածում, որ կվերադարձնի ընտանեկան հարստությունը: Մենք գիտեինք, որ փախստականներին շատ օգնություն է գալիս, բայց մարդկանց, ովքեր ապրում էին մեր բնակարանում, ոչ մի անգամ ոչինչ չհասավ (այլոց՝ չգիտեմ): Թոռանը՝ Արտյոմին մեծ դժվարությամբ ռուսական դպրոց տեղավորեցինք: Հետո նրանք տուն գտան քաղաք Քաջարանում և գնացին: Նրանց հետագա ճակատագրի մասին ինձ ոչինչ հայտնի չէ: Մենք մի քանի անգամ եղել ենք Պարույր Հայրիկյանի ԱԻՄ («Ազգային ինքնորշում միավորում») կուսակցության հանրահավաքներին, բայց անկեղծորեն չէինք հասկանում՝ ո՞վ է ճիշտ, ո՞վ՝ մեղավոր և ո՞վ է պատասխան տալու տեղի ունեցածի համար: Բոլոր նոր

«կուսակցականները» մեղադրում էին միմյանց:

1991-1992թ. ես անդամագրվեցի ԱԻՄ-ին (թվում էր, թե Հայրիկյանը ի տարբերություն մյուսների, ճիշտ է ասում, որ հնարավոր է ինչ-որ բան փոխել): Այդ տարում Պարույր Հայրիկյանը մասնակցեց Հայաստանի նախագահական ընտրություններին, որտեղ զբաղեցրեց երկրորդ տեղը: Նեղացկոտ մարդ լինելով, նա պահանջում էր իր կողմնակիցներից մասնակցել յուրաքաչյուր հանրահավաքի, հրավիրել շատ մարդկանց, իսկ ես բացատրեցի, որ


քաղաքականությունից չեմ հասկանում և դրան չեմ խառնվում, իսկ անօգուտ գոռալ փողոցներում (Լևոն՝ հեռացիր, Վանո՝ խուլիգան) չեմ կարող և չեմ անի: Հայրիկյանը ներկայացրեց

«Նժդեհ» ֆիդայիների ջոկատի հրամանատար, քաղաք Կիրովականի ԱԻՄ կուսակցության նախագահ՝ Արշալույս Փայտյանին (խորհրդային տարիներին նա ինչ-որ պաշտոն էր զբաղեցրել ԽՄԿԿ քաղկոմում): ԱԻՄ-ում ես ծանոթացա տարբեր շրջաններից շատ մարդկանց հետ: Ըստ երևույթի՝ իմ շատ կարծիքներ դուր էին գալիս Արշալույս Փայտյանին, և նա առաջարկեց ստեղծել ԱԻՄ-ի ջոկատ քաղաք Հոկտմբերյանում և միանալ իրենց «Նժդեհ» ջոկատին: Ես համաձայնեցի, ինչպես շատ ուրիշներ Հոկտեմբերյանից՝ Անդոն, Ցոլակը, Սեյրանը, Գագոն, Հարութը, Արարատը, Գառնի քաղաքից՝ Սայաթը, Մանուկը, Արթուրը, Երևանից՝ Աշոտը, Համբարձումը, Արկադին, Արարատը, Լեռնագոգից՝ Ռազմիկը, Նվերը, Նորիկը, Մեծամորից՝ Տիգրանը, Գուրգենը, Սերոժը և շատ այլք: Հոկտեմբերյանում ԱԻՄ-ի ղեկավար նշանակվեց Առուշանյանը, տեղակալ՝ Ռոբերտ Մխիթարյանը (լրագրող): Խնդիր էին դրել ամրացնել ԱԻՄ կուսակցության դիրքերը Հոկտեմբերյանում: Բոլորը համաձայնեցին, բացի Վաչիկ Ավետիսյանից՝ Հոկտեմբերյանի շրջանի «Նոր Կեսարիյա» (Խորդենի) խորհտնտեսությունից, ով հրաժարվեց միանալ Հոկտեմբերյանի ԱԻՄ-ի բաժանմունքի հետ և պատրաստ էր իր մարդկանցով գործել ինքնուրույն և առանձին: Ամենայն հավանականությամբ՝ իրեն դուր չեկավ, որ Հոկտեմբերյանում ղեկավար նշանակվեց Առուշանյանը: Ինձ համար միևնույն էր, քանի որ ոչ մեկին, ոչ մյուսին չէի ճանաչում: Այս ձևաչափով որոշում ընդունեցին և հեռացանք իրարից:

Շուտով ես ծանուցագիր ստացա զինկոմիսարիատից:

Ես հասկացա, որ ամեն բան լուրջ է: Զինկոմիսարիատում ես ծանոթացա Հարութ Սավադյանի, Հայկ Մկրտչյանի և այլոց հետ:


Մենք որոշեցինք, որ ավելի լավ է ծանոթների հետ գնալ: Հավաքվեցին ընկերներս (Հարութը, Խաչիկը, Սմբոն, Վաչիկը, Էդոն, Հայկը և այլոք), ես առաջարկեցի գնալ Ռուբո Եղոյանի ջոկատ, բայց բոլորը հրաժարվեցին, նաևք գոռգոռացին ինձ վրա, ինձ հետ համաձայնեց միայն Հայկ Մկրտչյանը:

—Ծանոթագրություն՝ ընդգծված և մուգ տառատեսակով գրված անունները պատկանում են զոհված մարտիկների:

1991թ. փետրվարին ես դիմեցի Ռուբեն Եղոյանի ջոկատի իմ ընկերներին (երկրապահ ջոկատ՝ իշխանական կուսակցության ջոկատը), որ մեզ մտցնեն ջոկատի կազմի մեջ, բայց Վանիկը, Լյովան, Պեպան և Հակոբն ինձ ետ կանգնեցրին այդ մտքից (մենք ընտանիքներով մտերիմ էինք), որովհետև ես ապրում էի առանց հարազատների օգնության և հազիվ էի կերակրում ընտանիքիս, և եթե ինչ որ բան պատահի, ընտանիքը կմնա անօգնական ու միայնակ: Իմ բանակի ընկեր՝ Մայիսը Այգեշատ գյուղից (ոստիկան) խորհուրդ տվեց դիմել իր համագյուղացի Յուրա Հովհաննիսյանին, որպես օրինավոր և ազնիվ մարդու՝ իսկական ֆիդայի, բարձրագույն կրթությամբ հրամանատար:


Երկրորդ մաս: ։ Երևանում կայացավ խոսակցությունը Յուրա Հովհաննիսյանի հետ, ով համաձայնեց ինձ ու Հայկ

Մկրտչյանին ընդունել ջոկատ:

1991թ. մայիսին, երբ ծանր դրություն էր Բերդաձորում և Հադրութի շրջանում Յուրան իր ջոկատով, այդ թվում ես ու Հայկը ուղևորվում էինք Ղարաբաղ-Արցախ: Կինս լաց էր լինում՝ «Երեխաներին ո՞ւմ ես թողնում», ընկերներս փնթփնթում էին վրաս: Բացատրում էի բոլորին, որ զինոմիսարիատը ինձ, ինչպես և շատ փող չունեցողների, առանց հարցնելու կուղարկի ճակատ, այդ իսկ պատճառով ավելի լավ է գնալ ծանոթների հետ, քան անհասկանալի՝ ում: Այն ժամանակ մենք պատկերացում չունեինք ոչ պատերազմի, ոչ նրա

բարդությունների, ոչ նրա առաջացման պատճառների մասին: Յուրան , թեև ՀՀՇ կուսակցությունից էր, բայց իրականում հասկացող էր, մեծամիտ չէր, ջոկատի անդամները նրան վստահությամբ և հարգանքով էին վերաբերվում: Նա շատ լավ և արագ էր կողմնորոշվում տեղանքում, նրան կոչեցին «Կոմբատ Յուրա-26» (գումարտակի հրամանատար): Շտաբի ղեկավարն էր Ավետիսյանը՝ Օպերատոր մականունով: Առաջին հերթին Յուրան ինձ ծանոթացրեց իր մոտ ընկերոջ՝ Սուրիկ Սարգսյանի հետ, Սևան քաղաքից: Բարձունքը, որը մենք զբաղեցրել էինք, գտնվում էր Ստեփանակերտի ու Շուշիի միջև: Դա մեկն էր ամենավտանգավոր և դժվար կետերից՝ այդպես էին մեզ պատմում Յուրայի մարտիկները (լավագույն տղաներ): Այստեղից և բացվում է մուտք դեպի Ստեփանակերտ: Ես և Հայկը առաջին անգամ էին լինում Ղարաբաղում՝ Արցախում, մենք չգիտեինք, որտեղ ենք գտնվում, ուր գնալ, կատարում էինք Յուրայի բոլոր հրամանները: Իսկ նրանց մոտ ու Յուրայի հրամանը մեկն է՝ ոչ մի դեպքում չնահանջել: Մենք ապահովում էինք ուղարկվող կամավորական ջոկատների ապահովությունը, կուրորեն մասնակցում էինք

Ստեփանակերտի ուղղությամբ մարտերին: Ես ջանում էի ցույց չտալ իմ զգացողությունները, բայց անսովոր ու վախենալու էր՝ շուրջ բոլորը ռմբակոծություններ, գնդակի սուրոցներ: Հայկի հետ միասին տարանք այդ վախը գրեթե երեք ամիս (հիմա հիշելը ծիծաղելի է, բայց այն ժամանակ վախից գրեթե ոչինչ չէինք ուտում, իհարկե ոչինչ էլ չկար, չէինք քնում): Կոմբատ- Յուրա 26, Սուրիկը, Համլետը, Ավետիսյանը (Օպերատոր) և որոշ մարտիկներ նրանց ջոկատից փորձում էին մեզ քաջալերել, ասում էին, որ սկզբում իրենց համար էլ հեշտ չէր, բայց ես ամաչում էի նրանց աչքերին նայել:

1991թ. օգոստոսին ինձ ու Հայկին ուղարկեցին տուն: Յուրան ու Սուրիկը, երևի, ուզում էին կատակել, ասելով՝ «Թողնում ենք

ընկճախտը հանելու համար» և խորհուրդ տվեցին մեզ վերադառնալ մեծ խմբով: Հերթական հանրահավաքից հետո, 1992թ. ամռանը, Հայրիկյանն ասաց, որ, հնարավոր է, շուտով գնանք պահպանելու և պաշտպանելու Լաչինի միջանցքը, պետք է շրջաններում կազմակերպել ջոկատներ, որոնց հրամանատարը կլինի Հակոբ Մակարյանը Երևանից: Ինձ համար միևնույնն էր, ես նրան չէի ճանաչում՝ հնարավոր է լավ, փորձառու մարտիկ էր, Հայրիկյանն ավելի լավ գիտեր: Հայրիկյանը խնդիր դրեց ապահովել Լաչինի միջանցքի անվտանգությունը: 13 մարդ, այդ թվում ինձ, Ռազմիկին՝ Լեռնագոգից (նա «աֆղանացի» էր), Սայաթին ու Մանուկին (Արջ) իր մարդկանցով Գառնիից, Աշոտ Պետրոսյանը իր մարդկանցով՝ Երևանից, Կորյունը (բանակում ծառայել է որպես տանկիստ), Հայրիկյանի տեղակալի Արամազդի հետ (նա ամենալավ ու ամենահավատարիմ մարդը դուրս եկավ), Գրիգոր Գրիգորյանի հետ (ևս Հայրիկյանի տեղակալը) ուղարկեցին Լաչինի միջանցք՝ Զաբուխ, տեղանքի «հետախուզության»

համար: Արամազդը բացատրեց, որ ԱԻՄ կուսակցության առջև խնդիր է դրվել ղեկավարել Լաչինի, Սիսիանի և Գորիսի շրջանները, միջոցներ ձեռք առնել արդյունավետ անվտանգության պահպանման համար, կազմակերպել փախստականների ընդունումը և տարաբնակեցումը Լաչինի շրջանում: Ռոբերտ Մխիթարյանը ներկայացրեց իր բարեկամին՝ Վարդան Սարգսյանին: Նա նախկինում ծառայել է Ռեմիկ Մարդանյանի (կադրային, դեռ խորհրդային սպա, գնդապետ) գնդում, որպես հրետանու նշանառու, հետո «պատահաբար» նրա մոտ կորավ ինքնաձիգը, և հիմա, Մարդանյանը արդարացիորեն սպառնում է արտակարգ դատարանով, չի վերադարձնում զինվորական գրքույկը, մինչ Սարգսյանը չգտնի և չվերադարձնի ինքնաձիգը: Շատ տարօրինակ է, որ հրետանավորի մոտ, ովքեր մի քանի

տասնյակ կիլոմետր հեռու են գտնվում ճակատի գծից, «պատահաբար» անհետանում են ինքնաձիգերը: Այդ թվում Ռոբերտ Մխիթարյանը խնդրեց ԱԻՄ-ի ջոկատի մեջ ընդունել Վարդան Սարգսյանին, հավաստիացնելով, որ ինքնաձիգի անհետանալու հարցով ինքը կզբաղվի: Հասանք Լաչինի շրջանի Զաբուխ գյուղ՝ ամենուր քանդված տներ, մարդիկ գրեթե առանց հագուստի, ցուրտ, սնունդը ընդհանրապես բացակայում է, լավ է գոնե ջուր գտանք: Գտանք քիչ, թե շատ հարմար տներ մեզ համար, շտաբի տեղակայման համար, մնացինք 10-12 օր և ետ վերադարձանք: Տուն վերադարձանք 1992թվականի օգոստոսի կեսին: Ռոբերտը հայտարարեց, որ Առուշանյանը եղել Նորիկ Մնոյանի մոտ ընդունելության, որից հետո հրաժարվել է ԱԻՄ-ի բաժանմունքի նախագահի պաշտոնից շրջանում, և բոլորին առաջարկում է հեռանալ ԱԻՄ-ից: Ռոբերտ Մխիթարյանի հետ

գնացինք Առուշանյանի տուն խնդրելու վերադառնալ, բայց նա կտրականապես մերժեց և ինձ խորհուրդ տվեց հեռանալ ԱԻՄ- ից, քանի որ ես մասնակցում եմ մարտերին, որտեղ «շատ բան կարող է պատահել, իսկ պատերազմը դա դուրս կգրի»: Դրանից հետո Ռոբերտը մտել է Մեխակի մոտ (շրջգործկոմի նախագահ), և նա մի սենյակ սահմանեց ԱԻՄ կուսակցության համար քաղաքի շենքերից մեկում: Մենք Ռոբերտին ընտրեցինք ԱԻՄ-ի նախագահ Հոկտեմբերյանի շրջանում, և կրկին առարկեց միայն Վաչիկ Ավետիսյանը «Նոր Կեսարիա» խորհտնտեսությունից (տղաները նրան տվել էին Կռիս մականունը), բայց Ռոբերտը հաղթեց մեծամասնության ձայներով: Մեզ միացան մոտ 40 մարդ (ծանոթներ, ընկերներ), որը և հունից հանեց «իշխող կուսակցության» ներկայացուցիչներին:

Շրջանում վատ լուրեր ստացանք՝ Լենինավանում (Մարտակերտի շրջան) անհետ կորել են Ռուբո Եղոյանի

ջոկատի բոլոր թվով 28 մարդիկ (այդ թվում իմ շատ մտերիմ ընկերները): Ինչ-որ հրաշքով փրկվել էր Աշոտը՝ Բամբակաշատից, բայց հայտարարեց, որ ինքը ոչինչ չգիտի: Տխուր մտքերը մինչ այժմ հանգիստ չեն տալիս, չէ՞ որ այնտեղ էին իմ մտերիմ ընկերները: Ինչպե՞ս կարող էր անհետ կորել ոչ թե մի մարդ, այլ մի ողջ ջոկատ: Ես անընդհատ գնում էի ջոկատ (երկրապահ) և Լյովայի-Միշայի, Հակոբի-Սաքոյի, Վանիկի, Պեպանի տուն, բայց բարեկամները ոչինչ չէին կարողանում բացատրել: Խորհրդատվության համար Սայաթի հետ միասին (Գառնի քաղաքից) գնացինք Կիրովական Արշալույս Փայտյանի մոտ որպես ԱԻՄ-ի փորձառու հրամանատարի: Նա դառնորեն բացատրեց, որ պատերազմում «շատ բան է պատահում», առավել ևս այնպիսիների հետ, ինչպես մենք կամ իրենք

(երկրապահ)՝ ընդդիմադիրների, ովքեր ընդդիմանում են գործող «իշխող կուսակցությանը»: Նա խորհուրդ տվեց արագ կազմակերպել ջոկատներ և Հայրիկյանի հետ գնալ Լաչին, իսկ այնտեղ «կխոսենք»: Նաև ավելացրեց՝ «Պետք է միավորել շատ հավատարիմ մարդկանց, այդժամ մենք «կսկսենք և հարցեր լուծել, և ողջ կմնանք»»: Բացատրեց, որ ներկա իշխանությունը մարդկանց բաժանում է «մերոնքական» և «օտարներ», նրան կարևոր չէ, որ դու էլ ֆիդայի ես և կյանքդ չես խնայում, պաշտպանելու Ղարաբաղը (մենք բոլորս զարմացած և հիացած էինք Փայտյանի այդպիսի հռետորական ունակություններով): Այն ժամանակ ես կարգին չէի հասկանում և ուշադրություն չէի դարձնում Փայտյանի «բացատրություններին», բայց հենց դա էին ասում Յուրա Հովհաննիսյանը, Ռուբո Եղոյանի ջոկատի տղաները:


1992թ. հոկտեմբերի սկզբին մենք հասանք Լաչինի միջանցք՝ Զաբուխ, մեզ խոստացան ամիսը 3000 ռուբլի աշխատավարձ: Ավելի ուշ եկավ Հայրիկյանը Դավիթ Վարդանյանի (ասացին, որ նա «Դաշնակցություն» կուսակցության պատգամավոր է), Հերբերտի, Անոյի (Անահիտ) և Հեյդարի (Դաշնակցություն կուսակցության հրամանատարներ) հետ: Հայրիկյանը բոլորին հրամայեց տեղավորել, կազմավորել ջոկատներ, զեկուցել Հակոբ Մակարյանին, իսկ Մակարյանը նրան (ամեն ինչ զինվորական, բացի նրանից, որ ինքներս ենք ընտրում հրամանատարների, այլ ոչ թե նշանակում են նրանց), հետո կստանանք զենք և կուղևորվենք դիրքեր: Քանի որ այն ժամանակ զինված գործողությունների մասնակիցներ էինք հանդիսանում ես ու Հայկ Մկրտչյանը, Հոկտեմբերյանի շրջանից 25-30 մարդ (բացի «Նոր Կեսարիա» խորհտնտեսության Վաչիկ

Ավետիսյանի տղաներից) հրամանատար ընտրեցինք Հայկ Մկրտչյանին, բայց Հայկն անմիջապես հրաժարվեց (խորամանկ), և արդյունքում հրամանատար ընտրեցին ինձ: Մեզ միացան 10 տղաներ Երևանից, գրեթե 15 մարդ՝ Սայաթի ու Մանուկի գլխավորությամբ Գառնիից, 4 մարդ Ալավերդիից, 6 մարդ Լեռնագոգից Ռազմիկի գլխավորությամ, 3 մարդ Մեծամորից Տիգրանի գլխավորությամբ: Ես, ինչպես և Հայկը, հրաժարվեցի հրամանատարի պաշտոնից, դա բացատրելով նրանով, որ Ղարաբաղում անմիջական մարտական գործողություններին մասնակցել եմ ընդմաենը երկու անգամ, և դա չի նշանակում, որ ես կարող եմ, կամ ունակ եմ իմ հետևից տանել մարդկանց, զինվորական քարտեզներ կարդալ ես չգիտեմ, զինվորական գործին ծանոթ չեմ: Ավելի լավ է

հրամանատար նշանակել կադրային սպայի: Այդ մասին զեկուցեցինք Հակոբ Մակարյանին, Հակոբը – Հայրիկյանին, տեղավորվեցինք և քնեցինք (լույսը՝ նավթավառ, մոմեր): Առավոտյան Հայրիկյանն ասաց, որ իրեն չի բավարարում մեր որոշումը: Բոլոր շրջաններն արեցին իրենց ընտրությունը՝ Հոկտեմբերյանից Վաչիկի ջոկատը պատրաստ է, եղեգնաձորցիները պատրաստ են, կիրովականցիները պատրաստ են և շուտով կգան, աշտարակցիները և այլոք պատրաստ են, իսկ «դուք պոչ եք խաղացնում», ձեզ ոչ մի կադրային սպայի չեն տա, առավել ևս, որ այդպիսիք չկան: Նա կարգադրեց ևս մեկ անգամ կազմակերպել հրամանատարի ընտրություն, հակառակ դեպքում խոստացավ միացնել մեզ մեկ ուրիշ ջոկատի, օրինակ Վաչիկ Ավետիսյանի ջոկատին (նա ուներ 7 մարդ, նրանցից 3-ը իր եղբայրներն էին) Հոկտեմբերյանի շրջանից: Ռոբերտն, Հայկն ու Սայաթը սկսեցին

ինձ համոզել, որ քանի դեռ զինված գործողություններ չկան և քանի դեռ մեզ չեն փոխանցել անհասկանալի է, թե ում, համաձայնվիր, իսկ մենք քեզ կօգնենք:

Ես համաձայնվեցի, ինչի համար մինչ այժմ շատ եմ փոշմանել: Մեր առջև դրվել էր հետևյալ խնդիրը՝ Զաբուխում դնել ուղեփակոց՝ ստուգել մտնող ու դուրս եկող ավտոմեքենաները, թույլ չտալ փախստականներին մտնել Հայաստանի տարածք, այլ համոզել, պահանջել , որ նրանք ապրեն Զաբուխ և Սոս գյուղերում, հատկապես ուշադրություն դարձնել դասալիք- տղամարդկանց և ֆիդայիներին Ղարաբաղից: Մեր ջոկատը, որպես ամենամեծը, տեղավորեցին Սոս գյուղում, Ավետիսյան Վաչիկը (Կռիս) իր 6-7 մարտիկներով մնացին Զաբուխում:

Հայկը Գառնիի տղաների հետ (նրանք ծնված օրից որսորդներ էին՝ լավ կրակում էին և տիապետում զենքին), սովորության համաձայն սկսում էին սանրել տարածքը (տանել հետախուզում), ես, Հարութ Սավադյանը, Համբարձում Սեմիջյանը, Կորյունը, Ռազմիկը (Լեռնագոգից) և Աշոտ Պետրոսյանը սկսեցինք սովորեցնել մարդկանց օգտվել զենքից: 300-400մ հեռավորությամբ գյուղից դիրքեր դրեցինք: Բացի Զաբուխի ու Սոսի դիրքերից, ԱԻՄ-ն ուներ դիրք Ջաղազուրում, մի խոսքով, ինչպես սիրում էր կատակել Սայաթը Գառնիից, մենք «ավելի լավ ենք շրջափակել Ղարաբաղն-Արցախցիներին և թույլ չենք տալիս շնչել», քան ադրբեջանցիները: Ա՛յ, այդպիսին էր քաղաքականությունը մեր «Հայրենիքի հայրենասերների, և մենք էլ այդպիսի փրկիչներ-ֆիդայիներ» էինք: Շուշիի ուղղությամբ հակառակորդը ակտիվացրեց գործողություններ, լսվում էր հրետանու դղրդյուն: Սկսեցին ժամանել փախստականներ՝ տղամարդիկ, կանայք, երեխաներ, ծերունիներ, ընտանի կենդանիների հետ։ Նրանք հիմնականում Գետաշենից էին, Գետափից, Թալիշից, Չափարից, Մարտակերտից: Մենք նրանց կանգնեցրեցինք, զեկուցեցինք Հայրիկյանին, նա հրամայեց ոչ ոքի բաց չթողնել: Փախստականներն սկսեցին վրդովվել, վիճել, որ «դուք ավելի վատն եք ադրբեջանցիներից, մեզ նրանց հետ ավելի լավ էր, քան ձեր հետ, հիմա ձեր պատճառով մենք այնտեղ վախենում ենք, խղճացեք մեզ՝ մենք պատերազմ չենք ուզում, ուզում ենք ապրել, մեզնից այնպես էլ ամեն ինչ խլեցին ձեր «ֆիդայիները» (այն ժամանակ իրենց ակցենտը չէի հասկանում, երբեմն թարգմանում էին)»: Սայաթը և մի քանի այլ մարտիկներ շատ

դժգոհ էին մեր առջև դրված խնդիրներից և որոշեցին

փախստականների ներկայացուցիչներին ուղեկցել Հայրիկյանի մոտ: Վերադառնալով, փոխանցեցին Հայրիկյանի հրամանը

«մարդկանց, կենդանիների 1,5% պահել, մնացյալին թողնել»: Ինձ դա կատաղեցրեց (մենք գազա՞ն ենք, թե՞ ֆիդայիներ), ես գնացի Հայրիկյանի մոտ և հարց տվեցի՝ ինչպե՞ս հաշվել 1,5% -ը 3 հոգուց, երկու կովից և էշից բաղկացած փախստականների ընտանիքում՝ ո՞ւմ պահել և ո՞ւմ բաց թողնել: Հայրիկյանը հրամայեց բոլորին պահել, իսկ ինձ ասաց, որ վաղը իմ փոխարեն ուրիշ հրամանատարի կնշանակի (ես ուրախացա): Ուշ երեկոյան տղաներին, հատկապես Հայկին ու Սայաթին, ես կարգադրեցի հանել բոլոր փախստականներին և լեռներով ուղեկցել մինչև Հայաստանի Հանրապետության Սիսիանի շրջանի սահման, իսկ այնտեղ արդեն Աստված նրանց հետ: Փախստականները շատ գոհ էին, նրանցից մի քանիսը անգամ համբուրեցին մեզ: Նրանք մեզ թողեցին 3 ոչխար: Առավոտյան եկավ Հայրիկյանը ամեն ինչ տեսավ, ինձ հեռացրեց

հրամանատարի պաշտոնից և հրամայեց 5 օր կալանքի տակ պահել: Իմ փոխարեն նշանակեցին Վաչիկ Ավետիսյանին՝ ինձ տարան Զաբուխ (գոնե «բանտում» կհանգստանամ): Երեկոյան լսեցի բղավոցներ, կռվի ձայներ, մի քանի կրակոց: Մտածեցի՝ եթե ադրբեջանցիներն են, ապա ինձ ինչո՞ւ բաց չեն թողնում: Ինձ մոտ մտավ Հակոբ Մակարյանը (Հայրիկյանի հրամանատարը), փնթփնթաց, ասաց, որ իմ տղաները ըմբոստացել են, և դա իմ մեղքն է, դրա համար ինձ կարող են արտակարգ դատարան տալ, եթե ես նրանց չհանդարտեցնեմ: Ինձ բաց թողեցին: Ես իմ տղաներին բացատրեցի, որ այդ

հարամանատարական պաշտոնն իմ տեղը չէ, չեմ կարող փախստականների նեղացնել, իմ բնակարանում նրանք ապրում են, գիտեմ, թե նրանք ինչ են վերապրել, իսկ հիմա մենք նրանց չենք պաշտպանում, այլ փակուղի ենք մտցնում և ողջ- ողջ թաղում: Աշոտը, Հայկը, Հարութը, Կորյունը, ու Սայաթը ասացին, որ Հայրիկյանի մոտ՝ Զաբուխ է եկել գնդապետ Ռեմիկ Մարդանյանը: Մենք լսել էինք, որ նա հմուտ կադրային սպա է: Նույն պահին վազեցինք նրա մոտ խնդրանքով վերցնել մեզ՝ մոտ 60 հոգի, իր հետ, մեզ հրամանատար նշանակել կադրային սպայի: Սակայն հենց խոսեց Հայրիկյանի հետ, նա սկսեց բղավել մեզ վրա, որ ոչ-ոք «իշխանական ֆիդայիներից» մեզ չօգնեցին, երբ մերոնք զոհվեցին և մենք չպետք է մտնենք նրանց պատերազմի մեջ (հիմար վրեժ իշխանություններին): Ինչի՞ էր պետք տղաներին գնալ արբեջանական գյուղ Ղոչազ, ո՞վ և ինչո՞ւ էր նրանց ուղակել, մնաց գաղտնիք: Հայրիկյանը հրամայեց մեր ջոկատին մնալ Զաբուխում՝ ուղեփակոցի մոտ, Վաչիկին մի քանի տղաների հետ Եղեգնաձորից՝ ուղարկեց Սոս գյուղ: Մի անի օր անց կրկին ժամանեցին փախստականներ, որոնց մեջ շատ երիտասարդ տղաներ կային: Հակոբ Մակարյանը հրամայեց բոլորին կանգնեցնել, տեղավորել ունեցած տներում: Բոլոր տղամարդկանց Մակարյանը կասկածում էր, որ նրանք, հավանաբար դասալիքներ էին, այդ պատճառով պետք է սպասել Հայրիկյանի գալուն ու որոշմանը: Ես չդիմացա և, որպեսզի հասկանամ իրավիճակը, հարցրեցի տղամարդկանց՝ «Ես հասկանում եմ կանանց, իսկ ինչո՞ւ եք դուք փախնում, թողնելով ձեր տները, և չեք պաշտպանում ձեր տները, հանրապետությունը»: Նրանք պատասխանեցին, որ հասարակ ժողովուրդը պատերազմ չի ուզում,


քանի որ նրանք ադրբեջանիների հետ վատ չեն ապրել: Այս պատերազմը պետք է որոշ «մարդկանց» Ադրբեջանից, Ղարաբաղից ու Հայաստանից, իսկ փախստականները գալիս էին Մարտակերտի շրջանից, որտեղ «ֆիդայիները» նրանց թողել էին բախտի քմահաճույքին, իսկ մենք, փոխարենը պաշտպանելու խաղաղ մարդկանց, պահակակետեր ենք դրել, սկսած Ղարաբաղից մինչև Արտաշատ, և ամեն պահակակետում նրանց ծաղրում են, թալանում, խլում վերջին ունեցածը: Ահա՝ թե ինչո՛ւ պարզ, խաղաղ մարդիկ վախենալով ընկնել ձեր «ֆիդայիների» ձեռքը, լեռների միջով խմբերով շրջանցող ճանապարհներով փախչում են Հայաստանի կողմը՝ երբեմն ընկնելով մեր, կամ ադրբեջանցիների ձեռքը: Ես ուշադրություն դարձրեցի այն բանին, որ մի կին սայլակից չի իջնում, չի խոսում, մյուսները արգելում են նրա հետ շփվել: Իմացա նրա պատմությունը։ Նրանց հետապնդել են ադրբեջանցիները, կրակել են, երբ արդեն մոտ են եղել, նա հանկարծ խեղդամահ է արել իր երկու փոքր երեխաներին և

նրանց մարմինները նետել է գետը, որպեսզի թշնամիների ձեռքը չընկնեն: Ինձ դա ցնցեց (կարծես 40 աստիճան ցրտին մերկ կանգնած լինեմ), հիշեցի հայոց պատմությունից Սաթենիկին, ով խեղդամահ է արել իր երեխային, որպեսզի նրան չխլեն թշնամիները, բայց այնտեղ կային եկվոր թուրքեր, իսկ այստեղ հարևանները՝ ադրբեջանցիներ, մի՞թե նրանք բոլորովին գազանացել են։ Բարձրացա սայլակին, գրկեցի կնոջը, բայց չէի կարողանում խոսել, իրենք իրենց արցունքներ էին հոսում, իջա ու առաջին անգամ բոլորին խիստ հրահանգ տվեցի՝ փախստականներին բաց թողնել և ճանապարհել մինչ Հայաստանի սահման (ես առաջին անգամ իմ

հրամանատարությունն արեցի՝ հրամայեցի): Տղաները հաճույքով կերակրեցին նրանց և կատարեցին հրամանը։

Հակոբ Մակարյանը խոստացել էր պատժել ինձ ինքնագործունեության համար: 3-4 օր անց Գորիսից եկավ Հայրիկյանը, և մինչ Հակոբ Մակարյանը կզեկուցեր իմ ինքնագործունեության մասին, մենք տղաների հետ ներխուժինք նրա մոտ, և ես ասացի այն ամենը, ինչ կուտակվել էր՝ «Օր ու գիշեր Արցախից-Ղարաբաղից սարերով փաստականների բազմություն է գալիս՝ ծերեր, կանայք և երեխաներ, հոգնած, տանջված, սոված, մրսած, մարդիկ փախնում են, թողնելով տարիների ընթացքում ձեռք բերվածը: Նրանք ոտքով անցնում են երկար ճանապարհ մեր լեռներով, որտեղ տեղադրված են ինքնակամ պահակակետեր, որտեղ նրանց նվաստացնում են, նրանց ֆիզիկապես և բարոյապես վիրավորում են, լկտիաբար խլում են վերջինը, չէ՞ որ նրանք փախնում են, հույսը մեզ վրա դնելով, ուրեմն՝ ինչո՞վ ենք մենք տարբերվում ադրբեջանցիներից, որոնց անվանում ենք հակառակորդներ, գազաններ, մարդասպաններ, թուրքեր, մենք գոնե ինչ - որ բանով պետք է տարբերվենք՞ «իշխանական կուսակցության ֆիդայիներից»: Հայրիկյանը շատ մռայլ նայեց մեզ և ասաց, որ շատ բան նաև իրեն դուր չի գալիս, բայց նրա առջև խնդիր է դրված եղել տեղավորել բոլոր փախստականներին Լաչինի շրջանում՝ «Դուք պատկերացում չունեք, թե ինչ կլինի Հայաստանում, եթե բոլոր փախստականները գնան այնտեղ, նրանք չեն ուզում Հայաստան գնալ, այլ ուզում են հենց միայն Երևան: Փոխեք Վաչիկ Ավետիսյանին գ. Սոսում, սա ձեր գործը չէ, շուտով կգնաք տուն, և ոչ մի բառ ավելին»: Մենք բարձրացանք Սոս գյուղ, Վաչիկ Ավետիսյանի թիմը շատ

փախստականների էր կանգնեցրել, բռնագրավել կենդանիներ, դարձրել էր կենդանի գյուղ: Առավոտյան ծանոթացանք փախստականների հետ, գրեթե բոլորը Մարտակերտի շրջանից էին, հատկապես շատ Չափար գյուղից։ Վաչիկը (Կռիս) փախստականներից մի քանի ոչխար էր վերցրել՝ «իբր, ավար» և իր մարդկանց հետ գնաց Զաբուխ: Բաքվի փախստականներից, որոնք ապրում էին իմ տանը, և Ղարաբաղի փախստականների պատմություններից եզրակացրեցի, որ իսկապես մեր ժողովուրդներին շփոթեցրել են, որպեսզի ներքաշեն պատերազմի մեջ, բայց հիմա, ցավոք, ելք չկա՝ մնում է պատերազմել, որպեսզի ադրբեջանցիները չգրավեն նաև Հայաստանը։ Մի քանի օր անց իր ջոկատով (15-20 մարդ) եկավ Արշալույս Փայտյանն ու սկսեցին գերեզմանոցում կրակել տապանաքարերի վրա, կոտրել, շրջել հուշարձանները, քանի որ դրանք ադրբեջանական էին (ի՞նչ էին արել նրանց մեռածները), ապա սկսեցին բարձրանալ մեր դիմացի սարը։ Ես հարցրեցի, թե ո՞ւր գնացին նրանք. Գուգուշը և Ռոբերտը (վարորդ) բացատրեցին, որ նրանք ուղևորվել են

քանդված կայան, որտեղ սարքավորումների վրա կան պահեստամաստեր, որոնցից կարելի է ոսկի հանել՝ դուք ինչպե՞ս գլխի չեք ընկել դա անել: Դա ծիծաղելի էր ու զզվելի՝ ահա, թե ինչո՛ւ են եկել այդ մեր ԱԻՄ-ի «ֆիդայիները»: Այն հարցը Փայտյանին, թե՝ որտե՞ղ է քո ջոկատը, բացի այս փոքր խմբից, նա պատասխանեց, որ մյուսները պատրաստվում են գնալ Քելբաջար, և այստեղ հայտնվել են, որ տեսնեն ապագա ԱԻՄ-ի բազան, ծանոթանան մարդկանց հետ: Նա ուրախացավ, որ մենք արդեն շատ մարտիկներ ունենք, բայց խորհուրդ տվեց ավելացնել ջոկատը, քանի որ ապագայում ստիպված կլինենք լուծել բարդ խնդիրներ, պետք է միավորվել, ինչպես նաև

փոխզիջում գտնել Վաչիկի հետ և չվիճաբանել Հակոբ Մակարյանի հետ։ Հաջորդ օրը Փայտյանը հրամայեց հավաքել մի քանի տղաների, և մենք գնացինք ապարանցիների ջոկատի ուղղությամբ՝ Ղոչազին մոտ, գյուղ Մոլլալար: Մոտ 2-3կմ անց՝ Փայտյանը ցույց տվեց մեծ հաստոց - ագրեգատը և խնդրեց այն ապամոնտաժել, բացատրելով, որ այս ջարդիչ մեքենան մենք կտանենք Կիրովական, կմանրացնենք քարերը մանրախիճի և կվաճառենք ուղեշինարարներին՝ «Դուք շատանում եք, և պետք կլինի գումար, իսկ ձեզ ոչ ոք գումար չի տա», որից հետո գնաց: Մինչև երեկո մենք տանջվում էինք, բայց գրեթե ապարդյուն, քանի որ առանց գործիքների անհնար էր հաստոցն ապամոնտաժել: Աղմուկի վրա մոտեցան Ապարանից եկած ֆիդայիները (հրամանատարը Ռազմիկն էր), սկսեցին վիճել, որ մարտերի փոխարեն թալանով ենք զբաղվում՝ մեզ վռնդեցին, կիրովականցիները լռում էին: Առավոտյան Արշո Փայտյանը խոստացավ կարգի բերել հարցը ապարանցիների հետ, ասելով՝

«նրանք չեն անի և չեն կարող մեզ խոչընդոտել, իսկ մեզ պետք է անպայման հաստոցը տեղափոխել Կիրովական»: Ճաշին հավաքեց իր ջոկատը և գնաց (խորամանկ աղվես) Սիսիան- Գորիս, իսկ վերչում մնացինք մենք։ Երեկոյան մեզ մոտ եկավ Երևանում Ղարաբաղյան համայնքի նախագահ Բորիս Սաղյանը՝ դասախոս, ֆիզկուլտուրայի ինստիտուտի ազատ ոճի ըմբշամարտի ամբիոնի վարիչը: 4 օր ապրեց, Պարույր Հայրիկյանին սպասեց, որ բաց թողնի փախստականներին (նա ծնունդով Մարտակերտի շրջանի Չափար գյուղից էր) պահակակետով: Մի քանի օր անց Սայաթն ասաց, որ եկել են Ապարանից ֆիդայիներ, ուզում են ինձ հետ շտապ խոսել։ Մենք մտածեցինք, որ նորից ուզում էին վիճել ջարդիչ հաստոցի

պատճառով: Նրանց հրամանատարներն էին (այդպես պատմեցին) Ռազմիկ Պետրոսյանն ու Համլետն (Համոն):

Տեղավորված էր նրանց ջոկատը մեզանից ձախ՝ Ղոչազում (Հայկն էր հետախուզել): Եվ ահա (ճիշտ է, թե ոչ, մենք այդպես էլ չենք իմացել, և պարտադիր էլ չէր), ասին որ այսօր Ռազմիկի ծննդյան օրն է, ուստի խնդրում են տալ մեկ ոչխար խորովածի համար: Ես խոսեցի տղաների հետ, և մենք նրանց տվեցինք չորս ոչխար (ինչպե՞ս կկիսեին մեկ ոչխարն ամբողջ ջոկատի համար), որոշելով դա թաքցնել Հայրիկյանից, Մակարյանից և Ավետիսյանից, խնդրեցինք ապարանցիներին մեր կողմից շնորհավորել իրենց հրամանատարին: Նրանք շնորհակալություն հայտնեցին մեզ և գնացին: Իմանալով, որ Հայրիկյանը եկել է, իբր «մեր հնազանդության» տեսանելիությունը ստեղծելու համար, տղաները Բորիս Սաղյանին ուղեկցեցին նրա մոտ: Վերադառնալով՝ մեկ օր անց, ասացին, որ Հայրիկյանն իրենց բաց չի թողնում։ Այս հարցով Բորիս Սաղյանը այլ փախստականների հետ սկսեցին ինձ մոտենալ: Ես հայտնվեցի փակուղում՝ և ուզում եմ բաց թողնել նրանց, և չեմ կարող։

1992 թվականի հոկտեմբերի վերջին խոսակցություն էր գնում այն մասին, որ մենք շուտով կգնանք տուն: Սաղյանն ու փախստականներն, էլ ավելի շատ սկսեցին կպչել, մեզ համար էլ անհարմար էր, և խղճում էինք մարդկանց: Հավաքեցի ջոկատը, զրուցեցինք ու որոշում կայացրինք՝ բոլորին բաց ենք թողնում՝ և ինչ լինում է, թող լինի, մեզ չեն սպանի: Գիշերը տղաները ճանապարհեցին փախստականներին մինչև սահմանը և վերադարձան առավոտյան: Սաղյանը խոստացավ Չափար գյուղում հուշարձան կանգնեցնել ինձ համար (վստահ եմ՝ նա կատակեց կամ չգիտեր, թե ինչպես շնորհակալություն հայտնի): Մեր հոգին թեթև էր՝ գոնե ինչ-որ բանով օգնեցինք

մարդկանց։ Հակոբ Մակարյանին մենք զեկուցեցինք, որ գիշերը հրաժեշտ ենք տվել Ապարանից եկած տղաներին, իսկ առավոտյան, երբ եկանք, փախստականներ չկային։ Ես վստահ չեմ, որ Մակարյանը հավատաց մեր հեքիաթներին, բայց նա կոպիտ ասաց՝ «Կպարզենք և կլուծենք»: Այդ արկածներից հետո Սաղյանն ու տղաներն ինձ գաղտնի կանչում էին «հին Զեպ Ստամպ», բայց ես ցույց չէի տալիս, որ գիտեմ այդ մասին, և չէի նեղանում: Ըստ ստորության օրենքի մի քանի օր անց՝ կրկին հայտնվեցին փախստականներ: Այս անգամ խոսակցություններից պարզվեց, որ նրանցից մեկի անունը Սերժ է, իրենք՝ Մարտակերտի շրջանի Չլդրան, Առաջաձոր և այլ գյուղերից են, նրանց թվում է նաև իմ ընկերոջ՝ Հոկտեմբերյանի շրջանի Ջանֆիդա գյուղից Ռոմիկի ազգականը: Ինչպես միշտ, չորրորդ օրը մենք նրանց բոլորին բաց թողեցինք: Երեկոյան տեղեկացանք, որ նրանց կանգնեցրել է Ռոդեն Պողոսյանը Կիրովականից, Հակոբ Մակարյանը՝ Հայրիկյանի հրամանատարը, և Վաչիկ Ավետիսյանը (Կռիս) «Նոր Կեսարիայից»: Գնացինք նրանց մոտ և որտեղ խնդրանքով, իսկ որտեղ վիճաբանություններով ստիպեցինք «սրիկա ֆիդայիներին» թողնել փախստականներին 6 ոչխարի դիմաց։ Հաջորդ օրը Սերժը, Մարտակերտի շրջանից, վերադարձավ ու խնդրեց իրենց հետ գնալ Ջաղաձորի պահակակետ «պայմանավորվել» հրամանատար Սեպուհի հետ, ով ձերբակալել է բոլոր փախստականներին և պահանջում է կենդանիներին թողնել, իսկ իրենց՝ հեռանալ ուր ուզում են։ Վշտացած Սայաթը, Հարութն ու Հայկը գնացին Ջաղաձորի պահակակետ, բայց չկարողացան համոզել Սեպուհ հրամանատարին թողնել մարդկանց: Արդյունքում

փախստականները Հայաստան գնացին ձեռնունայն, թողնելով իրենց կենդանիներին բախտի քմահաճույքին։ Տղաների հետ հաշվարկեցինք, որ ավելի լավ է գնալ պատերազմելու, քան պայքարել՝ Հայրիկյանի, Մակարյանի, Փայտյանի, Ավետիսյանի դեմ՝ ղարաբաղցի փախստականների, նրանց ոչխարների, կովերի պատճառով, թող Հայրիկյանը նրանց հետ կարգավորի։

1992 թվականի նոյեմբերին վերադարձանք Երևան, որտեղ հետագա գործողությունների համար տղաների հետ պայմանավորվեցինք հավաքվել քաղաք Հոկտեմբերյանում մեկ շաբաթ անց, որից հետո ցրվեցինք տներով։ Այդպես մենք՝ ԱԻՄ ֆիդայներս, տուն վերադարձանք գրեթե առանց մասնակցելու մարտական գործողությունների: Ստացվեց, որ գրեթե 4 ամիս աշխատել ենք հովիվ Հայրիկյանի մոտ՝ ամսական 3 հազար ռուբլով (ծիծաղելի է, բայց դա այսպես է): Վերադառնալուց հետո իմացա, որ մեր բոլոր արկածների համար Հայրիկյանն

ինձ հեռացրել էր (վռնդել) ԱԻՄ-ից: Հաջորդ օրը Հայկի և Ռոբերտի հետ մտանք շրջգործկոմի նախագահ Մեխակի մոտ խնդրելու՝ գտնել մեզ տարածք շտաբի համար, քանի որ ջոկատում մարդիկ շատանում էին: Մեխակն առաջարկեց կամավոր հրշեջ ջոկատի նախկին շենքը, զինկոմիսարիատի մոտ: Մենք շնորհակալություն հայտնեցինք և հեռացանք։

Նույն 1992թ. նոյեմբերին մեզ մոտ Հոկտեմբերյան եկան տղաներ Գառնիից, Երևանից, Ալավերդիից, Քարակերտից, Մեծամորից, անսպասելի և Կիրովականի ներկայացուցիչներ՝ ընդհանուր մոտ 70 մարդ: Մենք որոշեցինք միավորվել Կիրովական քաղաքից Արշալույս Փայտյանի «Նժդեհ» ջոկատի հետ, նշանակելով ինձ՝ Ազատին, վաշտի հրամանատար, Հայկ Մկրտչյանին՝ տեղակալ, Մեսրոպին՝ դասակի հրամանատար,

հրամանատար, առանց մեր համաձայնության ջոկատ չընդգրկել նոր մարդկանց և չհեռացնել: Գնացինք բանակցելու Փայտյանի հետ, Կամո Հովհաննիսյանը, ես, Հայկ Մկրտչյանը, Սայաթը, Աշոտ Պետրոսյանը, Հարութ Սավադյանը, Կորյուն Հովհաննիսյանը: Ինձ կանչեց Հայրիկյանը (հավանաբար փոշմանել է, նրան էլ են մարդիկ պետք), ես ու Ռոբերտը գնացինք Երևան: Հայրիկյանը թեթևակի քրթմնջաց, (ինչ որ մեկը ասել է), որ մենք շատ ենք խախտում կարգ ու կանոնը, չենք հասկանում, թե ինչ էր տեղի ունենում քաղաքական դաշտում, և բացատրեց, որ մենք կիրովականցիների հետ պետք է մասնակցենք հանրահավաքին և պետք է հավաքենք որքան հնարավոր է շատ մարդիկ, իսկ տրանսպորտով մեզ

կապահովեն։ Հաջորդ օրը մենք գնացինք Կիրովական, խոսեցինք Փայտյանի հետ, նա ասաց, որ իրենք ֆիդայիներ են և իրավունք չունեն զբաղվել քաղաքականությամբ, քանի որ այնպես էլ «կառավարիչները» թարս են նայում ԱԻՄ-ին, ուստի մենք կվարվենք հետևյալ կերպ՝ «Ձեր տղաներից մի մասը Հոկտեմբերյանից կգա մեզ մոտ (մնացածներն՝ իրենք կգնան Երևան), նա իր ֆիդայիներին, մեզ, կուղարկի քաղաքացիական համազգեստով, մեքենայում կլինեն տարատեսակ ռազմական համազգեստներ, եթե ստուգեն, կասեք, որ մենք հանրահավաքի մասնակիցներ չենք, այլ ստացել ենք համազգեստն ու պատահական հայտնվել ցուցարարների մոտ» (իբր ամեն ինչ համաձայնեցված է Հայրիկյանի հետ, պարզ չէ, թե ի՞նչ դիմակահանդես է, ինչո՞ւ է Փայտյանը թաքնվում): Վերադառնալուց հետո Ռոբերտ Մխիթարյանը հայտարարեց, որ շրջգործկոմում ընթանում է ժողով, որտեղ հրավիրված են բոլոր կուսակցությունների ներկայացուցիչները: Մի փոքր ուշացումով մենք մտանք այն պահին, երբ դատախազի տեղակալ Կառլեն Հովհաննիսյանը հայտարարեց, որ

«կառավարական ֆիդայիները» ոչ թե ժողովրդի պաշտպաններ են, այլ թալանում են, զբաղվում շորթումով, և այլն։ Հանկարծ

Ռուստամ Գասպարյանը, Զավենը, Սմբոն նետվեցին նրա վրա և հարվածեցին դեմքին: Մենք շտապեցինք անջատել, ոստիկանությունը չմիջամտեց, ես Սմբոյին զգուշացրեցի, որ դադարեցնեն անիշխանությունը շրջանում։ Հարձակվողները ժպտացին ու հեռացան: Մեկ այլ անգամ լսեցինք, որ ոստիկանության օպերատիվ աշխատակից Մարտիկը չի կատարել «իշխանական կուսակցության ֆիդայիների» պահանջները, և Ռուստամը, Սմբոն, Զավենը, Սեթո Հովհաննիսյանի գլխավորությամբ նրան պատանդ են վերցրել, ինչի համար ոստիկանապետ՝ Բոգոմազովը ծեծել է Ռուստամին: Վրդովված այս կամայականությունից, մենք տղաների հետ գնացինք ոստիկանության շենք, բայց անմիջապես ժամանեցին Վազգեն Սարգսյանը (պաշտպանության նախարար) և Վանո Սիրադեղյանը (ՆԳՆ նախարար) իրենց թիկնապահների հետ, իրենց ետևից բերելով զրահափոխադրիչ և ՀՄՄ (մտածում էինք, որ դա վերջն է

«իշխանական կուսակցության ֆիդայիների», վերջապես կպատժեն), բայց մոտ մեկ ժամ անց ժամանած նախարարները դուրս եկան և Ռուստամի ու Սեթո Հովհաննիսյանի ուղեկցությամբ գնացին «Ճակատամարտ» ռեստորան: Զինկոմիսարիատի մոտ ես հանդիմանեցի Սմբոյին, բայց նա պարզաբանեց, որ այդ ոստիկանության աշխատողը եկել էր Ռուսաստանից, իսկ մեզ այստեղ նշանակել են

«կառավարական կարգերը» պահելու համար և խնդրեց չմիջամտել:

Իմ այդ արարքները, առարկությունները՝ վիճելը, դեմ գնալը

«իշխանության կուսակցությանը և ֆիդայիներին», դարձան ինձ համար ճակատագրական սխալներ:

Մեկ օր անց ինձ կանչեցին ոստիկանության պետ Բոգոմազովի մոտ, ես մտածեցի, որ «սադրանք է սկսվում»: Բոգոմազովը, ընդհակառակը (հավանաբար, զեկուցվել է), առաջարկեց դիմել իրեն ցանկացած հարցով, միայն առանց ինքնագործունեության,

ես ուրախացա (գոնե նա մեզ հասկանում է): Աներևույթ պայքար էր ընթանում Հայաստանի Հանրապետության Ազգային ժողով պատգամավորական ընտրությունների համար: Ես վատ չգիտեի սահմանապահ գնդի փոխտնօրեն, փոխգնդապետ Լևոն

Ստեփանյանին, բազմիցս եղել եմ նրա տանը, այնպես էլ նա՝ կնոջ հետ, մեր տանն են եղել: Որոշեցինք օգնել նրան դառնալ պատգամավոր, և մենք բոլորս սկսեցինք քարոզել նրա օգտին՝ պետք է չէ՞, որ իշխանության մեջ լինի գոնե մեկ գրագետ մարդ, իսկական սպան՝ ժողովրդի պաշտպանն է: Հայրիկյանի հերթական հանրահավաքը գրեթե ոչնչով չէր տարբերվում նախորդներից, եթե չհաշվենք, որ այս անգամ ավելի շատ մարդիկ կային, իսկ մենք ավելի մոտիկից շփվեցինք Երևանի, Գառնիի, Եղեգնաձորի, Աշտարակի, և այլ տղաների հետ: Ինձ կանչեց Հոկտեմբերյանի շրջանի զինկոմիսար փոխգնդապետ Աշոտ Պետրոսյանը: Ասեց, որ շատ լավ բաներ է լսել մեր ջոկատի մասին և ցանկանում է օգնել: Նա ինձ ծանոթացրեց «Տիգրան Մեծ» ջոկատի հրամանատար Կորյուն Ղումաշյանի հետ, Գեչռլու-Մրգաշատ գյուղից (մենք գիտեինք, որ Կորյունը «Դաշնակցության» անդամ է): Զինկոմիսարը պարզաբանեց, որ կա հրաման պաշտպանության նախարարությունից բոլոր ցրված ջոկատների միավորման, գումարտակների, գնդերի, դիվիզիաների, բրիգադների ստեղծման, ֆիդայիների հետ պայմնավորվածություն - պայմանագրերի կնքման, մարտերի բոլոր մասնակիցներին արտոնությունների (ինչպես պարզվեց, այդ արտոնությունները դատարկ խոստումներ էին), աշխատավարձով ապահովման մասին: Բացատրեց, որ շատ ֆիդայական ջոկատներ միավորվել չեն ցանկանում, քանի որ յուրաքանչյուր հրամանատար ցանկանում է լինել ինքնիշխան, ծայրահեղ դեպքում ենթարկվել միայն ինչ որ քաղաքական առաջնորդի կամ պաշտպանության նախարարության հեղինակության: Հավելեց, որ բոլորը լսել են իմ արարքների և սկզբունքների մասին, վստահ է, որ ես չեմ միավորվի

Ռուստամի ջոկատի հետ, ուստի, հարգելով ինձ, առաջարկեց միավորվել Ղումաշյան Կորյունի հետ, ստեղծելով գումարտակ, որտեղ զինվորական կոչումներ են շնորհվում: Նաև առաջարկեց որոշել, թե ով է լինելու գումարտակի հրամանատարը: Կորյունը հայտարարեց, որ ինքը գտնվում է պաշտպանության նախարար Ալիկ Պետրոսյանի «հովանու» ներքո, և մեզ առաջարկեց միանալ իրեն, խոստանալով, որ ինձ կնշանակեն շտաբի պետ: Այդ պաշտոնից հրաժարվեցի, բայց խոստացա խոսել իմ մարդկանց հետ: Ջոկատի բոլոր անդամներին պատմեցի ստեղծված իրավիճակի մասին, նաև ասեցի, որ բոլոր ցանկացողները կարող են դուրս գալ ջոկատից: Իսկ նոյեմբերին եկան այլ շրջանների ներկայացուցիչներ և հայտարարեցին, որ նրանք բոլորն էլ եղել են և կլինեն մեզ հետ: Մի կողմից ես ուրախ էի, որ տղաները մեզ հարգում և վստահում են, բայց մյուս կողմից հասկանում էի, որ հրամանատար լինելու համար ես բավականաչափ կրթված և փորձառու չեմ: Կիրովականից անսպասելիորեն ժամանեցին Ռոդեն Պողոսյանը (Արշալույս Փայտյանի տեղակալը), Արմենը (Փայտյանի եղբայրը), Իգոն՝ Իգորը, Սերգեյը (Վարձկան (Նայոմնիկ) մականունով) դժգոհություն հայտնեցին Արշալույս Փայտյանի անունից, որ մենք, հանդիսանալով ԱԻՄ, միավորվում ենք ՀՀՇ ջոկատների հետ, և առաջարկեցին միանալ նրանց: Բոլոր տղաները համաձայն էին նրանց հետ, բայց ես հիշեցրեցի, որ մենք խոսք ենք տվել զինկոմիսարիատի պետին և Կորյունին, ուստի անհրաժեշտ է այս անգամ գնալ, իսկ Ամանորից հետո կարող եք միանալ Արշալույս Փայտյանի ջոկատին: Մեր որոշման մասին մենք սկզբում ասացինք զինկոմիսարիատի պետ Աշոտ

Պետրոսյանին, ինչից նա ուրախացավ և, խոստացավ ամեն դեպքում ամեն կերպ օգնել մեզ։ Կորյունը տեսք ընդունեց, որ վշտացած է իմ հրաժարականից՝ ինձ շտաբի պետ նշանակելու համար, այդ ժամանակ ես կրկին հայտարարեցի մերժման մասին և պարզաբանեցի, որ երբեք չեմ լինի «շտաբի առնետ», և

համաձայնության դեպքում տղերքս ինձ չեն հասկանա։

Երրորդ մաս: Նոյեմբեր 1992-հունվար 1993։

1992 թվականի նոյեմբերի 18-ին Կորյուն Ղումաշյանի ջոկատի հետ մենք տեղափոխվեցինք Գորիսի շրջանի Գյուլիբեք։ Ինչպես պարզվեց, Կորյունը պարզապես խոսում էր, երբ ինձ ներքաշում էր շտաբի պետի պաշտոնին: Նրա ջոկատի տղաները պատմեցին (և ինքս տեսել եմ), որ ջոկատի ստեղծման առաջին օրվանից այդ պաշտոնը զբաղեցրել է նրա զարմիկը՝ Էդիկ Ղումաշյանը, ով պատերազմից առաջ Բադալ՝ Եղեգնուտ գյուղի թռչնաֆաբրիկայի պահեստի պետ է աշխատել։ Կոռնիձորում մենք փոխարինեցինք «Արջ» ջոկատին Երևանից, որն ակտիվ մարտական գործողությունների ժամանակ բազմաթիվ զոհեր էր ունեցել (մինչ օրս մի քանի զոհեր չեն վերադարձվել, քանի որ այդ տարածքը զավթվել է հակառակորդի կողմից և ընկերների դիակների վրա ոչ ոք ուշադրություն չի դարձրել): Մենք սկսեցինք ծանոթանալ տեղանքին։ Լսել էինք, որ մեզանից ձախ Լենինականի տղաներն են, աջ՝ Գորիսից, բայց մենք նրանց չենք տեսել: Հիմնականում Կորյունի ջոկատում լավ տղաներ էին, նրանցից մեկի անունը Միշա էր (Մրգաշատ գյուղից մականունով՝ Հրշեջ), ևս մեկը՝ Սաքո (Ախպարաշենից)։

1992 թվականի դեկտեմբերի 3-ից 8-ը հակառակորդը կրակ վարեց բոլոր տեսակի զինամթերքից, տանկերից, ԴՇԿ

գնդացիրներից, անհնար էր գլուխ բարձրացնելը։ Կորյունը հրաման տվեց պաշտպանության նախարարության անունից, որ մենք պետք է դիմանանք մինչև դեկտեմբերի վերջ: Դեկտեմբերի կեսին մեզ ուղարկեցին (մենք ասում էինք «հարյուր») Ուխտաբլուր բարձունք, լավ է, որ այստեղ ասֆալտի գործարանից վագոն է մնացել՝անձրևից և ցրտից ապաստանելու տեղ կա: Գիշերը Սայաթը (հին որսորդ) ասաց, որ աղմուկ է լսում, և կարծես մեզ շրջապատում են երեք կողմերից։ Բոլորը արթնացան։ Մանուկը, Աշոտը, Հայկը, Հարութն ու Սայաթը փորձեցին դուրս գալ հետախուզելու, թե

ինչ է կատարվում իրականում, բայց գնդացիրները և դիպուկահարները թույլ չէին տալիս գլուխները բարձրացնել։ Տպավորություն էր ստեղծվում, որ հակառակորդը մեզ տեսնում է խրամատներից ներս։ Ես և Մանուկը նռնականետ վերցրեցինք և սողալով շարժվեցինք գրեթե մեկ կիլոմետր, փորձելով գտնել տանկը, որը մեզ շնչել չէր թողնում, ճշտել հակառակորդի դիրքերը, բայց ոչինչ չստացվեց։ Երեք օր երեք կողմերից ռմբակոծում ու կրակում էին, տղաները կատակում էին, որ աշխատում ենք առանց ճաշի ու ընթրիքի, սպասենք, մինչև հակառակորդի փամփուշտները կավարտվեն, կհոգնեն, հետո կսնվենք (ապրեն տղաները՝ դիմացան): Բարեբախտաբար, կրկին առանց զոհերի և ծանր վնասվածքների անցանք: Մանուկն ու Սայաթը (Գառնիից) ասացին, որ իրենք Տող գյուղում ունեն ընկերներ, պետք է օգնություն խնդրել, քանի որ մարտիկները ուտելու ոչինչ չունեն: Գնացին Մանուկը, Մեսրոպը և Սայաթը, իսկ Սահակին, Կորյունին և Արարատին ուղարկեցի հրամանատար Ղումաշյանի մոտ, որ լուծեն մեր հերթափոխի հարցը: Չգիտես ինչու մեր փոխարինման մասին

Կորյունը լսել չէր ուզում, ընդ որում, մեր մարտական ոգին ու տրամադրությունը բարձրացնում էին իրենց կատակներով Հարութը, Եղիշը, Մեսրոպը, Աշոտը և Սայաթը: Գլխավորը, որ տղաների մեծ մասը (բացառությամբ Յուրիկի և Սահակի) խուճապի չմատնվեցին: Գիշերը Մանուկը, Մեսրոպը և Սայաթը վերադարձան, բերեցին 5 լիտր կոնյակ, ես հրամայեցի բաժանել բոլորին 100-150գ, բոլորը ուրախ և գոհ էին, նույնիսկ կատակեցին, որ Մանուկին ու Սայաթին երբեմն պետք է ազատել հերթապահությունից: Ինձ դուր էին գալիս նրանց կատակները, բայց հոգուս խորքում ծանր էր՝ տղաները հոգնել էին, խոստացված փոխարինումը չկար, ուտելիք չկար: Դեկտեմբերի 20-ից հետո ինձ կանչեց հրամանատար Կորյունը։ Ասաց, որ ջոկատի համար դուրս են գրել կարագ, կոնյակ, շաքար, հավ, ձու և այլն, բայց ԱՐՋ-ենք բոլորը գողացան ու

գնացին տուն, ինչ-որ փաստաթղթեր ցույց տվեց և հրամայեց ստորագրել՝ դուրս գրել: Ես ծիծաղեցի, հրաժարվեցի, այնուհետև, Արամոն իմ հարցին (նա շատ կաղում էր) ԱՐՋ ջոկատի տեղակայման վայրի մասին, պատասխանեց, որ իմ գալու ժամանման ԱՐՋ-ը վերադարձել է տուն, որ մենք ինքներս նք նրանց փոխարինել, իսկ Կորյունը հեքիաթասաց է, այնպես որ, պահանջե՛ք բոլոր մթերքները նրանից: Պարզ դարձավ, որ պատերազմի հաշվին Կորյունը դուրս է գրում Էդիկի (շտաբի պետի) պակասորդը, իսկ մնացածը սուտ է։

1992 թվականի դեկտեմբերի վերջին մեծ դժվարությամբ, բայց առանց կորուստների, մենք վերադարձանք տուն։ Ռոբերտն ասաց, որ կան զոհեր Կիրովականից։ Ես, որպես ջոկատի հրամանատար, լեյտենանտի կոչում եմ ստացել: Օգտվելով նախկինում մեզ առաջարկվող օգնությունից Կիրովական մեկնելու համար, խնդրեցի ոստիկանապետ Բոգոմազովից 40 լիտր բենզին: Տեղի ունեցավ իսկական հրաշք՝ Բոգոմազովը հրամայեց Մարտիկին (օպերատիվ աշխատակից) մեզ ուղարկել ոչ միայն բենզին, այլև ավտոբուս լիքը բաք վառելիքով: Ցավոք, Բոգոմազովին շուտով տեղափոխեցին մեր քաղաքից Հայաստանի ներքին գործերի նախարարության (ՆԳՆ) 6-րդ բաժնի պետ: Գնացինք Կիրովական (14 մարդ), խոսեցինք Փայտյանի հետ այն մասին, որ Ամանորից հետո որպես առանձին վաշտ, կմիավորվենք նրա ջոկատի հետ։ Ի զարմանս ինձ, այնտեղ էր և Հայրիկյանի կուսակցության ԱԻՄ-ի գլխավոր հրամանատար Հակոբ Մակարյանը: Ես բռունցքներով նետվեցի նրա վրա, բայց ինձ պահեց Փայտյանը, իսկ Հակոբը իր գործողությունները բացատրեց նրանով, որ ամենը արել է ոչ թե ինքը, այլ ԱԻՄ –ի ընդհանուր հրամանատար Նորիկը և Սեպուհը, և հիմա նա, հասկանալով տեղի ունեցածը, հեռացել է ԱԻՄ-ից: Նրան, իբր, ստիպել են Սեպուհը, Նորիկը և Արամազդը, բայց, ինձ թվում էր, նա ստում էր, ամենայն

հավանականությամբ, պարզապես գողոնը չեն կիսել: Արշոն

հաստատեց, որ նշված տղաները հուսալի չեն, և Հայրիկյանը չի հասկանում, որ ԱԻՄ-ը փլուզվում է, իսկ Հակոբ Մակարյանին արդեն կապիտանի կոչումով նշանակել է իրեն ծառայության գծով տեղակալ (ես մտածեցի, որ մենք նորից «թաթախվել» ենք, բայց լռեցի): Ծիծաղելով հայտնեցի իմ կարծիքը, որ Արշոն մանկապարտեզի վարիչ է նշանակել Հակոբին, նա լռեց։ Փայտյանը հավելեց, որ պետք է իմ ջոկատի անդամների ընդհանուր ցանկը, քանի որ նոր օրենքով պետք է կնքեն պայմանագրեր, ստանալ աշխատավարձ, ստեղծվում է բրիգադ, բայց դեռ հայտնի չէ, թե ով կլինի բրիգադիրը։ Իմ ջոկատի

մասին (իբր) նա արդեն զեկուցել էր նախարարություն, ուստի շտապ պետք ցուցակներն ըստ շրջանների: Նա առաջարկեց միացնել իմ ջոկատին Վաչիկ Ավետիսյանի ջոկատը, բայց վշտացավ, երբ ես նրան ասացի, որ նա ոչ մի ջոկատ չունի, բայց ունի ընդամենը 6-8 մարդ, որոնցից երեքը նրա եղբայրներն են, որոնք ոչ մի անգամ չեն կռվել ու չեն կռվի: Ամանորից հետո զինկոմիսարիատի մոտ պատահաբար հանդիպեցի Կորյուն Ղումաշյանին, Էդո Ղումաշյանին և Լևոնին (իմ հարևանը

«Դաշնակցություն» կուսակցությունից): Նրանք ասացին, որ ճիշտ չեն համարում մեր հեռանալը նրանցից, բայց նրանք չեն նեղանում: Ի նշան մտերմության և վստահության Լևոնը մեզ փոխանցեց զինամթերք, նռնականետներ, հակատանկային- հետևակային ականներ, նռնակներ և այլն: Ես շնորհակալություն հայտնեցի, և քանի որ մենք պահեստ չունեինք, ես զենքը, զինամթերքը թողեցի Մեսրոպի տանը, հետո դրանք ստորագրությամբ փոխանցեցինք Սարգսյան Վարդանին, իսկ ավելի ուշ՝ այդ ամենը «պատահաբար» անհետ կորել է:

Հետո ես հիշեցի, թե ինչպես է իր՝ հրետանավոր Վարդանի մոտից «պատահաբար» կորել ինքնաձիգը, և գնդապետ Ռեմիկ Մարդանյանը ուզում էր նրան արտակարգ դատարան տալ, իսկ նա «ազնիվ ֆիդայիի» դիմակի տակ՝ թաքնվում էր մեր ջոկատում։ Վերադառնալով Կիրովականից՝ ինձ մոտ մտան

Ջանֆիդա գյուղի հրամանատար Սամվելը՝ իմ զարմիկ Ռաֆիկի հետ: Սամվելը պատմեց, թե ինչպես իր և իր ընտանիքի վրա գրեթե ամեն օր հարձակվում են իր ջոկատի ընկերները՝ Ռուստամը, Գագոն, Սմբոն, Զավենը, Մնոյանը, Արմենը, Սեթոն և այլոք: Նրանք իրեն ահաբեկել են այն հանգամանքով, որ նա, իբր, կաշառք էր վերցնում շրջանի ղեկավարներից և առևտրականներից, չի կիսվում նրանց հետ, և, առանց արդարացման խոսք ասելու հնարավորության՝ պահանջում են, որ Սամվելը հեռանա ջոկատից։ Հակառակ դեպքում սպառնում են հաշվեհարդար տեսնել ընտանիքի հետ: Արդյունքում նա ստիպված եղավ հրաժարվել պաշտոնից և հեռանալ ջոկատից: Նա մեզանից օգնություն էր խնդրում և ուզեց գալ մեր ջոկատ։ Ես ծիծաղեցի և հիշեցրի, որ ինքն է ինձ պատմել «ոստիկանական» այդ հնարքների մասին, որոնք իրենց՝ ՀՀՇ-ի անդամներին, հրամանատարներին սովորեցրել են Վազգեն Սարգսյանը, Ալիկ Պետրոսյանը, Վանո Սիրադեղյանը, որոնք էլ նա ինքն սովորեցրել էր վերը նշված «ֆիդայիներին» իր ջոկատից։ Ես նրա և նրա ընտանիքի համար ցավում էի, Ռաֆիկը շատ խնդրեց օգնել, բայց խոսելով տղաների հետ, մենք հրաժարվեցինք օգնել հետևյալ պատճառներով՝ ժամանակը չէ, իրենց ավազակությունների պատճառով ջոկատ հանել մեկ այլ ջոկատի դեմ, առավել ևս՝ Հայաստանում։ Գուցե նա «գործակալ» է և ցանկանում է մեր ջոկատը քանդել, ուստի թող իրենք գլուխ բերեն: Հետագայում մենք շատ ափսոսեցինք, որ չօգնեցինք նրան և չպատժեցինք խարդախերին, ովքեր թաքնվում էին «կառավարական ֆիդայիներ» անվան տակ։ 1993թ. հունվարին մեր ջոկատի թիվն աճեց գրեթե մինչև 100 մարդ: Ինչ-որ մեկն ինքն էր գալիս մեզ մոտ, ինչ-որ մեկին ուղղորդում էր զինվորական կոմիսարիատը, բայց չգիտես ինչ պատճառներով՝ շատերն ուզում էին գալ հենց մեզ մոտ, ինչը զայրացնում էր Ռուստամին, Սեթոյին և Մնոյանին։ Ամեն օր աճում էր մեր ջոկատի ժողովրդականությունը, որպես ազնիվ

ֆիդայիներ, մեզ մոտ սկսեցին գալ առևտրականներ, տնօրեններ՝ խնդրանքներով պաշտպանել Ռուստամից ու

Կորյունից, սակայն մենք գիտեինք, որ նրանց վարքը համապատասխան էր ինչպես «իշխանության կուսակցության», այնպես էլ «իշխանության կուսակցության ֆիդայիներին»։ Անկեղծորեն ասեմ, որ ջոկատի թվի աճը ինձ, Մեսրոպին, և Հայկ Մկրտչյանին չէր ուրախացնում։ Նախ, մենք ամենից շատ հավատում էինք Գառնիի տղաներին, կիրովականցիների հետ պարզապես ծանոթ էինք։ Մարտերում գրեթե ոչ ոք չէր եղել, ոմանք նույնիսկ ինքնաձիգ չէին տեսել: Մեզ մոտ, բացի մեր ծանոթներից գալիս էին տարբեր մարդիկ, ովքեր հույս ունեին ստանալ գոնե ինչ-որ աշխատավարձ։ Նրանք Հայկի ու իմ վրա էին հույս դնում, իսկ մենք գիտեինք, որ մեր հրամանատարական փորձը քիչ էր, ռազմական մարտավարության չենք տիրապետում, իսկ առջևում լուրջ մարտեր են սպասվում։ Մենք հասկանում էինք, որ մեր գլխավոր խնդիրը այդ տղաների կյանքը պահպանելն էր, ընդ որում սովորեցնելով նրանց, լավ կռվել: Հիմնականում մեր մարտիկները նորեկներ էին, շատերը տարիքով, և նրանք առաջին անգամ էին զենք վերցնում: Նրանց պատրաստման համար ժամանակ, տեղ-տարացք էր անհրաժեշտ, որն չկար:

Ոչ ոք չէր ուզում պատասխանատվություն ստանձնել, ինձանից պահանջում էին դառնալ ջոկատի հրամանատար: Անդամագրվեց մեր ջոկատին նաև Հակոբը Սիմոնյանը (մարզիկ), սակայն 12 օրից հեռացավ, հայտարարելով՝ «Մի՛ նեղացիր, Ազատ ջան, բայց Նորիկ Մնոյանը, Սերգեյը (հացի գործարանի տնօրենը) և Սեթոն լավ աշխատավարձ են խոստացել, իսկ ես պետք է ընտանիքս կերակրեմ»։ Երեկոյան ինձ մոտ եկան Ռուստամի ջոկատից Արշակը և Ավետիսը (երկուսն էլ իմ խորհտնտեսությունից՝ «Նաիրի», Ավետիսը՝ իմ քավորի որդին), և Ռուստամի անունից առաջարկում էին միանալ իրենց՝ Հոկտեմբերյանում ստեղծել գունդ: Ես նրան

պատասխանեցի, որ մեծ հաճույքով կանեի դա, բայց այն, ինչ անում են ձեր հրամանատարները՝ Ռուստամը, Սմբոն, Սեթոն ու Մնոյանը և այլոք հանդուրժել՝ հնարավոր չէ, ինչի պատճառով էլ ժողովուրդը Ձեզնից վախենում է, չի հարգում։ Հաջորդ օրը շտաբ եկավ Գագո Աբրահամյանը (Խայո մականունով) Գեչրլու - Մրգաշատ գյուղից, Ռուստամի ջոկատից և խնդրեց վերցնել նրան մեր ջոկատ պատրվակով, որ, իբր, Ռուստամից բոլորը փախչում են, քանի որ աշխատավարձ չեն վճարում, սնունդ չկա և այլն, իսկ նրա հետ մեզ մոտ կգան առնվազն ևս 30-40 մարդ: Կարծիքս բացասական էր, ու մենք Հայկի հետ մերժեցինք։ Հայկը, Սայաթը, Հարութը և Մեսրոպը, ընդհակառակը, առաջարկում էին մաղել մարդկանց՝ թողնելով 40-50 հուսալի տղաներ: Ինձ դուր եկավ տղեքի գաղափարը, զանգահարեցինք Կիրովական՝ Փայտյան Արշալույսին, սակայն նա խստորեն արգելեց դա անել այն պատճառով, որ պետք է հավաքել որքան հնարավոր է շատ մարդիկ, որոնց կստուգենք մարտադաշտում, իսկ հետո՝ կմաղենք (Արշոն շատ խելացի ու խորամանկ մարդ էր, կարողանում էր գեղեցիկ խոսել և կարող էր գրավել յուրաքանչյուրին և ցանկացած մեկին, այնպես որ, մենք՝ միամիտներս, հավատացինք նրան): Մեր տան մոտ (իբր) պատահաբար կրկին հանդիպեցինք Գագո Աբրահամյանին: Նա ասաց, որ Աշոտը ՀԱԲ-ից 15 մարտիկի հետ, Գնելը՝ 20 սակրավորների և 18 մարտիկների հետ Նոր Արմավիրից, և 25 մարտիկներ Ռուստամի ջոկատից պատրաստ էին միանալ մեզ։ Ուստի անհրաժեշտ է, որ ես նրան շտապ ծանոթացնեմ Արշալույս Փայտյանի հետ, իրեն զինվորական կոչում

նշանակելու համար, և ես ինքս պետք է գնամ ու խոսեմ բոլոր ցանկացողների հետ անհատապես: Ես համաձայնեցի ընդունել բոլորին (բացի Ռուստամի մարտիկներից) և ավելացրի, որ ոչ մի տեղ չեմ գնա, իսկ ովքեր ուզում են միանալ մեզ, թող գան շտաբ, այստեղ կծանոթանանք և բոլորի ներկայությամբ կխոսենք։

Ավելացրի, որ մենք աստղեր չունենք և չենք բաժանում, իսկ աստղեր ստանալու համար, նախ պետք է կռվի դաշտում ցույց տաս քո մարտական ոգին ու նվիրվածությունը տղերքին ու երկրին։

1993 թվականի հունվարի սկզբին զանգահարեց Փայտյանը և նշանակեց հանդիպում Երևանում՝ Չարբախի հավաքակայանում։ Գնացինք Մեսրոպի հետ։ Արշոն ասաց, որ միավորվելու ենք Ռեմիկ Մարդանյանի գնդի հետ: Ես շատ ուրախացա՝ գոնե մեկ կադրային սպա կլինի, և ես նրան հիշում եմ դեռ Զաբուխի ժամանակներից։ Փայտյանն ինձ հանդիմանեց, որ մենք՝ ֆիդայիներս, կռվում ենք, իսկ նրանք՝ կադրային սպաները, ոչինչ չանելով, ստանում են կոչումներ և պաշտոններ, բայց ես մնացի իմ կարծիքին։ Արշալույսը մոտ 150 պայմանագիր փոխանցեց մեր ջոկատին և ավելացրեց, որ, հնարավոր է, հունվարի վերջին, կամ փետրվարի սկզբին ստիպված լինենք մեկնել Ղարաբաղ՝ Մարտակերտի շրջան: Վերադարձանք տուն։ Եկավ, Գնելը (սակրավոր) և առաջարկեց գալ այլ սակրավորներով մեզ հետ, բայց պայմանով, որ նրանք պատերազմի չեն մասնակցի, չեն հերթապահի, այլ միայն ականներ են տեղադրելու։ Մենք հրաժարվեցինք: ՀԱԲ-ից Աշոտն ասաց, որ ինքն իր մարտիկների հետ դեռ պատրաստ չէ միանալ մեզ։ Նա խնդրեց օգնել որդուն բանակից ազատել, ես կտրականապես հրաժարվեցի՝ չհամընկան մեր կարծիքները:

Ռոբերտ Մխիթարյանն ու Հայկը պարզեցին, որ Գագոն ոչ մի մարտիկ չունի, ինքը Ռուստամի ջոկատում՝ ռազմաճակատում ընդամենը մեկ շաբաթ է եղել: Առ այսօր Գագոն ոչ մի տեղ, ոչ մի կռվի չի մասնակցել։ Նրանք կասկած հայտնեցին, որ Գագո Աբրահամյանն ու Աշոտ Խաչատրյանը հանդիսանում էին Ռուստամ Գասպարյանի «գործակալներ» և պատրաստվում էին քանդել մեր ջոկատը: Որոշեցինք սպասել, թերևս Ռուստամի հետ համախոհներ չէինք, բայց հույս ունեինք, որ նա չի համարձակվի գնալ դրան: Ինձ կանչեց Փայտյանը և

հայտարարեց, որ Երևանում լինելու է ԱԻՄ-ի հերթական հանրահավաքը, ապա ժողով, որից հետո մենք կգնանք Կիրովական ու Մարտակերտ: Հանրահավաքից հետո Կիրովականի տղաները մեզ տարան Հոկտեմբերյան, որտեղ էլ որոշեցինք մնալ։ Մենք մտահոգվեցինք՝ ո՞ւր տանել նրանց, որտե՞ղ են գիշերելու, ինչո՞վ կերակրել 26 մարդու սոված ժամանակ: Այդ հարցը իրենք էլ որոշեցին՝ Ռոդեն Պողոսյանի և Իգոյի գլխավորությամբ գնացին հացի գործարան և բերեցին մոտ 40 բոքոն հաց, ինչ-որ տեղ գնել էին մոտ 20լ օղի, մթերքներ և եկան իմ տուն, էլ ո՞ւր կարող էին նրանք կորել: Ծանոթացանք, խոսեցինք ԱԻՄ-ի ծրագրվող հնարավոր հեղաշրջման մասին, անընդհատ փառաբանում էին Արշալույս Փայտյանին, պատմում իրենց մարտական գործողությունների մասին, բայց երբ նրանք իմացան, թե ինչ վայրերում և ում հետ ենք մենք եղել Ղարաբաղում, Գորիսում, խոսակցությունը տարան այլ թեմայով։ Տարօրինակ էր, որ Փայտյանի ջոկատում գրեթե բոլորը հրամանատարներ էին, ես զարմացած էի, բայց մտածեցի, թե որքան շատ մարդիկ, ֆիդայիներ կան ԱԻՄ-ում՝ Կիրովականում, եթե այդքան հրամանատարներ կան, իսկ մեզ

մոտ՝ տա Աստված, 80-100 միմյանցից տարբեր, բոլորովին անպատրաստ, նույնիսկ զենքեր չտեսած, դժգոհ մարդիկ (ես նույնիսկ նախանձեցի): Մեզ մոտ հավաքվում են նրանք, ովքեր մի կտոր հաց, աշխատանք չունեին, ումից կինն էր հեռացել, ինչպես նաև նրանք, ովքեր փնտրում էին արդարություն։ Տարբեր մարդիկ, տարբեր ճակատագրեր ... Կինս դժգոհ էր՝ 26 մարդ, 52 քրտնած գարշահոտ կոշիկ, բնակարանում տեղ չկա, խմած, անծանոթ մարդիկ, խաղաքարտեր, շախմատ, նարդի են խաղում, պատմում զվարճապատումներ, բայց կինս համբերում էր, կերակուր պատրաստում, տեղավորում քնելու: Կիրովականում մեր օգնությամբ կազմավորվեցին «ՆԺԴԵՀ» անունով երկու վաշտեր, որոնք ղեկավարում էր Արշալույս Փայտյանը (մենք դեռ գլխի չէինք ընկել, թե ինչի

կվերածվի մեր կողմից ապագա «գեներալին» ցուցաբերած օգնությունը):


Չորրորդ մաս: Փետրվար-ապրիլ 1993։

1993թ. փետրվարի 20-ին բոլորը միասին (բացի Գագիկ Աբրահամյանից, իբր, եղբայրը հիվանդ է, և Աշոտից) մեկնեցինք Կիրովական ստացանք 4800-ական ռուբլի կանխավճարը, որը Հրանտի հետ ուղարկեցինք մեր ընտանիքներին, իսկ մենք շարժվեցին դեպի Ղարաբաղ՝ Մարտակերտի շրջան։ Արշալույս Փայտյանն ու Ռոդեն Պողոսյանն ինձ տվեցին ավագ լեյտնանտի և ջոկատի՝ առաջին վաշտի հրամանատարի կարգավիճակ, Հայկ Մկրտչյանին՝ կրտսեր լեյտենանտ, Մեսրոպ Կարապետյանին և Աշոտ Պետրոսյանին ՝ լեյտենանտներ, դասակների հրամանատարներ: Այս անգամ զենք, զինամթերք և դեղորայք մենք շատ ունեինք՝ շնորհակալություն Ռուսաստանին։ Տարօրինակ էր, որ Փայտյանի գումարտակը մեր հաշվարկներով կազմում էր 35-40 մարդ (նրանց մեծ մասը հրամանատարներ), իսկ այն հարցին, թե որտե՞ղ են մնացածները, Փայտյանը պատասխանեց, որ 200 մարդ ու 12 հետախույզներն արդեն գնացել են, և մենք պետք է նրանց հասնենք։ Եկանք Առաջաձոր գյուղ, դասակներով տեղավորվեցինք տներում: Հաջորդ օրը Վաղուհաս գյուղ հասանք տեղացիների՝ Մորուք և Կաբան(Վարազ) մականուններով հրամանատարների ուղեկցությամբ: Կիրովականցիները տեղավորվեցին Չափար գյուղում, որտեղ էլ գտնվում էր գումարտակների շտաբները: Առավոտյան ծանոթացանք տեղի տղաների հետ։ Ծատուրը պատմեց, որ այստեղ դաժան մարտեր են եղել, շատ զոհեր կան, մի քանիսի դիակները դեռ չեն կարողանում գտնել։ Ընտրելով համեմատաբար քիչ ավերված տներ (եթե դրանք կարելի է այդպես անվանել), Կաբանն ու Մորուքը ցույց տվեցին, որտեղ կարելի է և ավելի լավ է տեղադրել պահակակետերը,

պատմեցին տեղանքի արահետների, հազիվ նկատելի խճուղիների մասին և ավելացրին, որ կիրովականցիները այստեղից հեռու են, կարելի է գնալ միայն ոտքով, սնունդի հարցը կփորձեն լուծել:

Ծանոթագրություն՝ այստեղ և հետագա նյութերում այնպիսի անուններ, ինչպիսիք են Կաբան, Մորուք, Պուլի, Տերև, Գամսա․․․՝ մականուններ են, որոնց իրական անունները (ազգանունները) հեղինակը չգիտի-չի հիշում:

Պահակակետերը դրեցինք, իսկ ուտելու ոչինչ չկա։ Ամեն օր 8- 10 մարդ ստիպված էին ոտքով գնալ Առաջաձոր գյուղից մինչև Չափար գյուղ սննդի հետևից, քանի որ Ղարաբաղի պահեստից մեր ջոկատին դեռ ոչինչ չէին առանձնացնում։ Ի զարմանս մեզ, տեղացի կանայք միշտ կշտամբում էին մեզ՝ ինչո՞ւ եք եկել, ո՞վ է

ձեզ խնդրել, ի՛նչ է ձեզ պետք, մենք նրանց հետ (ադրբեջանցիների) ավելի լավ էինք ապրում, քան ապրենք ձեզ հետ: Ստացվում է, որ հասարակ մարդիկ պատերազմ չէին ուզում, չէին ուզում միավորվել Հայաստանի հետ, նրանց համար ավելի լավ էր ադրբեջանցիների հետ, իսկ այլ «մարդիկ» ամեն ինչ խառնել են, պատերազմի առաջ կանգնեցրել երկու համերաշխ ժողովուրդների, և այժմ ելք չկա՞: Ես հիշեցի, նույն բանն ասում էին Բաքվից եկած փախստականները։ Տեղի բնակիչների կողմից զգացվում էր թաքնված ոչ բարյացակամություն: Հետո նրանք՝ Մորուքենք պատմեցին, որ մինչ մեզ՝ Երևանից եկել են ֆիդայիներ, նույնիսկ զոհվածների ընտանիքներից կարտոֆիլ էին գողացել, դրա համար էլ ոչ մեկին այլևս չեն հավատում։ Տեղանքը, որտեղ մենք էինք, շատ գեղեցիկ էր, բայց շրջապատված լեռներով, նրանց միջև ծառեր, ճանապարհներ փաստացի չկային, ահա, թե ինչու այդքան տղաներ զոհվեցին: Հայկը, Հարութը, և Աշոտը ամեն օր գնում էին լեռները հետախուզություն, բռնել էին մի անծանոթի, հայերեն գրեթե չգիտեր՝ ձերբակալեցինք հանձնելով Փայտյանի տղեքին։ Գիշերը կրակոցներից դուրս թռանք, Հայկը իր տղաների հետ գնաց գերեզմանատան կողմը, Մինասը՝ կոմբայնների մոտ, ես՝ դզօտերի (պաշտպանական ամրություն)

մոտ՝ դեպի Հարությունյան Սամվելը, մնացածը շղթայով շարժվում էին դեպի մեզ։ Պարզվեց, որ տերևների խշշոցի պատճառով Սամվել Հարությունյանը, պահակակետում կանգնած, կրակել և սպանել է Մորուքի շանը: Մինասը պատմում էր, ինչպես կրակոցի ժամանակ Միքայելը (Բամբակաշատ գյուղ) Երկրապահ ջոկատից բղավեց «մամա- ջան» և փախավ ՝ պարզ չէ, թե ուր։ Վերջապես եկան Փայտյանը,

Իգոն, Սամվելը (տեղակալ), Վահանը (տափակ) և ասացին, որ պետք է առաջ շարժվել, դեպի Թթու-ջուր, ավելի մոտ ադրբեջանցիներին։ Իրենք պատրաստվում էին որպես պահեստայիններ հիմնվել (ինչպես միշտ) մեր ետևում (գոմում) և ավելացրեցին, որ Յուրա Հովհաննիսյանը (Յուրա-26) նշանակվել է շտաբի պետ Ռեմիկ Մարդանյանի մոտ և Սուրիկ Սարգսյանի հետ (Սևանից) մեզ բարև է փոխանցել: Քարտեզի վրա ոչինչ չէին կարողանում բացատրել՝ մատներով էին ցույց տալիս, չնայած մեկ է, ես ոչինչ չէի հասկանալու: Վտանգավոր էր, և մենք Հայկի հետ որոշեցինք, որ լեռների արանքում ավելի լավ կլինի, քան այստեղ։ Նրանք վերցրին «գերուն» ու հեռացան։ Արշավիր Վարդանյանը (Ժանգոտը Ալավերդիից) գտավ և բերեց մի քանի այրված ինքնաձիգ և այլ զենքեր, ասաց, որ գտել է պայթեցված ՈՒՐԱԼ մեքենայում, որի թափքը լի է զենքերով ու զինամթերքով: Ես հրամայեցի ետ տանել։ Նախ, քարշ տալ չենք կարող լեռներով ու ժայռերով, իսկ երկրորդը՝ գուցե ինչ որ մի ջոկատի մեքենան լինի, զենքերը պետք կլինի նրանց դուրս գրումների համար, բայց Արշավիր Վարդանյանը ինքնաձիգերով գնաց կիրովականցիների մոտ: Փայտյանը հրամայեց բոլոր զենքերը, զինամթերքը տեղափոխել իրենց մոտ, հետագայում ուղարկել Կիրովական (հետաքրքիր է, թե նրա ինչին էին պետք այրված ինքնաձիգերը, առավել ևս՝ այլ ջոկատի):

1993 թվականի մարտի 11-ին ժամանեցինք Թթու-ջուր (գեղեցիկ վայր, գետակ փոքր Սարսանգ, լեռներ), մետաղական կամուրջի վրայով անցանք մյուս կողմ և հաստատվեցինք նախկին


սրճարանում ու վրաններում։ Մարդանյանի հրամանով մեզ ուղեկցող տվեցին՝ «Քեռի Յաշային» Վաղուհաս գյուղից: Նրա ձախ ձեռքի դաստակը կտրած էր, բայց նա մարտական, ուրախ, աշխույժ մարդ էր մոտ 60 տարեկան։ Համբարձումը, Հայկը, Աշոտը, ես, Մինասը ամեն օր «Քեռի Յաշայի» հետ սանրում էինք տարածքը:

1993թ. մարտի 12-ին հանկարծակի հակառակորդը մեր ուղղությամբ արեց մի քանի հրետանային համազարկ, հետո փամփուշտների սուլոց հնչեց, բայց ընկան մեզնից շատ ետ։ Հարութը կատակեց, որ, հավանաբար, ողջունում են մեզ և մաղթում բարի առավոտ: Հետախուզության, Չարեքթարի ուղղությամբ, գնացինք «Քեռի Յաշան», Մինասը, ես, Համբարձումը (Կյաժ), Մանուկը, Աշոտը, Հարութը, Ցոլակը: Հեռադիտակով որոշեցինք այն վայրերը, որտեղից մեզ հարվածում էր հակառակորդի հրետանին: Պարզ նշմարվում էին 3 հատ ՀՄՄ՝ 2 հատ ԴՇԿ: Ադրբեջանական հետևակային գրոհայինները բավականին շատ էին: Ետդարձի ճանապարհին Մորուքին հանդիպեցինք մարտիկների հետ, խոսեցինք, նա հուսով եմ կատակով զգուշացրեց, որ մենք պատերազմից հետո վերադարձնենք նրա շանը և ավելացրեց, որ սպասում էն Ավոյի (Մոնթեի) գրոհային ջոկատին։ Պատմեց, որ շարժվելու ենք Կուբաթլուի կողմը և բացատրեց, որ արձակված ռումբերը հակառակորդի սովորական և սիրելի գործն է, իսկ, ա՛յ, գնդացիրներից կրակոցները հետախուզության ձեռքի գործն են, որոնց ոչ մի կերպ չենք կարողանում հայտնաբերել։ Վերադառնալով հենակետ, տեղեկացանք, որ տավարի մսի պահածոյի պատճառով վիճել են Հայկը, Մեսրոպն ու Սահակը:

Մեսրոպն ու Սահակը հավաքել էին իրերի պարկերը և որոշել էին հեռանալ, բայց սպասում էին ինձ։ Ես ծիծաղեցի, բոլորին պարսավեցի, իսկ Սահակին հրամայեցի հեռանալ ուր ուզում է (նոր հայտնվել է ջոկատում և արդեն խառնակչություն է անում):

1993 թվականի մարտի 13-14-ը Կուբաթլույում գործողության կազմակերպման նպատակով Թթու ջուր ժամանեց Ավո (Մոնթե) Մելքոնյանը։ Մենք ծանոթացանք նրա և նրա ջոկատի տղաների հետ: Սեմիջյան Համբարձումը նկարահանեց մեզ՝ բոլորիս։ Նա ասաց, որ 4-5 օրով գնում է հետախուզության, իսկ երբ վերադառնա, կորոշի, թե ով և ինչպես պետք է մասնակցի ծրագրված գործողությանը: Ես երազում էի կռվել Մոնթեի կողքին, նրա մասին առասպելներ էին հյուսվում, բայց պարզվեց՝ ճակատագիր չէր։ Հերթական հետախուզությունից վերադառնալուց հետո (Քեռի Յաշան, Մինասը, Ցոլակը, Աշոտը, Հարութը և ես) իմացանք, որ Ավոն (Մոնթեն) վերադարձել է և ինձ հրավիրում է ընթրիքի։ Ինձ հետ խնդրեց գալ Հարութը։ Սկզբից Մոնթեն ինձ կշտամբեց՝ «Ազատ՝ Եղբայր, ես ասո՞նց հետ պետք է վերցնեմ Կուբաթլուն», և ցույց տվեց, իմոնց կողմը, հետո շարունակեց, որ իր երազանքն է՝ վերցնել Կուբաթլուն և ազատագրել Նախիջևանը՝ «Բայց Նախիջևանը դեռ չենք կարող վերցնել, այնտեղ թշնամին շատ ուժեղ է, շատ տեխնիկա կա, անթիվ է թուրքերի հետևակը, մենք հիմա նման ուժեր չունենք, և այդ պատճառով էլ օրերս մեկնելու ենք Կուբաթլու, իսկ դու՝ Ազա՛տ ջան, դեռ դաստիարակի՛ր քո տղաներին»։ Հետո իմացանք, որ Աղաս Գևորգյանը, Հովհաննես Սաժումյանը և Վարդան Մկրտչյանը հարբած (թե որտե՞ղ էին լեռներում ալկոհոլային գտել) ծեծել են Մահտեսյան Գևորգին (Խլնքոտ), նրա ոտքերի տակ կրակել էին և ստիպել պարել։ Կիրովականից գալով՝ Վահանը (Տափակ) դրա համար ծեծել էր Աղասին և Հովհաննեսին (կեցցե): Հայկը, Մեսրոպը, Հարութը, Աշոտը և շատ ուրիշներ պահանջում էին նրանց պատժել և հեռացնել ջոկատից։ Արդյունքում մենք բոլորին, այդ թվում՝

Գևորգին, վռնդեցինք ջոկատից՝ խայտառակեցին մեզ այնպիսի հրամանատարի մոտ, ինչպիսին Մոնթեն է։ Նրանք գնացին կիրովականցիների մոտ։ Փայտյանը և մյուսներն էլ՝ նրանց խիստ կշտամբել են, բայց այն պատճառով, որ նրանք առաջին

անգամ են մեզ հետ, ներեցին, ընդ որում՝ ստիպեցին ներողություն խնդրել ոչ թե մեզնից, այլ բոլորին անծանոթ Ռոդեն Պողոսյանից։

1993թ. մարտի 22-ին Մարտակերտի շրջանում իրադրությունը վատթարացավ: Որոշում կայացվեց մեր ջոկատն ուղարկել այդ շրջան օգնության: Փայտյանն իր ջոկատով պետք է մեկներ, սովորաբար մեզանից 2-3 օրից հետո, Մոնթեն ջոկատով գնաց Կուբաթլու: Մենք հրաժեշտ տվեցինք Մոնթեի տղաներին, Քեռի Յաշային, Մորուքին, Կաբանին, Ծատուրին, ովքեր ցանկացան մեզ ողջ մնալ և անպայման պատերազմից հետո այցելել նրանց, և շարժվեցինք: Այն ժամանակ անհասկանալի էր մեր այցելության իմաստն այստեղ, չէ՞ որ Փայտյանը կարող էր գնալ իր ջոկատով Մարտակերտ օգնության, իսկ մենք՝ Մոնթեի հետ, բայց ղեկավարությունն ավելի լավ գիտի։ Իսկ մենք եկել ենք օգնելու մեր ղարաբաղյան եղբայրներին (մեզ համար ղարաբաղցիները եղել ու մնում են շատ ընկերասեր և մարտական տղաներ), ոչ թե բավարարել Փայտյանի, Իգոյի, Սամվելի, Ռոդենի և Արմենի եսասիրական հավակնությունները: Ճաշին եկանք Սարսանգի ջրամբար։ Այնտեղ շատ մեծ և գեղեցիկ լիճ կա, շուրջը լեռներ, անտառներ, նրանց միջև Սարսանգ ջրամբարը, ջուրը մաքուր է՝ բնության իրական հրաշք: Փայտյանը պատմեց, որ վերջերս այստեղ կատաղի մարտեր են ընթացել Սուրիկ Սարգսյանի գլխավորությամբ, մեր կողմից շատ զոհեր են եղել։

Համբարձումն ու Հայկը տրոտիլ նետեցին ջրի մեջ, միանգամից շատ ձկներ ջրի մակերես բարձրացան, համեղ ճաշ պատրաստեցինք: Աշոտ Պետրոսյանը (Երևանից), Հայկը, Մինասը և Հարութ Սավադյանը նոր տղաներին սովորեցնում էին նռնակներ նետել, քողարկվել, կրակել:

1993 թ մարտի 23-ին գիշերը ժամանեցինք Մոխրաթաղ, բարձրացանք Պուշկին-յալ բարձունքը: Չգիտեմ թե ինչու, բայց մեզ ուղեկցում էր Սամվելը՝ Փայտյանի տեղակալը (արտաքինից

միշտ դժգոհ), մեզ ցույց տվեցին մեր դիրքը: Մենք մտածեցինք՝ եթե այստեղ այդքան մարդ կա՝ ուրեմն լուրջ մարտեր են սպասվում։ Խրամատներ հնարավոր չէր փորել՝ ամբողջությամբ բազալտից քարեր (առավոտյան պարզվեց, որ այստեղ քարհանք է): Բոլորիս համար զենքերից եղել է՝ մեկ նռնականետ, մեկ ՊԿ գնդացիր և ինքնաձիգեր, սակայն նռնականետի հետ արկ չի եղել, հակատանկային նռնակներ նույնպես չկային։ Ես ամեն ինչ ասացի Սամվելին, նա խոստացավ վաղ առավոտյան ամեն ինչ հարթել, մեզ հետ թողեց Լևոնին (մականունը Անտեր) Կիրովականից և ինքն իջավ Մոխրաթաղ գյուղը: Առավոտյան Հայկի հետ գնացինք Ղազարի և Աշոտի՝ Երևանի հրամանատարների մոտ, նրանք մեզ ցույց տվեցին հակառակորդի տեղակայման վայրերը, պատմեցին, որ ամեն օր հակառակորդը ականանետերով սանրում է տեղանքը, բայց հետեվակի առաջխաղացում դեռ չկա: Իրավիճակը դասավորվեց մեր դեմ՝ հաց ու ջուր չկա, գրեթե պատերազմելու բան չկա։ Մոտեցավ Ղազարը և ցույց տվեց մեր թիկունքի

«աշտարակը», զգուշացրեց, որ այնտեղ դիրքեր էր զբաղեցնում հակառակորդը, ինչպես նաև Մարտակերտը: Հայկը, Հարութը, Կամոն, Մինասը և Աշոտը գնացին նայելու ներքևում գտնվող

հակառակորդի դիրքերը, իսկ Ռուբոն, Կորյունը, գնացին Մոխրաթաղ ջրի: Պարզվեց, որ մեզ օգնում է ոչ միայն Հիսուս Քրիստոսը, այլև Ալլահը: Հակառակորդի դիրքերից տղաները տավարի մսի բավական պահածոներ բերեցին, խտացրած կաթ, հաց, թխվածքաբլիթներ, պահածոներ, թթուներ և այլն, կարծես հարսանիքի մեջ լինեինք: Մյուս տղաները ջուր բերեցին: Սակայն Սամվելն ու Արշոն այդպես էլ նռնականետեր, արկեր, հակատանկային նռնակներ չուղարկեցին: Մենք հյուրասիրեցինք երևանցիներին, քֆրտեցինք Փայտյանին ու Սամվելին վախկոտության համար, շնորհակալություն հայտնեցինք Ալլահին ու Ադրբեջանի նախագահ՝ Էլչիբեյին սննդի, աջակցության և հասկանալու համար, ու մեծ

ախորժակով կերանք ու խմեցինք։

1993 թվականի մարտի 24-ին, ժամը 14.00-ին սկսվեց՝ հակառակորդը նախ մեզ «բարևեց» հրետանային համազարկերի օգնությամբ, այնուհետ՝ «գրադներից», հետո

«ողջունեց» մեզ անդադար, անընդմեջ կրակոցներով ականանետերից։ Մենք չգիտեինք, թե ինչպե՞ս և որտե՞ղ թաքնվել: Հարութ Սավադյանը կատակեց՝ ինչ է, մի՞թե մեզ կերակրողները լրջորեն մտադիր են սպանել մեզ: Սա ինչ՞ ադրբեջանական հյուրընկալություն է: Մինասը վազեց և ասաց, որ հենց մեզ վրա են գալիս տանկեր, զրահամեքենաներ, ԲՄՊ, ԲՏՌ և ՀՄՄ: Ես կապվեցի Փայտյանի հետ, գոռալով խնդրեցի նռնականետեր, արկեր, Սամվելը կրկին խոստումներ շռայլեց, բայց ի պատասխան ես սկսեցի վիճել նրա հետ, անվանելով նրան վախկոտ նապաստակ, շտաբի կռիս և շնագայլ, և հայտարարեցի, որ եթե շտապ զենք և զինամթերք չհասցնեն, ապա դիրքը թողնում ենք: Մոտեցավ Աշոտ Պետրոսյանը և

տեղեկացրեց, որ տանկերի հետևից և ձախից մեր կողմ է գալիս հակառակորդի հետևակը։ Ես վազեցի ձախ թևը, երևանցիները՝ Ղազարը չկային, ուրեմն լքել են դիրքերը, բայց ինչ արած՝ ապրել են ուզում, իսկ հակառակորդը փորձում է շրջապատել մեզ։ Ես նորից օգնություն խնդրեցի Փայտյանից, նա վերջապես պատասխանեց, որ արկերն ու նռնակներն արդեն ուղարկվել են, շուտով մարդիկ էլ կմոտենան։ Բայց մինչև մարտերի ավարտը մենք ոչինչ և ոչ ոքու չստացանք: Մինասն իր մարտիկների հետ պահում էր Լենինավանի կողմի դիրքը, որտեղ, ինչպես Ղազարը բացատրեց, գտնվում էր ադրբեջանական հետևակը: Ականանետերի ռումբերից շուրջը գրեթե հնարավոր չէր տեսնել։ Պարզ չէ, թե որտե՞ղ են երևանցիները, ղարաբաղցիները: Կապի են դուրս եկել ինչ-որ հրետանու հրամանատարներ՝ Հայկազը ու Իլյիչը, հրամայեցին դիմանալ ինչ էլ որ պատահի, ես նրանց ասացի, որ տանկերի, զրահամեքենայի և ՀՄՄ-ի դեմ միայն դուք կարող եք դիմադրել

ինքնաձիգերով և նռնականետերով՝ առանց արկերի, ուստի սպասում ենք Ձեզ: Աջից բղավեցին, որ Մինաս Եվայանը ծանր վիրավորվել է գլխից, ես վազեցի նրա մոտ, խնդրեցի՝ «Մինաս ջան, ես ու դու նորեկներ չենք, դու ինձ չես լքի, ճի՞շտ է»: Նա պատասխանեց՝ «Ազատ ջան, ասա ազերներին ու քո Արշոյին, որ չսպասեն՝ չեն տենա մեր մահը»: Հայկը հայհում էր երևանցիներին ու ղարաբաղցիներին, ովքեր լքել էին դիրքերը, ես նրան հանդարտեցնում էի, որ Հայկի նման հետախույզների համար, սա անհեթեթություն է՝ դուրս կգանք իրավիճակից։ Նա ժպտաց և ավելացրեց՝ «Ազա՛տ, դու իմ ականջին արիշտա մի կախիր, հիմա կկրակենք, և եթե ողջ մնանք, ապա առաջին հերթին կլուծենք քո սիրելի Փայտյանի ու Սամվելի հարցը»։

Ձախից բղավում էին, որ Սարգսյան Վարդանը վիրավորվել է կրծքավանդակից, ես Հայկին ուղարկեցի Համբարձումի մոտ՝ գնդացրի վրա, ինքս վազեցի Վարդանի մոտ։ Նա ամբողջությամբ արյան մեջ էր, վիրակապեցինք նրան, ես փորձում էի հանգստացնել նրան, բայց նա ինքն ինձ սկսեց հանգստացնել, թե, «մի անհանգստացեք, հրամանատա՛ր ջան, ամեն ինչ նորմալ է», և այդ պահին տականքները ինձ ոտքից վիրավորեցին։ Ստիպված կանչեցի Սամվելին և խնդրեցի առանց ավելորդ աղմուկի՝ օգնել վիրակապել: Ըստ երևույթին, հակառակորդը «հոգնեց» և երեկոյան կողմ դադարեց մեզ

«անհանգստացնել», թողեց շունչ քաշել, շնորհակալություն նրան: Գոնե հակառակորդն «հասկացավ», որ զենք չունենք կռվելու, և որ հանգստանալ է մեզ պետք։

1993թ մարտի 25-ին առավոտից սկսվեց նոր հարձակում, որին դիմադրելու նախկինի պես ոչինչ չկար։ Անելանելի

դրությունից դրդված՝ մենք սկսեցինք նետել հակահետևակային նռնակներ Ֆ-1 և ՁԲՆ (ձեռքի բեկորային նռնակ): Ես հասկանում էի, որ նռնակներով չես պատերազմի տանկերի, ՀՄՄ-ի և զրահամեքենաների դեմ, բայց լռում էի, որ տղաները խուճապի չմատնվեին ու չփախչեին։ Դա ինձ սովորեցրել էին Յուրա

Հովհաննիսյանը և Սուրիկ Սարգսյանը՝ «Մարտի ժամանակ ամենասարսափելին խուճապն է»։ Չհասցրինք ուշքի գալ, երբ անխիխչներն վիրավորեցին աջ ձեռքս, ես հազիվ էի քայլում, հիմա էլ ձեռքս… Իսկ չէ՞ որ մեզ վրա են գալիս 2 ՀՄՄ, 3 զրահամեքենա, տանկեր, վերադառնալ գյուղ չենք կարող, հակառակորդը չի թողնի և թիկունքից բոլորիս վերջը կտա։ Վիրավորվել էին Հալեբյան Հակոբը, Հովհաննիսյան Կորյունը, Հովանիսյան Կամոն, Մկրտչյան Հայկը, Սեմիջյան

Համբարձումը, Եվայան Մինասը, Սարգսյան Վարդանը, ես և այլոք, բայց կեցցեն՝ դիրքը չթողեցին: Մենք շվարել էինք, թե ինչու՞ մեզ չեն օգնում մերոնք, ո՞ւմ է պետք մեր մահը: Մի՞թե Մարդանյանը, Սարգսյան Սուրիկը և Հովանիսյան Յուրան նույնպես չեն լսում, թե ինչպես եմ ես Փայտյանից օգնություն խնդրում, իսկ նա գլուխն ազատում է դատարկ խոստումներով։ Չեմ կարող հարց չտալ՝ «Մի՞թե մեր «հարգարժան» Փայտյանը, որի պատճառով մենք թողեցինք ԱԻՄ-ը, չգնացինք Յուրա Հովհաննիսյանի ջոկատի հետ, հրաժարվեցինք միավորվել Կորյուն Ղումաշյանի և Ռուստամ Գասպարյանի ջոկատների հետ, չցանկացանք ստեղծել մեր անկախ ջոկատը, թաքնվում էր մեզանով և օգտագործում մեզ որպես «կենդանի թիրախ»։ Հանգիստ չի տալիս գլխավոր հարցը՝ ինչո՞ւ: Փառք Աստծո, Հայկն ու Համբարձումը գնդացրային կրակով չեն թողնում բարձրացնել հակառակորդի հետևակի գլուխը, հակառակ դեպքում մեզ վաղուց էին շրջափակել ու ոչնչացրել։ Բայց մենք չգիտեինք, թե որքան կարող են նրանք պահել մեկ գնդացրով: Լավ է, որ մթնեց, և հակառակորդը դադարեցրեց գրոհը։ Հայկն ասաց, որ չենք տեսնում Մեսրոպին և էլի մի քանիսին։ Դիրքերում 40-50 հոգուց մնացել ենք 8-10 մարդ, բայց մութ էր, բղավել չենք կարող, թշնամու հետևակը մոտ է, ուստի որոշեցինք զննել, տեղաբաշխել դիրքերը, վիրավորներին վիրակապել և բոլորին, բացի ինձնից, Ցոլակից, Համբարձումից, Կորյունից, Հարութից, Հայկից, Աշոտից, Կամոյից՝ հանգստանալ:

Առավոտյան կամ կգտնենք տղաներին, կամ դիակները կհավաքենք։ Սնունդը վերջանում է, ջուրը շատ քիչ է մնացել, ոչ մարդիկ, ոչ էլ օգնություն չենք ստանում։

1993 թվականի մարտի 26-ին մինչև ճաշը հակառակորդը կրկին սկսեց գրոհը։ Կամոն Աշոտի և մի քանի տղաների հետ գնացին աջ թևը, Հայկն ու Համբարձումը՝ ձախ թևի կողմ, որ մեզ չշրջափակեն: Եվ այդ պահին անխիղճ հակառակորդները ինձ գլխից վիրավորեցին, կարծես սրով անցան գլխիս միջով, ընկա, աչքերիս առաջ խամրեց, բայց գլխի եմ, ուրեմն ողջ եմ։ Վազեց Սամվել Հարությունյանը (նա կեցցե, գերազանց մարտիկ է և շտապ օգնություն բոլորի համար), ես հրամայեցի նրան առանց աղմուկի կապել գլուխս: Երեկոյան կողմ եկավ Աշոտը Ղարաբաղից (իմ կարծիքով՝ նրան այդպես էին անվանում), խնդրեց ռացիան, վիճեց հրետանու հրամանատարի՝ Հայկազի հետ: Նա զարմացավ, որ Աշոտը մեզ հետ է և ասաց, որ Փայտյանից ստացված տեղեկությամբ, հոկտեմբերյանցիների մի մասը փախել է, մնացածները զոհվել են, և ադրբեջանցիները գրավել են Պուշկին-Յալը: Դրա համար էլ մեր հրետանին կրակ է բացում մեր վրա՞։ Ես հասկացա, որ մեր «սիրելի» Փայտյանը մեզ արդեն թաղել է ու նույնիսկ չի ուզում վերցնել մեր դիակները։ Բայց պետք էր լռել՝ տղերքին խղճում էի, նրանք չէին լսել ռացիայով խոսելը։ Աշոտը (Ղարաբաղից) հայհոյելով Հայկազին և Փայտյանին հրամայեց շտապ մի քանի «նվերներ» ուղարկել։ Առաջին իսկ «նվերը» թիրախում հայտնվեց՝ հենց հակառակորդի տանկի վրա, մյուս տանկերը, ՀՄՄ-ն, զրահամեքենաները նահանջեցին։ Դա հրաշք էր, և մեր փրկությունը։ Հայկը բղավեց, որ ձախից հետևակն է բարձրանում։ Աշոտը (Ղարաբաղցին) հրամայեց գնալ հարձակման և ինքը վազեց դեպի ձախ, տղաները նրա հետևից, ես հազիվ քայլում եմ, բայց գնացի, ու հանկարծ պայթյուն, վիրավորվեց ղարաբաղցի Աշոտը։ Ես նրա հետ թողեցի Կամոյին ու Սամվելին, մնացածներին հրամայեցի կանգ չառնել։


Հակառակորդն սկսեց նահանջել, և մարտն ավարտվեց։ Մեզ մոտ բարձրացած ինչ-որ ղարաբաղցի մարտիկներ, շրջում էին, ինչ-որ բան փնտրում (ըստ երևույթին, ավար զենք), ես նրանց հանդիմանեցի, հրամայեցի նրանց տանել վիրավոր Աշոտին և այստեղից չքվել։ Ինձ համար այսօր էլ մնում է գաղտնիք ադրբեջանցիների մարտավարությունը՝ «Ինչո՞ւ նահանջել մեկ այրված տանկի պատճառով, չէ՞ որ մի քանի քայլ ևս, և մենք կամ կմահանայինք, կամ կնահանջեինք, քանի որ մեզանից շատերը վիրավորվել էին, շատերը փախել էին, մնացել էինք առանց զինամթերքի, և նրանք մեզ ոչնչացնելով՝ ուղղակի կվերցնեին շատ կարևոր ռազմավարական նշանակություն ունեցող բարձրությունը՝ Պուշկին-յալը»:

Մեր բախտը բերեց, որ հակառակորդն այն ժամանակ չվերսկսեց ռազմական գործողությունները։

Եվ, փառք Աստծո, բոլորս ողջ ենք:

Խնդրեցի Փայտյանին՝ ուղարկել մարդկանց և մեքենա, որպեսզի օգնեն վիրավորներին իջնել։ Սամոն փոխանցեց, որ ազատ մարդիկ չկան, մեքենաները և բժիշկները սպասում են մեզ, պետք է դանդաղ իջնեք (անասուններ, ոչ կռվում են, ոչ օգնում): Մոտեցան Հայկը, Մինասը, Սամվելը և Հարութը, ասացին, որ տղեքի մեծ մասին չեն կարողանում գտնել։ Հասկանալով, որ տղաները վիրավոր են, հոգնած, կեղտոտ, սոված, ոտքի վրա չեն կարող կանգնել, խնդրեցի թողնել ամեն ինչ ու բոլորով միասին գտնել մնացած տղաներին ողջ կամ մահացած, կամ գուցե վիրավոր: Եկան փոխարինողներ 8-10 մարդ Ղարաբաղից, նրանք մեզ ասացին, որ ձեր տղերքը փախել են, ներքևում են և ձերբակալված, ես ուրախացա (գոնե ողջ են), մնացածը

կորոշենք: Ավելի քան 2 ժամ փնտրեցինք, ոչ ոքի չգտանք, և կամաց-կամաց, օգնելով միմյանց, իջանք ներքև: Բժիշկ չկա, Սերգեյը (Վարձկան) մեզ ցավազրկող ներարկեց, Վոլոդի ՈՒԱԶ- ով Դրմբոյի հոսպիտալ տարան Հայկին, Կորյունին, Արթուրին, Համբարձումին, ինձ, իսկ Վարդանին և Մինասին

տեղափոխեցին Ստեփանակերտի հոսպիտալ։

1993թ. մարտի 26-ի երեկոյան Դրմբոյի հոսպիտալում ոտքիցս և աջ ձեռքիցս հեռացրեցին 3 բեկոր, շատ ամուր փաթաթեցին գլուխս: Խորհուրդ տվեցին շարունակել բուժումը Ստեփանակերտում կամ Երևանում։ Մնացածներին ներարկումներ արեցին, կապեցին, հացով շաքարով կարագ տվեցին, հյութեր, բժշկից գաղտնի բուժքույրը մի բաժակ կոնյակ և օղի հյուրասիրեց: Կեցցե բուժքույրը՝ բարեհամբույր, ուշադիր, հասկացող և քնքուշ աղջիկ: Առավոտյան հրաժարվեցին ինձ դուրս գրել, խորհուրդ տվեցին դիմել գնդի շտաբ: Պետք էր շտապ գնալ ազատել ձերբակալված տղաներին։ Կաղալով, գնացի գնդի շտաբ, որտեղ տեսա Ռեմիկ Մարդանյանին, Յուրա Հովհանիսյանին և Սուրիկ Սարգսյանին, գրկախառնվեցինք, նրանք ինձ շնորհավորեցին հաղթանակի առիթով, իմ տեղակալ Հայկ Մկրտչյանին ավագ լեյտենանտի կոչումի շնորհման կապակցությամբ: Ես կշտամբեցի Յուրային՝ ինչո՞ւ մեզ թողեցին, չօգնեցին, մի՞թե չէին լսել, որ մենք անելանելի վիաճակում էինք գտնվում առանց զինամթերքի, ռումբերի։ Յուրան ու Սուրիկը (իբր աննկատ) ժպտացին, և Յուրան բացատրեց՝ «Ազա՛տ ջան, հիմա տեսնում եմ, որ դու լավ մարտիկ ես դարձել և հրամանատար, բայց դու մոռացել ես, թե ի՞նչ եմ սովորեցրել քեզ ժամանակին, զգուշացրել: Մինչ դուք արնաքամ էիք լինում, Փայտյանը արդեն մեկնել և նախարարություն զեկուցել էր, թե

ինչպես է Կիրովականի իր ջոկատը պահելով Պուշկին-Յալի դիրքերը, ետ է մղել հակառակորդին։ Ձեր տղաների մի մասը փախել է՝ Փայտյանի կեղծ տեղեկությունների պատճառով, մյուսները «զոհվել» են։ Մտածի՛ր, թե ինչպես են զոհվել Եղոյան Ռուբոն և մյուսները, եթե չես հասկացել, պատասխանը կգտնես Փայտյանի մոտ, իսկ ավելի լավ է, քանի դեռ ուշ չէ, վերադարձիր ինձ մոտ»։ Ես ոչինչ չհասկացա նրա խոսքերից և խնդրեցի ինձ ուղարկել ջոկատ։ Բայց Յուրան և Սուրիկն մերժեցին, բացատրելով նրանով, որ առաջին հերթին պետք է

բուժվել՝ առջևում մարտեր են, և անհանգստանալու ոչինչ չունեմ՝ տղաները հանգստանում են, մնացածը ձերբակալված են, նրանց հետ կորոշենք, քեզ թույլ չեմ տալիս հոսպիտալից դուրս գալ, և չփորձես փախչել՝ կգտնենք, դու և քո նմանները, մեզ ողջ շատ են պետք ։ Ստիպված էի վերադառնալ հոսպիտալ: 1993թ. մարտի 28-ին ես փախա հոսպիտալից և պատահական մեքենայով գնացի Մոխրաթաղ գյուղ։ Կիրովականցիները ասացին, որ տղաները դիրքերում են, ինձ ներարկում արեց և վիրակապեց Սերգեյը (Վարձկան): Սերգեյ Միքայելյանը (Գամսա) ինձ կշտամբեց այն պատճառով, որ փախել եմ հոսպիտալից։ Կաղալով, գնացի դիրքեր տղաների մոտ, գրկախառնվեցինք, զրուցեցինք։ Տեսանք, թե ինչպես է Փայտյանը կիրովականցիների հետ բարձրանանում Պուշկին- Յալ: Հարութի և Հայկի հետ կամաց-կամաց մոտեցանք իրենց, ուզում էինք խոսել ձերբակալված տղաների մասին Արշոյի հետ, բայց Լոպազը (թիկունքի տեղակալ) և Ռոդենը փորձեցին վերադարձնել մեզ այն պատրվակով, որ ես կոնտուզիա ունեմ, հոգնած, թույլ և վիրավոր եմ, իսկ Արշոն՝ կիրովականցիների հետ նկարահանվում էր տեսանյութում։ Ասացին՝

կվերադառնան, հետո կխոսեք (ստացվում է, մենք կռվում ենք, իսկ նրանք կինոյում են նկարահանվո՞ւմ՝ կրկեսի ծաղրածուներ): Ավելի ուշ Աբոն (Քիթ մականունով) կասի, որ մենք ևս հայտնվել ենք տեսախցիկի օբյեկտիվում, բայց Արշոն հրահանգել է հեռացնել դրանք: Կամոն և Հայկը, ինձ մի կողմ քաշելով, հայտարարեցին, որ Փայտյանը, Ռոդենն ու Սամվելը տրամադրված են փախած տղաներին տալ արտակարգ դատարան, այնպես որ, ցանկացած եղանակով պետք է ազատ արձակել նրանց, վերադարձնել տուն: Առավել ևս որ մեր տղերքից շատերը առաջին անգամ էին կռվի մասնակցում, իսկ Փայտյանը՝ իր ջոկատ կոչվածներով նույնիսկ փորձ չարեցին մեզ օգնելու։ Վերադառնալով գյուղ՝ ես վիճեցի Սամվելի հետ, որ

նման մարտերից հետո՝ տղաներին թույլ չեն տալիս նորմալ հանգստանալ։ Նաև պահանջեցի մերոնց փոխարինել 3-5 օրով։ Անսպասելի հայտարարեցին, որ Փայտյանը մեկնել է Երևան, սակայն նրա տղաները ձևացրին, թե չգիտեին, որտեղ է նա։ Բայց ինչպես ավելի ուշ ասացին Մարդանյանը, Յուրան և Սուրիկը, Փայտյանը վազել է նախարարություն՝ զեկուցելու, թե իբր, միայն իր ջոկատը և կիրովականցիներն են մասնակցել և հաղթել Պուշկին-յալի համար մղվող մարտերում:

Այժմ պարզ էր, թե ինչու տեսախցիկի առջև նկարահանվում էին միայն կիրովականցիները՝ Փայտյանի գլխավորությամբ:

Սուրիկ Ղազարյանը (Վիլիս) կատակեց, որ Արշոն մուլտֆիլմում պիտի նկարահանվի թիկունքայինների հետ: Սամվելը շատ կոպիտ կերպով հրաժարվեց փոխարինել տղաներին (իբր, մարդ չկա, նրանց բոլոր տղաները նոր են վերադարձել և հանգստանում են), բայց ես տեսել եմ, որ, իրականում, նրանք թափառում են գյուղում և ետ կանչեցի իմ տղաներին: Արդյունքում Սամվելը հերթափոխ ուղարկեց, բայց ինձ խոստացավ ստեղծել մեծ խնդիրներ (շտաբի առնետ): Ինքնաձիգի փոխարեն ես քայլում էի գյուղում փայտով: Մերոնցից մարդ չկա՝ հանգստանում են, կիրովականցիներից գրեթե բոլորը ուսադիրներով և աստղիկներով, ես ծիծաղում էի դրա վրա: Կապիտան Ռոդեն Պողոսյանը նեղացել է, իսկ Սուրիկ Ղազարյանը (Վիլիս) կատակեց, որ այժմ այն նորաձև է դարձել, առանց մարտերի մասնակցության ստանալ աստղիկներ և շքանշաններ, ծիծաղեցինք ու ցրվեցինք։

1993թ. մարտի 29-ի երեկոյան հավաքվեցին տղաները, բողոքում էին, որ մենք կիրովականցիների համար ոչ ոք և ոչ մի բան ենք, իրենք լափում են, իսկ մեզ մնացորդներ են մնում կամ ոչինչ, օրերով հերթափոխ չկա, իսկ նրանք թափառում են գյուղում: Ցոլակն ու Հայկն ասացին, որ կիրովականցիները փաստացի ջոկատ չունեն, կա 25-30 մարդ, որոնցից մեծ մասը սպաներ են։

Սամվելը՝ Փայտյանի տեղակալը և Ռոդենը թույլ չէին տալիս հանդիպել ձերբակալված փախած տղաների հետ: Մենք չգիտեինք, թե քանիսն են նրանք, ովքեր են, բայց նրանց ցանկանում են անպայման արտակարգ դատարան տալ։ Մենք, իհարկե, դեմ էնք դրան և ահա, թե ինչու: Կիրովականցիները նույնպես վախեցան, և մեզ մերժեցին օգնել, մենք էլ՝ քիչ էր մնում զոհվեինք, իսկ պատերազմում ամեն ինչ կարող է պատահել: Բացի այդ, տղաները հիմնականում նորեկներ են։ Քանի դեռ մենք վերևներում կռվում էինք, Արշոն մեր տղաներին օգնելու փոխարեն 20-30 հոգի մեր տղաներից ետ է ուղարկել տուն: Կարճ ասած, պետք է շտապ գտնել Փայտյանին և նրան վերջնագիր դնել՝ կամ տղերքին բաց է թողնում, կամ մենք՝ ինքներս ենք նրանց հանում ու հեռանում: Հոգումս տագնապ է՝

մի՞թե Արշալույս Փայտյանն իսկապես կառուցում է իր կարիերան՝ մեզ թողնելով առանց օգնության ու որպես կենդանի թիրախ օգտագործելով։ Ի՞նչ էին ակնարկում Յուրա Հովհաննիսյանը, Սուրիկ Սարգսյանը և Ռեմիկ Մարդանյանը: Ինչո՞ւ է նման ծանր պահին Փայտյանն այդքան հաճախ և շտապ մեկնում Երևան: Ինչպե՞ս հիմա համոզել տղաներին, որ նրանք շարունակեն հավատալ ինձ ու Փայտյանին, ինչպե՞ս կարող են տղաները շարունակել կռվել նման ոգով ու տրամադրությամբ։ Որտե՞ղ է Կիրովականի ջոկատը (մոտ 300 մարդ), ինչո՞ւ չկա խոստացված հերթափոխը Կիրովականից, որտե՞ղ են մթերքները, ինչո՞ւ են մեր տղաները սոված: Ինչ-որ չափազանց շատ հարցեր կան, որոնք չունեն պատասխաններ: Չեմ ուզում հավատալ, որ մեր Փայտյանը կարող է մեզ թողնել և դավաճանել…

Մեկ օր անց՝ ուշ երեկոյան, տղաներն ասացին, որ Արշոն վերադարձել է (նա ունի անձնական ինքնաթիռ, ի՞նչ է): Նստած եմ շփոթության մեջ, ինձ մոտ մտան տղաներ Ղարաբաղից վիրավոր Աշոտի (մեր Փրկչի) ինքնաձիգը վերադարձնելու խնդրանքով: Ես խնդրեցի սպասել, քանի որ հոսպիտալ

մեկնելուց առաջ այդ ինքնաձիգը ես փոխանցել եմ Փայտյանին, իսկ իմ տեղեկություններով Փայտյանն արդեն վերադարձել է։ Ծանոթացանք, խոսեցինք, նրանք պատմեցին, որ երբ օգնություն էինք խնդրում իջնելու համար, կիրովականցիները գյուղում էին, բայց ամեն ոք վախենում էր բարձրանալ, դրա համար էլ ղարաբաղցիները բարձրացան օգնելու մեզ։ Հիմա պարզ դարձավ, թե ինչու է Սամոն պատասխանել, թե իբր, ազատ մարդիկ չկան։ Ես ղարաբաղցիներից հարցրեցի, թե ինչպե՞ս են կորել Ռուբո Եղոյանի ջոկատի տղաները

Լենինավանում: Նրանք պատմեցին, որ այդ օրը իրենք (ղարաբաղցիները) գտնվել են Ռուբոյի ջոկատի կողքին: Հրաման եկավ, որ եղոյանցիները շարժվեն դեպի Լենինավան, իսկ ղարաբաղցիները՝ Մարտակերտի ուղղությամբ։ Ինչպես են տղաները դարան ընկել, նրանք չեն տեսել, բայց անմիջապես լսել են այդ մասին ռացիայով, ետ են դարձել, որ օգնեն, բայց անհասկանալի պատճառներով նրանց հրամայել են շարժվել դեպի Մարտակերտ, իսկ հետո «թեման փակեցին»։ Ի՞ՆՉ Է ՏԵՂԻ ՈՒՆԵՆՈՒՄ: ԻՆՉՈՒ՞ ԵՆ ՀՀՇ-Ի ՎԵՐԻՆ ԽԱՎԵՐԸ ԻՆՁ ՀԵՏ ՀԱԿԱՌԱԿՎՈՒՄ, ԵՐԲ ԵՍ ՀԱՃԱԽԱԿԻ ՀԵՏԱՔՐՔՐՎՈՒՄ ԵՄ

«ՊԱՏԱՀԱԿԱՆ» ԶՈՀՎԱԾ ՏՂԱՆԵՐԻ ՃԱԿԱՏԱԳՐԵՐՈՎ։

1993 թվականի մարտի 29-ի գիշերը ղարաբաղցիների, Հայկի և Աշոտի հետ գնացի Արշալույսի մոտ։ Նա գրկեց ինձ, շնորհավորեց հաղթանակի առիթով, տեղեկացրեց, որ պաշտպանության նախարարի հրամանով ինձ ու Հայկին տվել են ավագ լեյտենանտի արտահերթ կոչում, Մինասին (Մեսրոպի փոխարեն) լեյտենանտի կոչում են շնորհել, բոլոր վիրավորներին խրախուսել են դրամական պարգևով 37 000 ռուբլու չափ, իսկ Պուշկին-Յալում մինչև վերջ մնացածներին հավելյալ 30 000 ռուբլի: Ես խնդրեցի վերադարձնել Պուշկին Յալում վիրավորված Աշոտի ինքնաձիգը, բայց Արշալույսն առարկեց՝ «Ինչո՞ւ ես ուզում վերադարձնել ինքնաձիգը մարդուն, ով ուրիշների հետ միասին փախել է մարտադաշտից,

դավաճանելով ձեզ»: Ես հայհոյելով պատասխանեցի նրան՝ «Դու ինքդ դավաճանեցիր մեզ, և եթե չլիներ Աշոտը (Ղարաբաղից) ապա մեզանից ոչ ոք կենդանի չէր մնա»։ Ինչպես նաև ես Փայտյանին ուղիղ հարցրեցի, թե ինչո՞ւ մեզ չօգնեցին իրենց մարդկանցով, չուղարկեցին արկեր, նռնականետեր,

հակատանկային նռնակներ: Որտե՞ղ է մեր զինամթերքը, որը վերցրել էր Վարդան Սարգսյանից: Ինչո՞ւ և ում հրահանգով է մեր հրետանին կրակել մեզ վրա։ Ինչո՞ւ առանց ինձ տեղեկացնելու իմ տղաներին ուղարկեցիր տուն, իսկ օգնություն չուղարկեցիր։ Ինչո՞ւ ձերբակալեցին տղաներին և չվերադարձրին մեզ օգնության կամ չուղարկեցին նրանց մեզ՝ վիրավորներիս օգնելու ցած իջնել: Ինչու՞ չփորձեց անձամբ ինքն իր ճարտար լեզվով փախած տղերքին հուսադրելով, իրենց հետ գար մեզ օգնելու։ Էստեղ կամ նախարարությունում տա՞ք էր տեղը։ Ինչո՞ւ, առանց մեզ հետ զրուցելու, որոշեցիք փախած տղաներին արտակարգ դատարան տալ: Որտե՞ղ են քո 300

«մարտիկները»։ Ինչո՞ւ էիք քո տղաների հետ Պուշկին-Յալում նկարահանվում, ի՞նչ ձեռքբերումների մասին ես զեկուցում նախարարությանը և ի՞նչ հաղթանակի, եթե դու և քո ջոկատը այնտեղ ընդհանրապես չեք եղել, իսկ մենք չգիտեինք, ողջ կմնան՞ք, թե՝ ոչ։ Ես նաև հարցրեցի նրան, թե արդյո՞ք նա գիտի, ի՞նչ կլինի, եթե իմ զինյալներն իմանան ճշմարտությունը, որը ես նրանցից դեռ թաքցնում եմ: «Դու հետագայում էլ ես մտադի՞ր մեզ դավաճանել»: Փայտյանը հրամայեց վերադարձնել ինքնաձիգը ղարաբաղցիներին։ Ասաց, որ իմ տղաների հետ միասին փախել է նաև Լևոնը (Անտերը Կիրովականից), ով հաստատել է, որ դուք բոլորդ զոհվել եք, մյուսները հասցրել են փախչել։ Լպիրճ տեսքով շարունակեց՝ «Այդ պայմաններում հասկանալ հնարավոր չէր, դրա համար էլ չհավատացինք, որ օգնություն ես խնդրում հենց դու»։ Այն ամենը, ինչ պատմեց Արշոն, այնքան լպիրշ էր հնչում, որ մենք Հայկի և Աշոտի հետ լուռ հեռացան մեր կալանավոր տղաների մոտ։ Նրանք գտնվում

էին մի սենյակում, քնում էին ծղոտի վրա, կեղտոտ, մոռացել էին

սնունդի մասին: Սոված և կիսամերկ զինվորներին մատնել էին անուշադրության, կարծես թե տղաների մասին հոգ տանելը չի մտնում Կիրովականի վերադասի և «գերմարտիկների» պարտականությունների մեջ։ Բայց մի՞թե նրանք այստեղ են ապագա պաշտոնների ձեռքբերման համար, մի՞թե հոկտեմբերյանցիները դիտվում են որպես փառքի հասնելու գործիքներ։ Տղաներից ոչ մեկ չէր նայում մեզ, ես հասկանում էի, որ նրանք ամաչում են և սարսափում: Ես կշտամբեցի արարքի համար Արմեն Տոնոյանին, Սահակ Ներսեսյանին, Հովիկ Սեմիջյանին, Գևորգ Մահտեսյանին, Գևորգյան Աղասին, Հովանիսյան Յուրիկին և հատկապես Մեսրոպ Կարապետյանին և Վարդան Մկրտչյանին (իմ լավ ընկերները): Մնացածը՝ մոտ 20 մարդ, նորեկներ էին, նրանց համար անսովոր և անհասկանալի էր պատերազմը, վառոդի հոտը, փամփուշտների սուլոցը, արկերի պայթյունները…

Այնուհետև նրանց հրահանգեցի, որ ցանկացած հարցաքննության ժամանակ նրանք պատասխանեն, որ իբր, ես նրանց ետ եմ ուղարկել, որպեսզի չհավաքվենք իրար գլխի մեկ տեղում, և առաջին իսկ կանչի ժամանակ նրանք պետք է վազեին օգնության: Հետո մենք Հայկի ու Աշոտի հետ գնացինք։ Զգացի, ինչպես Մեսրոպն ուրախացավ, բայց ես ավելացրի, որ երբ վերադառնանք տուն, մաղելու ենք ջոկատի տղաներին: Հետո ևս 2 օր ես փորձում էի հասնել իմ տղաների ազատ արձակմանը, բայց Սամոն, Փայտյանը, Իգոն և Ռոդենը չէին համաձայնում։ Ավելին՝ Փայտյանը հայտարարեց, որ Լևոնին (մականունը՝ Անտեր) ուղարկել են Հայաստան, որտեղ նրան արտակարգ դատարան կտան: Ինձ համար անհասկանալի էր, թե ե՞րբ, ինչո՞վ և ո՞ւմ հետ ուղարկեցին, թե ինչո՞ւ մեր կարծիքը հաշվի չեն առնում:

1993 թ. ապրիլի 2-3-ը Փայտյանը կանչեց ինձ և հրամայեց պատրաստվել իմ ջոկատով վերցնել Պուշկին-Յալի դիմացի

բարձրությունը («աշտարակը»): Ես չարախնդությամբ նրան հիշեցրի, որ իմ տղաների մի մասին նա ուղարկել էր տուն, մոտ 10-15 մարդ վիրավորվել էին, երկուսը հոսպիտալում էին, մոտ 15-20 մարդ էլ ձերբակալվել էր՝ սպասում էին դատին։ «Այնպես որ, Արշո ջան, մնում եմ ես, իմ վիրավոր 10-15 հոգին, դու քո սպայական դասակով (մոտ 15 – 20 մարդ) և քո մարտիկները մոտ 300 մարդ: Քանի որ նախքան հարձակումը՝ դու պետք է գնաս նախարարություն և զեկուցես քո հաղթանակի մասին, ապա կարող եմ գործողությունը գլխավորել ինքս»։ Սուրիկ Ղազարյանն ու Հայկը ծիծաղում էին (վստահ եմ՝ նրանք հասկացան իմ ակնարկները): Փայտյանը, շատ լավ հասկանալով իմ մտքերը, հրահանգեց ազատ արձակել բոլոր կալանավորված տղաներին (պատերազմող չկա) և պատրաստվել բարձրության գրոհին։ Չգիտեմ ինչու, բայց ես վատ կանխազգացում ունեի: Հայկին, Կամոյին, Մինասին, Հարութին՝ մնացյալ տղաների հետ ես հրահանգեցի միշտ լինել զենքով և զգոն, քանի որ կարծում էի, որ հնարավոր են սադրանքներ կիրովականցիների կողմից: Ինչպես նաև՝ խնդրեցի փոխանցել բոլորին, որ ոչ ոք և երբեք չհիշեցնի տղաների փախուստի և ձերբակալության մասին, թող դա մոռացվի։ Հիվանդանոց մեկնելու պատրվակով խնդրեցի Փայտյանից մեքենա և ուղևորվեցի Դրմբո՝ Սուրիկ Սարգսյանի և Յուրա Հովհաննիսյանի մոտ շտաբ: Նրանք հաստատեցին, որ սպասում են հարձակման հրամանի: Իսկ ի պատասխան, ինչ որ պատմեցի նրանց Փայտյանի մասին, Յուրան նկատեց, որ նա ինձ զգուշացրել էր՝ կա բրիգադների ստեղծման հրաման, Մարդանյանին կանչել են նախարարություն, այնպես որ, եթե ինձ համար թանկ են իմ մարդիկ, շտապ պետք է միանալ իրեն: Վերադառնալով՝ ես ամեն ինչ շարադրեցի Հարութին, Կամոյին, Հայկին, Սամվելին, Մինասին: Սակայն նրանք չհամաձայնեցին

Յուրա Հովհաննիսյանի առաջարկին, քանի որ չի կարելի ամեն ամիս ինչ-որ մեկին գոհացնել, ավելի լավ է համբերել,

վերադառնալ տուն և որոշել, թե ո՞ւմ հետ ինչպե՞ս վարվել: Մեր ջոկատը տեղավորվել է Սարսանգի ջրամբարի մոտ (աչքերից հեռո՞ւ), սկսեցինք ձկնորսություն անել: Հարձակում չկա, հանգստանում ենք, տղաների տրամադրությունը լավ է, մոտենում է տուն վերադարձի ժամկետը:

1993 թվականի ապրիլի 6-ին Փայտյանին հիշեցրինք վերադարձի ժամկետների մասին: Նա պատասխանեց, որ ուրիշներն էլ են ուզում գնալ, ամեն օր պահանջում են, բայց մեզ մոտ է գալիս Սուրիկ Սարգսյանը։ Նա կպատմի, թե ինչ խնդիրներ են դրված մեր առջև։ Սուրիկը եկավ, վրդովվեց, հայհոյեց, որ այդքան ծանր ժամանակ հոկտեմբերյանցիներն

«ցանկանում» են տուն գնալ։ Ստացվում էր, կիրովականցիները կրկին մի կողմ են քաշվել, ու կրկին Փայտյանը մեզ քաշե՞ց։ Ես Սուրիկին բացատրեցի, որ հոկտեմբերյանցիներից տուն են գնալու միայն ծանր վիրավորները, որոնք հետո կվերադառնան։ Փայտյան Արշոն առանց իմ գիտության շատերին արդեն ուղարկել է տուն, վիրավոր մոտ 10-12 մարդ դեռ չեն բուժվել, իսկ 20-30 մարդ ինձ հետ են մնում կիրովականի գումարտակի հետ, որի թիվը կազմում են մոտ 300 մարտիկներ: Մենք այդքանով, կազատենք այդ բարձունքը։ Սուրիկ Սարգսյանը համաձայնեց իմ կարծիքի հետ, իսկ Փայտյանը սփրթնեց, քանի

որ իրականում նա իր սպաների հետ մոտ 30-35 մարդ ուներ, դա նշանակում էր, որ նա չի կարող գրոհել, վերցնել բարձրությունը, և պահել պաշտպանությունը, և հիմա ես նրան քաշեցի:

1993թ. ապրիլի 9-ին Փայտյանը հայտարարեց, որ (լեզվի ճարտարությունո՞վ) համաձայնեցրել է մեր մեկնումը հրամանատարության հետ, շտապ պետք է հավաքվել, բայց պարզվեց, որ բացակայում են մի քանի ինքնաձիգեր, ռազմամթերք, որի արդյունքում խստորեն ստուգելու են բոլորին: Մեր տղաներին ստուգելու ժամանակ (Յուրա Հովհաննիսյանի, Մեսրոպ Կարապետյանի, Արմեն Տոնոյանի, Հովիկ Սաժումյանի, Սահակ Ներսեսյանի՝ նրանց, ովքեր

փախել են Պուշկին-յալից) գտել են մի քանի փամփուշտներ, Ֆ-1 նռնակներ, ՌԳԴ, կորած ինքնաձիգերն այդպես էլ չգտան՝ դրանք անհետացան։ Փայտյանն ու Սամոն շատ հանգիստ էին արձագանքում։ Ինձ հետաքրքիր և անհասկանալի էր, ինչպե՞ս են նրանք դուրս գրելու կորուստը:

1993 թվականի ապրիլի 11-ի գիշերը Փայտյանը հրաման տվեց վերադառնալ տուն: Ճանապարհին նա բացատրեց, թե, իբր պարզվել է, որ մեր նկատմամբ արված բոլոր ստորությունները նրա տեղակալի՝ Սամոյի ձեռքի գործն էր եղել, և նրան անպատճառ կպատժեն։ Ստիպված էի ժամանակավորապես հաշտվել Արշոյի հետ։ Մեզ շատ լավ դիմավորեցին զինկոմ Աշոտ Պետրոսյանը, նրա տեղակալը (ռուս), մարզպետ Վովա Գասպարյանը, գործադիր կոմիտեի նախագահ Մեխակը և խոստացան օգնել վիրավորներին։ Պետրոսյանը հավելեց, որ իմ խնդրանքով ազատ են արձակել Աշոտի որդուն (ՀԱԲ) բանակից: Ես նրան ասացի, որ այդ մասին չեմ խնդրել՝ մենք կռվում ենք, և Աշոտի որդին ուրիշներից լավը չէ։ Գլուխս կարծես մշուշի մեջ

լիներ, ձեռքս ու ոտքս ահավոր ցավում էին, կինս լաց էր լինում։ Պետք էր աշխատավարձ - պարգևավճարների հարց լուծել և խնդրել զինկոմիսարիատին, Գասպարյանին ու Բոգոմազովին օգնել մեզ անվճար բուժման համար: Մեր բերած երեք ոչխարները որոշեցինք զոհաբերել (կատարել մատաղ), որ ողջ վերադարձել ենք: Հարութը, կատակելով, ասաց, որ մենք չմոռանանք խմել Էլչիբեյի և Ալլահի համար, որոնք մեզ ավելի լավ էին կերակրում, քան մեր «տիրակալները» և առավել ևս, Փայտյանը:

1993թ. ապրիլի 16-ին զանգահարեց Փայտյանը և ասաց, որ պետք է հոկտեմբերյանցիների ընդհանուր ցուցակը՝ աշխատավարձերը վճարելու և վիրավորներին պարգևավճարներ տալու համար: Աշխատավարձը բաժանեց Ռոդեն Պողոսյանը, բայց յուրաքանչյուր տուփի մեջ հայտնաբերվում էր պակասորդ: Ռոդենը խնդրեց ամենը

բաժանել և խոստացավ, որ իրենք բանկի հետ հարցը կլուծեն: Փայտյանը հավելեց, որ պաշտպանության նախարարի հրամանով, յուրաքանչյուր վիրավորի կտրամադրվի 30 000 ռուբլի, իսկ հրամանատարներին՝ 37 000 ռուբլի: Իր կնոջ՝ Սուսաննայի խնդրանքով, նա ինձ խնդրեց հաջորդ անգամ այցելել իրենց կնոջս հետ, որպեսզի նրանք էլ ծանոթանան, շփվեն և ընկերանան (շատ տարօրինակ էր ինձ համար, ի՞նչ կապ ունի կանանց մտերմությունը մեր մեջ)։

Հինգերորդ մաս: Ապրիլ-հունիսի 16։

Տուն վերադառնալուց հետո, միայն ապրիլի 16-ին մեզ միացան Գագիկ Ավետիսյանը (Խայո՝ Ռուստամ Գասպարյանի ջոկատից) և Աշոտ Խաչատրյանն իր մարդկանց հետ ՀԱԲ - ից, բայց,

ինչպես պարզվեց, նրանցից ոչ ոք ոչ մի անգամ չի մասնակցել մարտական գործողությունների, ՀԱԲ-ի անդամ չի եղել և չի եղել Ղարաբաղում։ Աշոտը (ՀԱԲ) գոհ չէր, որ ես վիճելով զինկոմի հետ, դեմ էի նրա որդուն բանակի ծառայությունից ազատելուն, բայց ես նրան արագ հանդարտեցրի և հրամայեցի իմ անունից այլևս չդիմել ոչ ոքի: Ընդ որում, գրեթե բոլոր տղաները Գառնիից, Մեծամորից, Երևանից և հրաժարվեցին հետագա պայքարից: Գառնիից բոլորը հեռացան, Երևանից երկուսը մնացին, Հոկտեմբերյանից հեռացան 20-30 մարդ։ Իրենց արարքը նրանք բացատրեցին կիրովականցիների և հատկապես Փայտյանի հանդեպ ունեցած անվստահությամբ: Նրանք վստահ էին, որ այսուհետ ևս Փայտյանը կօգտագործի բոլորիս։ Ես, իհարկե, նրանց հետ լիովին համաձայն էի: Պարզվեց, որ եթե երկրի ղեկավարությունը ինչ-որ կուսակցություն էր ստեղծում, ապա բոլոր պատերազմել ցանկացողները, պաշտպանելով Հայրենիքը, պետք է մտնեին իրենց կազմի մեջ, իսկ նրանց, ովքեր չեն մտել, պետք էր հետապնդել։ Եթե դու հրամանատար ես և թիկնապահներ ունես, ուրեմն, մնացածը քո ստրուկներն են, նրանց կարելի է օգտագործել, սպառնալ հաշվեհարդարով, արտակարգ

դատարանով, ընդհուպ մինչև գնդակահարությամբ։ Մենք ծանր տարանք տղաների հեռանալը, քանի որ նրանք փորձառու, անվախ մարտիկներ էին, հազիվ թե մենք նման մարդիկ գտնեինք: Հավաքվեցին Հայկը, Մինասը, Սամվելը, Աշոտը, Համբարձումը, Մեսրոպը, Հարութը, Կամոն և որոշեցին առայժմ մնալ Փայտյանի թիմում, հետևել, և եթե ինչ-որ բան լինի, ընդհանրապես, դուրս գալ խաղից՝ պատերազմից։ Տարբեր առիթներով շատ էր ուզում վտարել մեզ մեր զբաղեցրած շտաբ- տարածքից ՀՀՇ-ի ակտիվ անդամ, քաղկոմի նախագահ Նորիկ

Մնոյանը (կրկին խաղում են «մերոնք – օտարներ»): Պարզվեց՝ քանի մենք կռվի դաշտում ենք, Մնոյանենք վաճառել են շենքը ոմն Սամվելին, որն էլ մեզ խնդրում էր ազատել տարածքը (Մնոյանն իր անճարությունից, գործում էր այլոց ձեռքով)։ Երևանի հիվանդանոցում (Քանաքեռում) հրաժարվեցին մեզ հետազոտել և բուժել պայմանավորված նրանով, որ հոսպիտալից չկա համապատասխան տեղեկանքներ: Փայտյանը խոստացավ հարթել, նաև նախարարության միջոցով օգնել (նրա խոսքերը կրկին դատարկ էին): Տարօրինակ օրենքներ՝ եթե դուք ՀՀՇ-ի անդամ չեք և հոսպիտալում չեք բուժվել, բայց վիրավորվել եք, մարտական գործողությունների մասնակից չեք, եթե ՀՀՇ անդամ եք, ապա պարտադիր չէ մասնակցել մարտերին՝ քեզ այնպես էլ տեղեկանքներն ու արտոնությունները երաշխավորված են (շնագայլեր են): Տղաները ցույց են տալիս «Երկիր» թերթը, որտեղ նախարար Լևոն Պետրոսյանը, պաշտպանության վիրավորներին տալիս էր 30 հազար ռուբլի, բողոքում էին, որ ոչ մի կոպեկ չեն ստացել և չեն ստանում: Փայտյանը բացատրեց, որ Հակոբ Մակարյանը փաստաթղթերը դեռ չի պատրաստել և չի հանձնել, բայց անպայման փողը բոլորը կստանան, իսկ հրամանատարները մինչև 37 000 ռուբլի: Մեզանից ոչ ոք այդպես էլ ոչինչ էլ չստացավ, ընդ որում՝ պատերազմել չենք դադարել:

1993թ ապրիլի վերջին ես և կինս գնացինք Կիրովական, ուր նա

ծանոթացավ Փայտյանի կնոջ՝ Սուսաննայի հետ: Զրույցի ընթացքում Փայտյանն ասաց, որ Ռեմիկ Մարդանյանին ինչ - որ պաշտոնի են տեղափոխել նախարարությունում, ստեղծում են բրիգադ և հրամանատար են նշանակել Մանվել Գրիգորյանին, Յուրա Հովանիսյանին ՝ շտաբի պետ, Սուրիկ Սարգսյանին՝

տեղակալ։ Ինձ համար ցավալի էր, որ Մարդանյանը, կադրային ու փորձառու սպան, համաձայնեց դառնալ շտաբային աշխատող, մենք նրա կարիքը շատ կզգանք։ Արշոն պատմեց, որ Մանվել Գրիգորյանն ու Նազիկ Ամիրյանը գերության մեջ են եղել, նրանց փրկագնեցին շատ մեծ գումարներով, նրանք Էջմիածնից էին, շատ մոտ Վազգեն Սարգսյանի հետ, ամենայն հավանականությամբ, մեզ էլ կմիացնեն նրանց։ Մանվելը ոչ մեկին չէր խնայում, հաճախ առանց նախազգուշացման կրակում էր մարդկանց: Նախկինում Մանվել Գրիգորյանը եղել է բենզատարի վարորդ, ոչ ռազմական գործում, ոչ քաղաքականության մեջ բացարձակապես ոչինչ չէր հասկանում, պարզապես բարձր էր գնահատվում Վազգեն Սարգսյանի կողմից։ Ինձ Արշոն զգուշության կոչ էր անում: Ես զարմացած հարցեցի Փայտյանին, ինչի՞ց զգուշանամ, ես միևնույն է, մշտապես առաջնագծում եմ, մեզ գնդակահարելու առիթ չկա, մտածեք ձեր հրամանատարների մասին: Բացի այդ, մենք էլ անզեն չենք, չեմ կարծում, որ Մանվելը այնքան հիմար է, որ ոչ մի բանի համար պատժի, ինչի՞ համար նա պետք է թշնամիներ վաստակի իր կողմնակիցների շրջանում:

«Կապրենք՝ կտեսնենք», - ասաց Փայտյանը: Ինձ համար միևնույն էր, կարևորը, որ մենք կրկին կլինենք Յուրա Հովհաննիսյանի և Սուրիկ Սարգսյանի հետ: Փայտյանը նույնպես հայտարարեց, որ Լևոնին (Անտեր) տարել են ռազմական ոստիկանություն, կդատեն, որ փախել է և քաշել է մեզ, խնդրեց, որ ես չնեղանամ, որ իմ փախած մարտիկները (դասալիքները) աշխատավարձ չեն ստանա։ Ես դրա հետ համաձայն չէի, քանի որ կարծում էի, որ որոշ առաջին անգամ

պատերազմ եկած տղաները, պետք է սովորեին նոր

հանգամանքներին։ Չկասկածելով «անդրկուլիսի մասին», կինս և Սուսաննան սկսեցին ընկերություն անել, հաճախակի հյուր գնալ միմյանց: Վերադառնալով տուն՝ Հայկի, Կամոյի, Հարութի, Մինասի, Աշոտի հետ որոշեցինք մարդկանց մի մասին հեռացնել ջոկատից և թողնել ոչ ավելի, քան 50-60 մարդ: Երբեմն ես նախանձում էի Արշոյին, Ռուստամին, Մանվելին, Կորյունին, որոնք ունեին ենթաօրենսդրական և օժանդակ ծառայություններ: Մենք ամեն ինչ անում էինք ինքներս, իսկ երբ օգնության համար դիմում էինք Փայտյանին, ապա նա չէր մերժում, բայց և ո՛չինչ չէր էլ անում, իսկ Հակոբ Մակարյանը (ծառայության գծով տեղակալին) ոչ ոք չէր տեսել:

Մայիսյան տոներից հետո գիշերվա ժամը 2-ին անսպասելիորեն իմ տուն եկան իմ փեսան՝ Մուշեղը (Պելեն) և Ռուստամ Գասպարյանը: Ռուստամն ինձ հիշեցրեց իր հետ վաղեմի ծանոթության, իմ քրոջ ընտանիքի հետ բարեկամության մասին և ավարտեց իր ջոկատին միանալու առաջարկությամբ, ընդ որում, խոստացավ ինձ նշանակել շտաբի պետ։ Ես հիշեցի հրամանատար Կորյուն Ղումաշյանի նման առաջարկը և ծիծաղելով հարցրեցի, ՀՀՇ - ի՝

«իշխանության կուսակցության» ջոկատներում քանի՞ շտաբի պետերի ազատ պաշտոններ կան: Ես հարցրեցի՝ «Ինչպե՞ս կարող եմ վստահ լինել, որ ձեր ջոկատի հետ միավորվելուց հետո դուք կդադարեք կողոպտել, սպանել, վախեցնել մարդկանց, և ինչ՞ արեցիք դուք ձեր հրամանատար՝ Սամվելի հետ»: Նա պատասխանեց, որ ես լավ կռվող հրամանատար եմ, բայց դրանով ոչ ինձ, ոչ ընտանիքիս չեմ կերակրի։ Ռուստամն ինձ խորհուրդ տվեց հանդարտվել և չխանգարել, քանի որ այն ամենը, ինչ տեղի է ունենում, հորինված է ոչ թե նրանց, այլ վերևի «մարդկանց» կողմից, իսկ Ռուստամն ու մյուսները միայն կատարողներ են: Ես ասացի, որ չնայած այն հանգամանքին, որ իմ ընտանիքի համար, ինչպես և այլոց, դժվար է, որ իմ կինը

հեռացել է խանութից և զբաղվում է մթերքների փոխանակմամբ (Հոկտեմբերյան-Լեռնագոգ, Նոր Կեսարիա-Եղեգնաձոր), որ նա դարձել է վարսահարդար, որ ես աշխատանք չունեմ, իսկ Նորիկ Մնոյանը, Սեթոն, Մուրադը, բժիշկ Ռոբերտը, Կորյունը, դու և քո թիմից մի քանիսը մշտապես խոչընդոտում և հետապնդում եք մեզ, մենք չենք գողանում, չենք նենգասպառնում մարդկանց, չենք վախեցնում մեր ինքնաձիգերով, չենք վաճառում զենք ու անասուններ քրդերին կամ թուրքերին, դրամաշորթությամբ չենք զբաղվում։ Եվ նաև ասացի նրան, որ վստահ եմ, կգա ժամանակը, երբ «ձեր իշխանությունը» կփլուզվի, և դուք պետք է պատասխան տաք ձեր արարքների համար: Ռուստամը ժպտաց և գնաց: Որպեսզի չվիճենք, մանավանդ իմ տանը, մենք նրա հետ պայմանավորվեցինք, որ նա վաղը գալու է մեզ մոտ, և նա, ով ուզում է, թող գնա նրա ջոկատ, ես չեմ խոչընդոտի, բայց ինքս չեմ գնա։ Հաջորդ օրը բոլոր տղաները հրաժարվեցին մտնել նրա ջոկատ, և նա հեռացավ՝ թաքցնելով վիրավորանքը։

1993թ. մայիսի 4-ին, երբ Մեսրոպի հետ Սահակի տուն էինք գնում (գյուղ Նորապատ), կոնյակի գործարանի կամրջի տակ մեզ վրա կրակեցին: Գնդակն անցավ ուղիղ իմ քթի տակից (առաջին «պատահական կրակոցի» փորձը: Հրաձի՞գն էր վատը, թե՞ դա նախագուշացում էր): Վերքերի պատճառով ես ավելի վատ էի զգում ինձ։ Հայկին խնդրեցի գոնե 10-15 օր զբաղվի ջոկատով։ Գագոն (Ռուստամի խմբից) վրդովվեց, որ հունվար, փետրվար և մարտ ամիսներին նա և Աշոտը աշխատավարձ չեն ստացել։ Շուտով նա կբերի մոտ 40 մարտիկների, ուստի պահանջում է լուծել իր՝ պաշտոնի նշանակման հարցը, ընդ

որում, նա հավելեց, որ առանց պաշտոնի պատերազմել չի պատրաստվում: Նրա ներկայությամբ ես Հայկին ասացի, որ այս

«մարտիկները» նշված ամիսներին մեզ հետ չեն եղել ոչ այստեղ, ոչ էլ ճակատում, այդ պատճառով ի՞նչ աշխատավարձի մասին կարող է խոսք լինել։ Նրանք իրենց հետ ոչ մի մարդ չէին բերել,

պաշտոններ մենք չենք բաժանում, իսկ եթե նա գոհ չէ, թող հեռանա, մեզ մոտ այնպես էլ այդքան շատ նման «մարդիկ» գալիս են միայն աշխատավարձի պատճառով, իսկ ռազմի դաշտից անմիջապես փախնում են:

1993թ. մայիսի կեսերին իմ տուն եկավ զինկոմ Աշոտ Պետրոսյանը: Ես հետաքրքրվեցի, թե ինչպիսին՞ է նրա կարծիքը Մանվել Գրիգորյանի բրիգադի ստեղծման ու մեր՝ բրիգադ մուտքի մասին։ Նա պատասխանեց, որ լսել է Գրիգորյանի մասին, բայց անձամբ չի ճանաչում։ Առաջարկեց ինձ դադարեցնել մասնակցել անարդար պատերազմին և խոստացավ ինձ նշանակել իր տեղակալ։ Ես, իհարկե, զգացված էի, բայց հրաժարվեցի, քանի որ ես ռազմական կրթություն չունեմ, իմ տղաներն էլ ինձ չեն հասկանա։ Ասացի, որ նույնպես հոգնել եմ քաղաքական գործիչների սուտ խոստումներից, այսպիսի անիմաստ պատերազմից, որտեղ մարտիկներին բաժանում են առաջին և երկրորդ կարգի, ուստի հիմա կգնամ՝ մարդկանց չեմ խաբի, բայց սա կլինի իմ վերջին պայքարը, կբուժվեմ, իսկ հետո կտեսնենք։ Խմեցինք մեկ-մեկ բաժակ, և Աշոտը գնաց։

1993թ. մայիսի 20-ին եկան Հայկն ու Ռոբերտ Մխիթարյանը։ Նրանք ասացին, որ Գագոն (Խայո) ու Աշոտը (ՀԱԲ) գնացել են Կիրովական, ինչ-որ կերպ Փայտյանի հետ պայմանավորվել, և ստացել են հունվար, փետրվար, մարտ ամսվա աշխատավարձը: Նրանք նաև բերել և բաժանել են

աշխատավարձը բոլոր նրանց, ովքեր փախել էին Պուշկին- յալից: Աշխատավարձ ստացել են Գառնիի ու Երևանի տղաները: Բոլոր նրանց, ովքեր դուրս էին եկել ջոկատից և չեկան մեզ հետ, բերել և բաժանել են նոր հագուստներ: Մենք ցնցված էինք, չէ՞ որ Փայտյանն ինձ մոտ ֆինպետ Արմենին հրահանգ տվեց աշխատավարձ չտալ նրանց: Ես չէի կարողանում հասկանալ, թե ինչպես Գագո Աբրահամյանն ու Աշոտ Խաչատրյանը առանց ջոկատում գրանցման գտել են

Փայտյանին և կարողացել պայմանավորվել նրա հետ։ Եթե նա նրանց չի ճանաչում, որտեղի՞ց նրանց հանդեպ այդպիսի վստահություն։ Ինչո՞ւ է Փայտյանը շարունակում խայտառակել ինձ, ի՞նչ խաղեր է խաղում, իսկ գլխավորն այն է, թե ինչպե՞ս եմ հիմա երևալու իմ տղաների աչքին՝ հրամանատա՞ր, թե՞ խրտվիլակ: Գնացինք շտաբ, ես արգելեցի Գագոյին և Աշոտին հայտնվել մեր ջոկատում և Կիրովականի գումարտակում Փայտյանի հետ որևէ բանակցություններ վարել առանց իմ իմացության։ Գագոն պատասխանեց, որ նշանակվել է նոր դասակի հրամանատար։ Արդյունքում ես նրան վռնդեցի։ Երկու օր անց Սեյրանի հետ գնացինք Կիրովական: Սկզբում մտանք Սուրիկի տուն (Վիլիս), նա էլ վրդովված էր Փայտյանի պահվածքից և մեզ հետ եկավ վաշտ։ Արշոն սկսեց փիլիսոփայել (դա նրա մոտ միշտ լավ էր ստացվում), իբր, Գագոն ու Աշոտը նրան «կերակրել են» խոստումներով՝ եթե նա կատարի իրենց խնդրանքը, ապա նրանք կբերեն 60-80 փորձառու մարտիկներ, դրա համար էլ որոշեց՝ թող Գագոն ու Աշոտը իրենց բերած մարդկանց ղեկավարեն, իսկ քաշել ինձ՝ նրա մտքով էլ չի անցել, չէ՞ որ մենք միմյանց հետ ընտանիքներով ընկերություն ենք անում: Նա խնդրեց սպասել, որ տեսնի, թե ինչի՞ են ընդունակ

Գագոն ու Աշոտը։ Դուրս գալով մենք հասկացանք, որ Փայտյանը կրկին ստում է, բայց գաղտնիք մնաց, ինչո՞ւ և ի՞նչ նպատակով: Սուրիկ Ղազարյանը մեզ տուն հրավիրեց (շատ հյուրընկալ կին ուներ և հայրն էլ մարտական բնավորությամբ), բայց մենք անտրամադիր էինք, չգնացինք: Կրկին սև ամպեր էին կուտակվում մեր գլխավերևում: Մի՞թե Յուրա Հովհաննիսյանը, Սուրիկ Սարգսյանը, Ռուստամը և տղաները Գառնիից ճիշտ էին, և ես իզուր եմ հավատում Փայտյանին: Կիրովականում ի զարմանս ինձ, Փայտյանը մեզ տեղավորել էր հյուրանոցի լյուքս համարում և ծանոթացրեց ռազմական ոստիկանության քննիչների հետ (նրանցից մեկի անունը Լյովա Հայրապետյան էր), որոնք, չգիտես ինչո՞ւ, շռայլորեն մեզ հյուրասիրում էին

խմիչքներով և տարբեր ուտեստներով։ Կարծես թե մենք պատերազմի մեջ չենք, այլ դրախտում։ Հաջորդ օրը Գագոն, Արմենը, Սահակն ու Աշոտը՝ Արմեն Տոնոյանի մեքենայով շուկայից բերել են 30 000 ռուբլի և սնունդ, ինչպես նաև ինչ-որ մեկից խլել ու բերել էին «Մոսկվիչ» մեքենա մեր ջոկատի համար: Ես պահանջեցի, որ այն վերադարձնեն տիրոջը, ինչին Գագոն ծաղրանքով պատասխանեց, որ այժմ նա կկերակրի ջոկատը, իսկ վաղը կգնա Երևան և կբերի Արմեն Տոնոյանի ինքնաշարժ կռունկը, գումարը կբաժանի վիրավորներին, իսկ ես ոչ մի բանի ընդունակ չեմ, բացի ուղղակի և անիմաստ պատերազմելուց ու սոված մարդկանց Մանվելի մսաղաց տանելուց։ Ես սկսեցի հասկանալ, թե ուր են տանում Փայտյանի և Գագոյի գործողությունները։ Եվ հեռախոսով պայման դրեցի Փայտյանին՝ կամ դու ինքդ նրանց վռնդում ես, կամ տանում ես քեզ մոտ, կամ մենք հեռանում ենք քեզանից և ավելացրեցի, որ իրենք կարծես Ռուստամի, Սեթոյի և Մնոյանի հատուկ

հանձնարարություններով են եկել մեզ մոտ: Տարօրինակ է, բայց Փայտյանի փոխարեն պատասխանեց նրա կինը՝ Սուսաննան տեղեկացնելով, որ վաղը Արշոն նոր բրիգադի հրամանատար Մանվել Գրիգորյանի հետ կգա ձեզ մոտ, այնտեղ կխոսեք և կորոշեք: Արշոն եկավ Մանվելի և մի քանի թիկնապահների հետ։ Ծանոթացանք, խոսեցինք ու գնացինք մարզպետ (նահանգապետ) Մուրադի մոտ (բենզատարի վարորդ), որին տրանսպորտի նախարարի պաշտոնից հետո, ուղարկել էին

«կարգուկանոն հաստատելու» համար Հոկտեմբերյան: Նա գրկեց Մանվելին, մեզ բարևեց, հանդիմանեց, որ մենք մտնում ենք ԱԻՄ-ի մեջ, որ իբր դրամաշորթությամբ ենք զբաղվում, բայց տեսնելով Մանվելի հայացքը՝ խոստացավ ամեն տեսակ օգնություն ցուցաբերել մեզ։ Երբ դուրս էինք գալիս Մուրադի մոտից, Մանվելը նրան «շտաբի կռիս» անվանեց և ինձ հավելեց՝ եթե հարցեր առաջանան դիմեմ նրան: Հակառակ Փայտյանի նկարագրութան, Մանվել Գրիգորյանը ինձ վրա թողեց ոչ

մեծամիտ մարդու տպավորություն: Այսպիսի մարդու հետ կարելի է կռվել մեկ շարքերում: Մեզ մոտ ջոկատ անդամագրվեցին ավելի քան 40 նոր մարդ, բայց ես, Հայկն ու Մեսրոպը որոշել էինք մաղել նրանցից որոշ մարդկանց: Աշոտը Տանձուտ գյուղից 8 մարդ է բերել, Գագոն (Խայո) Գեչրլու գյուղից մեկ կիսախելագառ մարդու՝ Գարիկին բերեց, բայց նորից պարզվեց, որ նրանցից ոչ ոք չի եղել պատերազմում:

1993թ. մայիսի 24-ին Սավադյան Հարութի հետ գնացինք Մինասի մոտ, որպեսզի թողնենք այն մարդկանց ցուցակը, ում չենք ընդունելու ջոկատում։ Կաթսայատան մոտերքում, իմ տան ետևում, դեպի մեր կողմ հնչեց հերթական կրակոցը՝

«հերթական պատահական անհաջող կրակոցը»:

Մենք բոլորս, իհարկե, կասկածում էինք Ռուստամին։ Հարութն առաջարկում էր հավաքել մարդկանց և ինչպես պետք է «խոսել» Ռուստամի հետ, բայց, ցավոք, լուրջ ապացույցներ չկային։ Արշոն հրամայեց պատրաստ լինել, քանի որ մի քանի օրից հավաքներ կլինեն Կիրովականում, որից հետո կշարժվենք Հադրութ: Դրանից առաջ ես հավաքեցի բոլորին և հայտարարեցի, որ շուտով գնում ենք Կիրովական, հետո Հադրութ՝ Մանվելի բրիգադ, իսկ այսօր, բոլոր ցանկացողները կարող են ինքնակամ հրաժարվել, ի դեպ, մենք որոշեցինք ջոկատում թողնել ընդամենը 40-50 մարդ։ Գագոն և Աշոտը վրդովվեցին, որ մարտիկների քանակն ավելացնելու փոխարեն, ես կրճատում եմ, և առաջարկեց բոլոր մերժվածներին ընդգրկելու իր՝ Գագոյի դասակի մեջ: Նրանք նաև հայտարարեցին, որ համաձայն չեն մտնել Մանվելի բրիգադի մեջ, քանի որ Մանվելի մոտ մսաղաց է, իսկ ինքը՝ «անիշխան», բայց ես ասացի, որ Մանվելն այստեղ ոչ մի կապ չունի՝ ցանկացած պատերազմ մսաղաց է, այնպես որ, ով չի ուզում, թող չգա՝ մենք կամավորներ ենք: Ինչ վերաբերում է մաղված մարդկանց, չէ՞ որ Գագոն Փայտյանին խոստացել է բերել 80 մարտիկների, բայց ընդամենը բերել է մեկ հոգու՝ կիսախելառ Գարիկին։

Բոլոր տղաները ծիծաղում էին: Նրանք, ում մենք չվերցրինք ջոկատ, գնում էին տարբեր քայլերի, միայն թե մնան (վստահ եմ, որ հիմնականում աշխատավարձի պատճառով): Մինասն ու Հայկը խորհուրդ տվեցին ցուցակագրել ջոկատում բոլոր ցանկացողներին, բայց խիստ ընտրության հիման վրա, առավել ևս, որ դեռ հայտնի չէ, թե ո՞ւր կգնանք, ի՞նչ մարտեր կլինեն, առավել ևս Մանվելի թիմում։ Գագոն, Աշոտն ու առանձնապես Արմենը կրկին առարկեցին, խոսելով Մանվել Գրիգորյանի

մասին որպես «անիշխանի», որ մենք մարդկանց մսաղաց ենք տանում, և առաջարկեցին ավելի լավ է միանալ Ռուստամի ջոկատին, բայց նրանց հետ ոչ ոք չհամաձայնեց: Երեկոյան Զավենն ու Գրիգորը (Գեչրլու գյուղ) ասեցին, որ տեսել են Փայտյանի մեքենայի վարորդին՝ նրա կնոջ հետ գյուղում, նրանք գնում էին Գագոյի տուն (պարզ դարձավ, որ Արշոն երկակի խաղ է խաղում, բայց ինչո՞ւ է Գագոյի հետ, չէ՞ որ նրանք ծանոթ չեն): 1993թ. մայիսի 2-ին մարզվելու համար գնացինք Կիրովական, այնտեղ տեսանք մի վանդակ նրանում նստած երեք մարդկանց: Արշոն պարզաբանեց, որ դրանք Քելբաջարում իրենցով բռնված ադրբեջանի հետախույզ գերիներն են: Այնտեղից բերել էին մոտ 60 խոզեր, որոնց Հադրութից վերադառնալուց հետո մեր ջոկատին նույնպես բաժին կտա (իսկ իմ հարցին՝ թե ե՞րբ էին նրանք Քելբաջարում եղել, մնաց անպատասխան): Իմ հարցին, թե որտե՞ղ է մեր բռնած գերին պատասխանեց, որ նա գտնվում է մյուս վանդակում և բացատրեց, որ գերիներին չի հանձնում նախարարություն միայն այն պատճառով, որ մեր մարտիկներին հնարավոր գերեվարվելու դեպքում, կկատարենք գերիների փոխանակում:

Այս անգամ ես նրա հետ ամբողջովին համաձայն էի:

1993 թվականի հունիսի 3-ին ես Փայտյանին ասացի նրա՝ Գագոյի և Աշոտի հանդեպ ունեցած չափազանց մեծ վստահության մասին, պատմեցի ինձ «վերացնելու» փորձերի մասին և գրեցի զեկուցագիր ինձ հրամանատարի պաշտոնից

ազատելու մասին: Նա պատռեց զեկուցագիրը, ես գրեցի երկրորդը և ասացի, որ դուրս չեմ գալիս ջոկատից, որ կկռվեմ, ինչպես բոլորը, իսկ կատարել հրամանատարի պարտականությունները առողջությունս ու ներվերս, արդեն թույլ չի տալիս (ոչ մի անգամ չեմ բուժվել վիրավորումներից հետո) հայտարարեցի, որ եթե Փայտյանը չստորագրի իմ զեկույցը, ապա ես ուղղակի կհեռանամ։ Նաև հիշեցրի, որ առաջին անգամը չէ, որ պահանջում եմ կադրային հրամանատար, և այն, որ հրամանատարներ են դառնում իմ նման երեկվա փականագործները, զոդողները, վարորդները, տրակտորավարորդները, որոնց անգրագիտությունը կարող է հանգեցնել մարտիկների անտեղի մահվան: Այդ առիթով Փայտյանը հավաքեց իր 14 հրամանատարներից բաղկացած «ռազմական խորհուրդ»: Բոլորը, բացառությամբ Հայկի, Կիրովականից էին: Նրանք ասացին, որ իզուր եմ նեղանում ինչ-որ Գագոյից կամ Աշոտից, որոնց ոչ-ոք ոչ մի անգամ չի տեսել ու չգիտի։ Սուրիկ Ղազարյանը, Հայկը, Արկադին և Սերգեյ Միքայելյանը (Գամսա) հանդիմանում էին Արշոյին։ Ռոդեն Պողոսյանը մակագրելով մերժեց իմ զեկույցը, խոստանալով մշտապես լինել մեր կողքին։ Նույն օրը Ռոդենին նշանակեցին մեզ մոտ զինվորական խորհրդական։ Վերադառնալով ջոկատ, ես իմացա, որ ջոկատում երկպառակություն էր եղել, և տղաները երևանցիների ու Մեսրոպի գլխավորությամբ որոշել են, որ եթե հեռանամ, հրամանատարը կլինի Հայկը, այլ ոչ թե ինչ որ Գագո կամ Աշոտ։ Այն պատճառով, որ մեզ «նվիրած» զենքերը և զինամթերքը գտնվում են Վարդան Սարգսյանի տանը, որը հայտնի վտանգ էր ներկայացնում, իսկ մենք պահեստ չունենք, որոշեցինք ամեն ինչ փոխանցել կիրովականցիներին, որպեսզի նրանք տանեն Հադրութ: Վարդանին կանչեցինք ու հրահանգեցինք ցուցակով ամեն ինչ փոխանցել Սերգեյին (զինման գործով տեղակալ, Վարձկան), բայց Վարդանն այդպես էլ չարեց դա։ Հետո, բոլոր զենք-զինամթերքները Վարդանի

տանից, «պատահաբար» կկորեն։

1993 թ. հունիսի սկզբին, վերադառնալով Կիրովական, տեսանք, որ խցում գերիներ չկան։ Իմ հարցին՝ Արշոն մռայլ պարզաբանեց, որ գիշերը նրանց դանակահարել են իր հետախույզները և ավելացրեց՝ «Ազատ ջան, դու հո՞ գիտես, թե իմ ջոկատի այդ հետախույզները, ինչ գազաններ են: Բայց ես նույնիսկ չգիտեի նրա հետախույզներին՝ ով՞ են, քանիսն՞ են, որտե՞ղ և ինչո՞վ են զբաղվում, առավել ևս, ոչ մի անգամ հետախուզական տեղեկություններ նրանցից չեմ ստացել։ Ես չէի հասկանում ի՞նչ իմաստ ուներ բռնել գերիներին, բերել Հայաստան առանց նախարարություն հանձնելու հնարավոր փոխանակման համար՝ իսկ հետո մորթել։

Մեր հապշտապ մեկնելը պայմանավորված էր նրանով, որ Ֆիզուլիի ուղղությամբ ուժեղ մարտեր էին սպասվում, և իբր, այս անգամ կիրովականցիներն առանց բացառության ամբողջ կազմով 280-300 ֆիդայիներով պարտադիր մեկնելու էին (երևի Փայտյանը վախում էր, որ Մանվելը կստուգի՞ բոլորի առկայությունը)։ Նույնը Փայտյանը պահանջեց ինձնից, որ իմ ջոկատի տղերքը մոտ 90-110 մարտիկներ նույնպես մեկնեն առանց բացառության։ Ես խոստացա, իսկ Փայտյանը ավելացրեց, որ ավելի լավ ու ճիշտ կլինի, եթե ես համոզելով վերադարձնեմ մեր շարքերը՝ Գառնու, Լեռնագոգի, Եղեգնաձորի, Երևանի տղերքին։ Այս առաջարկից ես հրաժարվեցի բացատրելով, որ տղերքը հեռացել են իր աճպարարություներից, ուրեմն՝ դու էլ խնդրիր իրենց վերադառնալ։ Փայտյանը ինձ խնդրեց Արշալույս Վարդանյանին (Ալավերդուց Ժանգոտ) իմ ջոկատից թողնել Կիրովականում հերթապահության համար: Տարօրինակ էր, թե ի՞նչ է անելու մեկ «մարտիկը» գումարտակում, թե ինչո՞ւ հենց իմ

ջոկատից և հենց Ժանգոտը, որը անտեսելով իմ մերժումը, այրված ՈՒՐԱԼ ավտոմեքենայի ողջ զենք զինամթերքները փոխանցել էր Փայտյանին: Բայց Սուրիկ Ղազարյանը (Վիլիս) առաջարկեց կծել լեզուս: Լավ մարտիկ և Փայտյանի մոտ ընկերն

էր Սուրիկ Ղազարյանը, բայց չգիտես ինչո՞ւ նրան նշանակեցին մեզ ավագ։ Կիրովականից Սեյրանը, Գամսան, Ծկուլը, Անդոն, Սաքոն, Ոսկանը և շատ ուրիշներ հիմնականում լավ տղաներ էին։ Ավելի ու ավելի ինձ դուր չէր գալիս Արշո Փայտյանի արարքները՝ ճիշտ էին տղաները Գառնիից, Երևանից, Լեռնագոգից․․․, երբ կասկածում էին նրան և լքեցին ջոկատը, բայց ես լռում էի, քանի որ վերջնականապես որոշել էի, որ մարտերին մասնակցելու եմ վերջին անգամ: Այստեղ էլ՝ Կիրովականում իմացա, որ մեր բաժանումից հետո Մոնթեն իր մարտիկների հետ ուղևորվել են Կուբաթլուի ուղղությամբ և անհայտ հանգամանքներում պայթել է ՀՄՄ-ն, որում նրանք գտնվել են։ Զոհվել էին Մոնթե Մելքոնյանն ու Նորիկը։ Կարծես էլեկտրահարվածի ենթարկված լինեի՝ նրանք երկուսն էլ քաջ մարտիկներ էին, օրինակ բոլորի համար, ես երազում էի գոնե մեկ անգամ մասնակցել ճակատամարտի նրանց հետ: Բայց հետո պարզվեց, որ տեղեկությունը չի համապատասխանում իրականությանը, քանի որ Մոնթեն ոչ թե մահացել է ՀՄՄ-ի պայթյունից, այլ զոհվել է մարտի դաշտում։ Իսկ տվյալ պատմությամբ, որոշ կիրովականցիներ դես ու դեն էին ընկնում, ցուցամոլություն անում, իբր նրանք ամենուր լինում են, բոլորի հետ կապ ունեն, ամեն ինչ գիտեն...

Վեցերորդ մաս: 16 հունիսի – 23 հուլիսի 1993 թ.։

1993 թվականի հունիսի 16-ին շարժվեցինք (91 մարդ)։ Մեզ հետ

չեկան բոլոր տղաները Եղեգնաձորից, Մեծամորից, մի մասը Երևանից, հրաժարվեցին բոլոր տղաները Գառնիից։ Գիշերելու մնացինք Գորիսի գնդի տարածքում։ Մենք՝ Իգոյի, Ռոդեն Պողոսյանի, Սուրիկ Ղազարյանի, Արմեն Փայտյանի, Հայկի հետ նոր նստել էինք նախաճաշի, երբ մեզ մոտեցան Ռուստամ Գասպարյանը իր մարդկանց հետ: Իմանալով, որ գնում ենք Մելիքաշեն գյուղ (Հադրութի շրջան), ասացին, որ իրենց ենք փոխարինելու, բայց չկարողացան պատասխանել, թե ինչպե՞ս

մենք կարող էինք փոխարինել նրանց, եթե նրանք արդեն այստեղ էին, մոտ 100 կմ հեռավորության վրա դիրքերից: Բայց, ինչպես հետո պատմում էր Արայիկը, Հադրութի հրամանատարը, Ռուստամը և Մանվել Գրիգորյանը վիճաբանել էին, և Մանվելը նրանց վռնդեց (երկուսն էլ Վազգեն Սարգսյանի սիրելիներն էին)։ Ռուստամն իր մարդկանց հետ դիրքերը թողել ու մեկնել էր Հայաստան (նման դասալքության համար իր «սիրելիներին» իշխանությունը չէր պատժում)։ Մինասն ու Հարութն ասացին, որ Փայտյանը, Գագո Ավետիսյանը Աշոտի հետ ինչ-որ բանի մասին ջերմորեն խոսում էին Ռուստամի հետ, ես դրան կարևորություններ չտվեցի, քանի որ Արշոն կարող էր Հադրութի ուղղությամբ իրավիճակի մասին հարցուփորձ անել: ԿՐԿԻ՛Ն ՍԽԱԼՎԵՑԻ: 1993 թվականի հունիսի 18-ին հասանք, և Արշոն կարգադրեց առկա բոլոր ինքնաձիգերի պահեստատուփերը բաժանել հավասարապես, իսկ նրանց, ով կգնա դիրքեր, տալ 3-4 պահեստատուփ: Գագոն (Խայո) և Աշոտը (ՀԱԲ) սկսեցին գոռալ, որ իրենց խաբում են, զինաթափում են, որ Ռուստամն իր մարտիկներին միշտ բաժանում էր 8-10 պահեստատուփեր, և տղաներին պարտադրեցին իրենց պահեստատուփերը ոչ մեկին

չտալ: Ես առաջինը դրեցի իմ պահեստատուփերը, բացատրելով, որ եթե առաջամարտիկները չունեն ինքնաձիգեր, պահեստատուփեր, և եթե դուք՝ թիկունքայիններդ նույնիսկ հարյուր պահեստատուփեր ունենաք, ապա դա դեր չի խաղում (պատմեցի մեզ հետ պատահածը Պուշկին-յալում): Տղաները համաձայնեցին և բաժանեցին, թողնելով իրենց մոտ մեկական պահեստատուփ: Դա առաջին «խռովությունն» էր հրահրված Գագո Աբրահամյանի (Մրգաշատ գյուղ), Արմեն Տոնոյանի (Հոկտեմբերյան քաղաք), և Աշոտ Խաչատրյանի (գյուղ Տանձուտ) կողմից: Տարօրինակ էր, որ Փայտյանը ոչ միայն լռեց, այլև ժպտաց: Հադրութից Արայիկի ջոկատը փոխարինելու համար

մեզ տեղակայեցին Մելիքաշեն գյուղում։ Մենք տեղադրեցինք դիրքերը, հադրութցի տղաները մանրամասն պատմեցին հակառակորդի դիրքերի մասին, ցույց տվեցին, թե որտեղ և քանի հակահետևակային ականներ են դրել մեր դիրքերի դիմաց, որտեղ ինչ արահետներ կան և ուր են նրանք տանում, ասացին, որ Մելիքաշեն գյուղից սկսվում է Ֆիզուլիի շրջանը, այսինքն՝ մենք գտնվում ենք հենց Ղարաբաղ-Հադրութ և Ֆիզուլի- Ադրբեջան սահմանին: Արշոն իր մարտիկների (ինչպես միշտ) և թիկնապահների հետ տեղավորվել էին Հադրութ քաղաքի շրջակայքում: Օրն սկսվեց հակառակորդի «գրադների» հրետանու մի քանի համազարկերից։ Հայկն ու Հարութը սովորության համաձայն կատակեցին, թե ադրբեջանցիները ողջունում են մեզ: Բեկորներից վիրավորվեցին Հովհաննիսյան Կորյունը (եղբայրս) և Կամո Հովհաննիսյանը, նրանց ուղարկեցինք հոսպիտալ։

1993թ. հունիսի 21-ի վաղ առավոտյան մեզ արթնացրեց Ռոդեն Պողոսյանը ճչալով, որ երեկվա արկերի պատճառով Սահակ

Ներսեսյանը, Վարդան Սարգսյանը, Արմեն Տոնոյանը՝ Գագո Ավետիսյանի և Աշոտ Խաչատրյանի գլխավորությամբ, ամբողջությամբ խուճապի մեջ՝ պահանջում են մեր հրետանու պատասխան հարվածը: Նրանք հայտարարում են, որ մենք նրանց բերել ենք Մանվել Գրիգորյանի իրական մսաղացը։

Ռոդենը ցանկանում էր գնալ Փայտյանի մոտ և հայտարարել, որ մեզ նման «ֆիդայիներ» պետք չեն, և որ ինքը՝ Ռոդեն Պողոսյանը հրաժարվում է նրանց հետ մարտի գնալ։ Ես ու Սուրիկը (Վիլիս) հանդիմանեցինք Ռոդենին, պետք չէ ամեն մանրուքի համար գնալ հրամանատարների մոտ, մենք՝ ինքներս կորոշենք, բայց նա պնդում էր, և մենք Սուրիկի ՈՒԱԶ-ով գնացինք։ Մեզ հրահանգեցին սպասել, ներս մտավ միայն Ռոդեն Պողոսյանը և սովորության համաձայն ամեն ինչ զեկուցեց։ Այնտեղ էին Յուրա Հովհաննիսյանը և Սուրիկ Սարգսյանը, բարևեցինք, գրկվեցինք, ինձ կշտամբեցին, զգուշացրին, որ հին խաղը չսկսեմ ինչպես

Պուշկին-յալում, չխնդրեմ ներել խառնակիչ մարդկանց, և այս անգամ նրանք չեն պատրաստվում ներել ոչ մի Գագոյի, Աշոտի, Արմենի, Սահակի, Վարդանի և այլն նման «մարտիկների»։ Ես սրտխառնոց էի զգում Ռոդենի պատճառով, ամաչում Յուրա Հովհաննիսյանի և Սուրիկ Սարգսյանի առաջ: Ընդ որում, ես Յուրային ասացի, որ տվյալ տղաները իմը չեն, որ Փայտյանը, անձամբ չիմանալով Գագոյին, առանց մեզ հարցնելու, նրան նշանակել էր գոյություն չունեցող դասակի հրամանատար: Ես չէի ուզում, և հրաժարվեցի վերցնել նրանց մեզ հետ, քանի որ նրանք բոլորը փախան Պուշկին-Յալից: Արշոն ոչ միայն նրանց աշխատավարձ տվեց, այլև հրաման տվեց նշանակել Գագոյին գոյություն չունեցող դասակի հրամանատար: Արշոն Գագոյի և Աշոտի հետ գաղտնի հանդիպում էին, և ինչ-որ հարցեր լուծում

Ռուստամի հետ, դրանով իսկ Արշոն տրամադրել է նրանց իմ դեմ, հիմա թող Արշոն էլ պատասխան տա։ Ինչ վերաբերում է Ռոդենին, ով այստեղ նստել է մորուքով և իրեն պատկերացնում է «ֆիդայի», ապա թող պատմի, թե որտե՞ղ և ին՞չ ճակատներում է կռվել, ինչո՞ւ ոչ մի անգամ չի ստուգել դիրքերը, չի գիշերում իր զինվորների հետ, աշխատասենյակից դուրս չի գալիս։ Չէ՞ որ նա մեզ մոտ զինվորական «խորհրդական» էր նշանակվել, ինչո՞ւ մեզ չօգնեց Պուշկին-յալում: Բոլորը նայեցին Արշոյին ու Ռոդենին, բայց սրանք կարծես բերանները ջուր առած լինեին: Մենք դուրս եկանք, հեռացանք, Սուրիկ Ղազարյանն ամբողջ ճանապարհին ծիծաղում էր, թե ինչպես ես երկու հրամանատարներին տեղը դրեցի, բայց զգուշացրեց ինձ Արշոյի հիշաչարության մասին, խնդրեց ուշադիր լինել, և եթե ինչ-որ բան պատահի, անմիջապես իմաց տամ: Ես Սուրիկին (Վիլիս) հարգանքով էի վերաբերվում, նա միշտ ասում էր ճշմարտությունը, արդարացի էր դատում, ոչ մեկին երբեք չէր քծնում։ Հայկի և Սուրիկի հետ կանչեցինք Աշոտին, Գագոյին, Արմենին, Վարդանին, Սահակին: Սուրիկը (Վիլիս) բոլորին

տեղը դրեց վերջին քֆուրներով: Հայկը հիշեցրեց, որ իրենց ընդհանրապես չէին ուզում վերցնել, նրանք մազից են կախված, և հավելեց, որ նրանցից ոչ ոք երբեք չի եղել մարտերում, իսկ ով էլ եղել է, ապա փախել է, ինչպես շնագայլ, և եթե չլիներ Ազատը (այսինքն՝ ես), նրանք գնդակահարված կլինեին, մենք ոչ մի հրետանի չունեինք և չէինք ունենա, մենք հետևակ էնք, իսկ ում դուր չի գալիս թող գնան հրետանային գումարտակ, կամ երբեք այդ հարցը չբարձրացնեն։ Ինձ առանձին կանչեցին Գագիկ Աբրահամյանը, Աշոտ Խաչատրյանը, Արմեն Տոնոյանը և հայտարարեցին, որ պայմանավորվել են Արշոյի հետ և

վերադառնում են տուն։ Ասացին նաև, որ նրանց՝ իմ հնարքները, իբր, իմ ձեռքով սարքած կրակոցները, որոնց հետևանքով վիրավորվել են եղբայրս՝ Կորյունը և Կամո Հովհաննիսյանը, պետք չեն։ Նրանք մեղադրեցին ինձ, որ ես հատուկ իմանալով, որ այստեղից ոչ ոք կենդանի դուրս չի գա, իմ մարդկանց գցել եմ Մանվելի մսաղացը, վիրավորել եմ այնպիսի լավ հրամանատարների, ինչպիսիք են՝ Փայտյանն ու Ռոդենը, և եթե հանկարծ ողջ վերադառնամ տուն, իմ հարցերը կլուծեն։ Այդ նույն օրը ես զանգահարեցի Արշոյին և փոխանցեցի, որ նա Հոկտեմբերյանից ոչ մեկին տուն չուղարկի։

1993թ. հունիսի 24-ին Հայկը և Հարութն ասացին, որ երեկոյան Գագիկ Աբրահամյանը ու Աշոտ Խաչատրյանը գաղտնի խորհրդակցություն են անցկացրել, որում բոլորին առաջարկում էին տուն վերադառնալ, բայց մեծամասնությունը հրաժարվեցին, օրինակ՝ Տանձուտ գյուղի մարտիկները, Բաքվից՝ Արտյոմ Առաքելյանի գլխավորությամբ, Հակոբ Հալեբյանը և այլն, իսկ իրենք՝ Արշոյի թույլտվությամբ գնացին տուն։ Ըստ լուրերի, նրանք, ովքեր չեն կռվի և կվերադառնան, խոստացել էին դասավորել Ռուստամի ջոկատ։ Ընդ որում՝ Հայկն ու Կամոն փորձում էին ինձ հանգստացնել նրանով, որ Մեսրոպն այնտեղ բոլորին «կսարքի»: Մենք կրկին հավաքեցինք ամբողջ ջոկատը և վերջին անգամ զգուշացրեցինք՝ ով ուզում է

վերադառնալ, կարող է վերադառնալ, ոչ ոքի ուժով չենք պահում և չենք պատժի, բայց հետո դա հնարավոր չի լինի և մենք չենք աջակցի ապստամբներին։ Սուրիկը պատմեց, որ իսկապես Գագոն ու Աշոտը երեկոյան Արշոյի մոտ էին, նրանք խոստովանել են, որ վախենում են, քիչ էր մնում լաց լինեին։ Արշոն և մենք բոլորս որոշեցինք, որ ավելի լավ է նման «մարտիկներին» ուղարկել տուն, այլ ոչ թե հետո լրացուցիչ զոհեր ունենանք: Բոլորը որոշեցին մնալ և Հայկի, Կամոյի, Սուրիկ Ղազարյանի հետ գնացինք Արշոյի մոտ՝ բազա։ Ճանապարհին ես հայտարարեցի, որ վատ կանխազգացում ունեմ, ինձ դուր չի գալիս ներկայիս ջոկատը և Արշոյի արարքները: Հայկը կշտամբեց, որ ավելի վաղ ինքն ու Ռոբերտ Մխիթարյանը զգուշացնում էին, որ Գագոյին վռնդեն (դա ճիշտ է): Կամոն ասաց, որ ես չանհանգստանամ, առջևում դեռ մարտեր են, այնպես որ պետք է հավաքվել, դատել սառը գլխով, կհասնենք տուն՝ կորոշենք: Սուրիկը հավելեց, որ վերջին շրջանում նրան նույնպես դուր չէին գալիս Արշոյի ու Ռոդենի արարքները, բայց ավելի լավ է եզրակացություններ հիմա չանել, կհասնենք և ամեն ինչ պարզենք: Մեր ջոկատն այնպես էլ ճնշված էր սովից ու ցրտից, մենք պատերազմի ողջ ընթացքում

«կառավարիչներից» հացի կտոր չենք ստացել, չնայած, չհաստատված տվյալներով, հանրապետությունը շատ օգնություն էր ստանում: Սուրիկի հետ մեր հերթական հարցին Արշոն լկտիաբար պարզաբանեց, որ Կիրովականից եկել էր իր եղբայրը՝ Փայտյան Արմենը, ալյուր ու որոշ մթերքներ է բերել։ Եվ քանի որ Գագոն ու Աշոտը հայտարարեցին, որ իրենք Հոկտեմբերյանից կարող էին բերել բավական շատ սնունդ, ապա նա նրանց իր եղբոր հետ միասին ուղարկել էր մթերքների

հետևից, և նրանք խոստացան վերադառնալ 8-10 օրից:

Մենք հասկանում էինք, որ Արշոն կրկին լկտիաբար ստում է։ Երբ վերադարձանք դիրք, մոտեցավ Վարդան Սարգսյանը և խնդրեց

Ռեմիկ Մարդանյանից ետ վերցնել իր զինվորական գրքույկը, որը նա առգրավվել էր «կորած» ինքնաձիգի պատճառով։ Ես հրաժարվեցի կատարել խնդրանքը՝ բացատրելով, որ Մարդանյանն արդեն աշխատում է նախարարությունում, իսկ ինքնաձիգի հարցը Վարդանն ու Ռոբերտ Մխիթարյանը խոստացել են լուծել և զենքը վերադարձնել: Սուրիկ Ղազարյանի հետ եկավ Փայտյանը: Հակառակորդը կրակ բացեց նրանց մեքենայի ուղղությամբ (ըստ երևույթին, նրանք լավ տեսնում են մեզ, իսկ մենք նույնիսկ չգիտեինք, թե որտեղ են նրանք, այդպես «լավ աշխատում էր» Փայտյանի հետախուզությունը, որը մորթում էր գերիներին): Մենք բոլոր տեսակի զենքերից պատասխան կրակ բացեցինք հակառակորդի ենթադրյալ դիրքերի ուղղությամբ, հակառակորդը պատասխանեց հրետանային համազարկերով, թաքնվեցինք (մենք չունեինք ոչինչ պատասխանելու համար): Փառք Աստծո, առանց կորուստների դուրս եկանք, ձեռքից մի փոքր վիրավորվել էր միայն Կամո Քամալյանը (Տանձուտ գյուղ)։ Սուրիկը շունչ քաշեց և կատակեց՝ «Ազատ ջան, այստեղ դուք ադրբեջանցիների հետ լրջորե՞ն եք կրակում իրար վրա»։ Մոտեցավ Հակոբ Հալեբյանը, ցույց տվեց կոմբայնը խոտը մաքրելու համար և հարցրեց, թե արդյո՞ք նա կարող է մարտերից հետո վերցնել այն իր հետ՝ քանի որ մեր ջոկատում գրեթե բոլորը գյուղերից էին, բոլորին օգտակար կլինի։ Ես պատասխանեցի, որ նա ճիշտ է մտածում և արադարացի է, բայց հաշվի չի առնում, որ այդ կոմբայնը գտնվում է Հադրութի շրջանում, ուրեմն, դա ավար չէ, իսկ մենք չպետք է և չենք կարող գողանալ ղարաբաղցիներից նրանց իրերը։ Մի քանի օր անց իմացանք, որ այդ կոմբայնը Փայտյանը ուղարկել է Կիրովական և խոստացել է նվիրել այն մեզ, երբ մենք վերադառնանք: Արշոն հրահանգեց հավաքվել և նրա հետ գնալ խորհրդակցության Յուրա Հովհաննիսյանի մոտ: Յուրան ասաց, որ կրկին դեպի Մարտակերտի ուղղությամբ դժվար իրավիճակ է ստեղծվում

և ինձ առաջարկեց հավաքել 30-40 մարտիկներ Հոկտեմբերյանից և իր հետ միասին, 5-10 օրով մեկնել ղարաբաղցիներին օգնության, խոստանալով, որ ինքն անձամբ կուղեկցի մեզ: Փայտյանի հետ որոշեցինք Հայկին թողնել իմ փոխարեն, ընդ որում՝ Փայտյանը հրաժարվեց մեզ հետ ուղարկել Ռոդեն Պողոսյանին՝ դա բացատրելով նրանով, որ Յուրան հրաման է տվել վերցնել մարդկանց միայն Հոկտեմբերյանից (խորամանկ բզեզ): Հայկն ու Կամոն, ինչպես միշտ, վիճում էին և հայտարարեցին, որ եթե մեզ հետ չգան, ապա այստեղ էլ չեն մնա։ Ես ոչ ռացիա, ոչ հեռադիտակ չունեի, Յուրան ինձ տվեց իր «ԱԼԵՆԿՈ»-ն, և մենք գնացինք։ Ավագ թողեցինք Սամվել Հարությունյանին: Շարժվեցինք դեպի Մարտակերտ, տեսանք արդեն մեզ ծանոթ Դրմբո գյուղը, բարձրությունն արդեն վերցրել էին ղարաբաղցիները։ Ղարաբաղյան մարտիկներին ես շատ բարձր էի գնահատում, նրանք միշտ ի տարբերություն մեր մեծամիտ «կառավարական ֆիդայիների» պարզ, բարյացակամ, մարտական մարդիկ էին (համենայն դեպս, մեր իմացածները):

1993թ. հունիսի 27-ին անցանք Մաղավուզ և Մաղաթիզ գյուղերի միջև օղակով, հենց լեռը բարձրացանք, լսեցինք պայթյուն ներքևի մասում, նայեցինք՝ կարծես թե ինչ-որ մեքենա պայթեց։ Հաջորդ օրը մի քանի տղաների հետ իջանք Մաղավուզ մթերքների և ջրի հետևից, այնտեղ էլ իմացանք, որ երեկ պայթել է Յուրա Հովհաննիսյանի մեքենան: Զոհվեցին Յուրան և Համլետը (Այգեշատ գյուղ)։ Ես չէի ուզում, չէի կարողանում հավատալ… Ես այսօր էլ չեմ ուզում հավատալ, որ դա տեղի է ունեցել, չէ՞ որ մենք և շատ ուրիշները, տեխնիկաները, մեքենաները,

ճանապարհի հենց այդ հատվածով էինք երթևեկում։ Ինչո՞ւ այս սարսափելի ճակատագիրը բաժին ընկավ հենց այդ տղաներին, ովքեր իմ վերջին հույսն էին: Ինչո՞ւ են հենց նրանք մահանում։ Սկզբում Ռուբիկ Եղոյանի (Երկրապահ) ջոկատը, հետո ԱԻՄ-ի տղաները, հետո Ավոն (Մոնթեն), ապա Յուրան Համլետի հետ (նրանք դեմ էին իշխանության քաղաքականությանը), ո՞ւմ հերթն է հիմա, ո՞ւմ կարելի էր հավատալ: Երեկոյան Վարդանը՝ Լենինականի ջոկատի հրամանատար Միքայել Տիտանյանը փորձում էր ուրախացնել մեզ հումորներով, բայց չէր ստացվում, տրամադրություն չկար։ Սկսեցինք յուրովի փորել խրամատներ, մոտակայքում գտնվում էին Միքայել Տիտանյանի (Լենինական) և Գնելի (Գագո) Մանուկյան (Մասիս) գումարտակները: Հարձակում ոչ մի կողմից չկար (հակառակորդի մարտավարությունն էր այդպիսի՞ն):

1993 թվականի հուլիսի 3-ին վերադարձանք Հադրութի Մելիքաշեն ռազմաբազա: Յուրայի «ԱԼԵՆԿՈՆ» ես փոխանցեցի Սուրիկ Սարգսյանին (նրանք եղել են լավ ընկերներ): Սպասվում էր լայնածավալ հարձակում Բլութանից մինչև Ֆիզուլի՝ Հորադիզ գյուղ, ամեն օր հետախուզում էինք տեղանքը, կազմում էինք հարձակման պլան, սպասում էինք հրամանի։ Յուրա Հովհաննիսյանի փոխարեն նշանակել էին Ավագյանին՝ Գնդապետ մականունով (այդպես էլ չիմացանք, թե ի՞նչ է նրա անունը): Հրաման եկավ՝ իմ ջոկատը պետք է անցնի Մելիքաշեն գյուղով Արեշ գյուղ, գտնի և օգնի Հայկազի հետախույզների խմբին, գյուղում բոլոր տներն այրի և վերադառնա: Ես Ավագյանին առաջարկեցի, որ այն դեպքում, եթե գնում ենք մինչև Արեշ գյուղի վերջ, թող Փայտյանի գումարտակը աջից՝

լեռներով գա մեր հետևից, միևնույն ժամանակ ապահովագրելով մեզ: Երբ խնդիրը բարեհաջող կատարենք, Փայտյանի գումարտակը կվերադառնա, իսկ մենք մերոնց հետ կմնանք մինչև նոր հրաման ստանալը: Եթե հակառակորդի հետ բախումներ լինեն, ապա միասին կարող ենք ետ մղել: Փայտյանն առարկեց, որ կներգրավվեն շատ (մոտ 400) մարդկանց (ցավոք, ոչ Մանվելը, ոչ Ավագյանը չեն հարցրել, չեն իմացել ու չեն իմանա, թե որտե՞ղ են Փայտյանի «մոտ 300 հոգիները»), և հրամայեց Ռոդենի (խորհրդական) և Սուրիկի (ավագ) հետ կատարել հրամանը: Գործողության հրամանատար նշանակել էին Ռոդեն Պողոսյանին։ Ես թողեցի հերթապահության 50 մարդու՝ մյուսների հետ, շուրջ 40 մարտիկ Հոկտեմբերյանից, գնացինք կատարելու խնդիրը: Գիշերվա 1-ին անցանք Բլուտանը, ամեն քայլափոխի մասին Ռոդենը զեկուցում էր հինգ րոպե անց, Ավագյանը հրամայեց, այրելով տները առաջ գնալ հետախույզների մոտ, ես հակառակը, հրամայեցի այրել միայն խոտերը, չդիպչել տներին: Հասանք հետախույզներին։ Հետախուզության հրամանատար Հայկազը հրամայեց ճանապարհի երկայնքով փոսեր փորել և հակատանկային ականներ շարել (ցույց տվեց, թե ինչպես դա անել), ապա բարձրանալ լեռը, այնտեղ մեր «ԶՍՈՒ Շիլկան» է: Հետո նա չգիտեր, թե ուր գնանք։ Նոր էինք սկսել փորել, հակառակորդը երկու կողմերից կրակ բացեց (ինչպե՞ս նա տեսավ մեզ նման մթության մեջ): Հայկազը հրամայեց չպատասխանել և թաքնվել, ով՝ որտեղ կարող է:

Այդպես մենք ընկանք շրջափակման մեջ: Ինչպե՞ս կարող էինք թաքնվել բաց ասֆալտի վրա: Պառկած ենք առանց շարժվելու,

փամփուշտները սուրում են մեր գլխավերևում, սպասում ենք մինչև նրանց փամփուշտները ավարտվեն կամ հոգնեն:

Հանկարծ վեր կացավ Ռոդեն Պողոսյանը (մեր հրամանատար, զինվորական խորհրդականը, կապիտան, «ֆիդայի» 1989 թվականից) և սարսափելի բղավոցով վազեց Մելիքաշեն գյուղի Փայտյանի գումարտակի բազա: Բացի այդ, Կամոն (Բաքվից) նետեց «ՊԿ» գնդացիրը և նույնպես գոռալով վազեց նրա ետևից (պայմանավորվել էին, ի՞նչ է): Հայկն ու Արտյոմը (Տանձուտ գյուղ) սողալով բերեցին նետած գնդացիրը: Խուճապ սկսվեց։ Ի՞նչ է սա: Դավադրությո՞ւն: Դավաճանությո՞ւն: Ինչո՞ւ են փախչում և առավել ևս, փախչելիս գոռում բարձրաձայն:

Տղաներին հրամայեցի մեկ առ մեկ բարձրանալ սարը։ Նրանց թիկունքը պահում էինք՝ ես, Հայկը գնդացիրով, Կամոն, Մինասը, Արտյոմը (Բաքվից), Հակոբ Հալեբյանը:

Մենք անցանք հակառակորդի մյուս կողմը, և կրակ բացեցինք ենթադրյալ հակառակորդի ուղղությամբ, դրանով իսկ՝ հակառակորդի կրակն ու ուշադրությունն գրավելով մեր կողմ: Իմ կանչերին Արշոն չի պատասխանում (հավանաբար, Ռոդեն Պողոսյանը արդեն տեղում է, ամեն ինչ պատմել է և զայրացրել Արշոյին): Փառք Աստծո, դուրս եկանք, մեր բախտը բերեց, առանց զոհերի։ Ես կապ հաստատեցի Մանվելի հետ, զեկուցեցի իրավիճակի մասին և հավելեցի, որ կա ռազմավար-ականանետ 120մմ, բայց թաքցրեցի Ռոդեն Պողոսյանի արարքը (փախուստը): Մանվելը հրամայեց վերցնել ականանետը, բարձրացնել լեռան վրա, թողնել «ԶՍՈՒ Շիլկայի» մոտ և վերադառնալ: Մեզ անծանոթ մի մարտիկի դիակ հայտնաբերեցինք, հավանաբար, հետախույզներից էր։ Մարմինն ու ականանետը թողեցինք «Շիլկայի» մոտ։ ԶՍՈՒ-ի

հրամանատար Հայրոն պահանջում էր ամեն ինչ տանենք մեզ հետ, բայց ես հրաժարվեցի՝ շատ հոգնած ենք, հազիվ ենք քայլում։ Սուրիկը առաջարկեց շտապել՝ Ֆիզուլի քաղաքից աջ, մենք բաց սարերով ենք գնալու, թաքնվելու տեղ չկա: Ճանապարհին հանդիպեցինք նաև Միսակի վաշտին (Այգեշատ գյուղ), նա խնդրեց թողնել նրանց փամփուշտներ, մենք նրանց տվեցինք գրեթե ամբողջ զինամթերքը, մաղթեցինք հաջողություն և գնացինք: Արդեն երեկոյանում էր, բայց մեզ դեռ գնալ և գնալ էր պետք, գրեթե բոլորը կաղում են, հանդիպեցինք երեք լենինականցիների, ովքեր ասացին, որ ձեր հրամանատարը՝ Ռոդեն Պողոսյանը հրամայեց ձեզ գնալ Բլութանի մոտ, այնտեղից նրա հետ կգնաք բազա։ Ես և Սուրիկը հեռակա կարգով նման հրամանատարին, «կեղծ ֆիդայիին» ուղարկեցինք…

Մոտեցանք գետակին, լվացվեցինք, տղաներին խնդրեցի չպառկել, հակառակ դեպքում, հենց որ պառկենք, արդեն չենք բարձրանա, իսկ քայլել մեզ մնացել է ընդամենը 2 - 3կմ (գիտեի, որ ստում եմ, դեռ երկար էինք քայլելու): Չդիմացանք, պառկեցինք և մեռելի պես քնեցինք 2-3 ժամ: Եկանք ուշ երեկոյան, ընթրել հրաժարվեցինք, պառկեցինք ու քնեցինք մինչև առավոտ: Ռոդենը թաքնվում էր մեզանից, ըստ երևույթին, որպես «ֆիդայի ու հրամանատար», ամաչում է։

1993թ. հուլիսի 7-ին Մինասն ու Հարութը մոտեցան և ասացին, որ երեկ երեկոյան, երբ մենք հանձնարարության մեջ էինք, Արշոն տուն է ուղարկել 23 տղաների։ Արդյունքում մնացել է մոտ 70 մարդ։ Ինձ Փայտյանն ասաց, որ մտադիր է Ռոդենին հանձնել արտակարգ դատարան, և ինձ խնդրեց՝ Մանվելին ոչինչ չասել, իբր, ինքներս գլուխ կհանենք, իսկ ջոկի

հրամանատարությունն առաջարկեց ինձ: Ի պատասխան, ես ծիծաղեցի և հարցրեցի, թե որտեղ են նրա (Փայտյանի) հրամանատարները, աստղերով ուսադիրներով, հարցրեցի, մի՞թե դու Լևոնին (Անտեր) տվեցիր արտակարգ դատարան։ Տղաներին տուն ուղարկելու հարցին նա պատասխանեց, որ իբր նրանցից կեսը հիվանդ են, մյուսները բացեիբաց հայտարարել են, որ վախենում են՝ մեր ինչի՞ն են պետք նման վախկոտներ ու խուճապ տարածողներ, ևս մեկ անգամ հայհոյեցի Ռոդեն Պողոսյանի արարքն և դուրս եկա: Հաջորդ օրը նոր մարդկանց նախապատրաստելու պատրվակով Ռոդեն Պողոսյանը փախավ Հայաստան։ Հայկն առաջարկում էր բաժանել տարբեր մասերի՝ Արմենին, Սահակին, Մինասին, Վարդանին, սա բացատրելով նրանով, որ Գագոյի և Աշոտի հեռանալուց հետո նրանք ինչ-որ բան են սադրում, բայց ես պատասխանեցի, որ նրանք մեզ հետ կռվում են գրեթե առաջին օրվանից, մի՞թե կարող եմ կասկածել նրանց: (Դա նորից իմ հերթական սխալն էր): Ցերեկը կրկին տագնապ էր, պարզվեց, կիրովականցիները ցանկացել են իջնել ադրբեջանական գյուղ՝ մթերքների հետևից, բայց ուղիղ մեր դիրքերի դիմաց Մաթոս Բարսեղյանը՝ Գևորգը (քաղաք Հոկտեմբերյան) խիստ վնասվել է հակահետևակային ականի պայթյունից (որոնք տեղադրել էին հադրուդցիները), ծառայակիցները նրան թողել և փախել են ետ: Արշոն հրամայեց անմիջապես դուրս բերել Մաթոսին և օգնություն ցույց տալ: Բոլորը սկսեցին արդարանալ, որ ոչ ոք Մաթոսին չի ուղարկել ներքև, դա եղել է նրա գաղափարը, հիմա թող ինքը, ինչպես ուզում է, այնպես էլ սողա: Բոլորը նայում էին, թե ինչպես է Մաթոսը արյունաքամ լինելով, չկարողանալով շարժվել, օգնություն խնդրում, բայց նրա հետևից իջնել վախենում են, ո՞վ

կսողա ականապատ դաշտով, առավել ևս, հակառակորդը մեր յուրաքանչյուր շարժման հետ գնդացրով կրակահերթ է բացում: Չնայած նրան, որ Փայտյանը փորձում էր ինձ կանգնեցնել, ես մոտավորապես հիշելով հադրութցիների կողմից տեղադրված ականների տեղանքը, հրամայեցի թիկունքս պահել, թռա խրամատի վրայով և սողալով մոտեցա Մաթոսին։ Նա արյան մեջ էր, լաց էր լինում, աղաչում էր օգնել, ես փորձեցի հանգստացնել նրան, բարձրացրեցի մեջքիս, հազիվ շնչելով, սարսափից քրտնած՝ փամփուշտների սուրոցի տակ բարձրացրի նրան վերև։ Հազիվ հասա խրամատներին, նրան գցեցի իմ վրայից, և գրեթե անգիտակից վիճակում ընկա։ Մաթոսն ուզում էր ձեռքերս համբուրել, խոստացավ մատաղ անել (զոհաբերություն Աստծուն) և ինձ դարձնել իր ընտանիքի ցմահ կնքահայրը: Ես էլ կատակեցի՝ ցխված ձվերդ բուժի, հետո կխոսանք քավորության մասին։ Մաթոսին հոսպիտալ տեղափոխեցին: Մոտեցան Զավենն ու Գրիգորը (Գեչրլու գյուղ) և խնդրեցին համագյուղացիների անունից իրենց ինձ ավելի մոտ պահել։ Ասացի, որ Մաթոսի դեպքում պարզապես բախտս բերեց, ես ֆիլմերի գերմարտիկ չեմ, իմ փոխարեն բոլորն էլ նույն կերպ կվարվեին, դուք էնպես էլ ինձ հետ միասին կլինեք, ամենակարևորը չվախենաք: Զավենը սկսեց պատմել, որ նրանք չեն եկել պատերազմելու, նրանք այլ կլանից են, բայց, հետևելով ինձ, հասկացան, որ ես հասարակ մարդ եմ և նվիրված ընկեր, լավ եմ կռվում, չեմ վախենում, բայց մարդկանց չեմ ճանաչում, չեմ կարող կերակրել ոչ ինձ, ոչ ընտանիքիս, ոչ էլ ջոկատին։ Ես պետք է իմանամ, որ հեռանալուց առաջ Աշոտն ու Գագոն պայմանավորվել են տղաների հետ, որ Արշոն իրենց կամաց- կամաց տուն կթողնի, նրանք կմիավորվեն և կստեղծեն նոր

ջոկատ, իսկ Արշոն՝ իմ փոխարեն Գագոյին կնշանակի հրամանատար, և նրանք ետ կվերադառնան։ Զավենը հավելեց, որ բացի երևանցիներից, Հոկտեմբերյանի, Տանձուտի որոշ տղաներից և Հայկից, շատերը համաձայնեցին դրան։ Նա ասաց՝

«Տեսնելով, թե ինչպես ես դու վերաբերվում մարդկանց, մենք քեզ ափսոսում ենք, գնահատում և չենք ուզում, որ քեզ հետ ինչ- որ բան տեղի ունենա, ուստի ուղարկիր մեզ տուն, ես երաշխավորում եմ, որ այդ սրիկաներին…»

Ես ցնցված էի՝ ահա թե ինչու Փայտյանը, անտեսելով ինձ, տղաներին ուղարկում է տուն: Հիշում եմ, որ հենց Աշոտն ու Գագոն հայտնվեցին ջոկատում, անմիջապես սկսվեցին սադրանքներ: Նրանք Ռուստամի ու Մնոյանի անունից խոստացան մթերքով ապահովել տղաներին (Ռուստամն, իբր, մարտից հետո յուրաքանչյուրին խոստացել է ինքնաձիգ նվիրել), Մնոյանը, Սեթոն, Սերգեյը երաշխավորվորել են յուրաքանչյուր մարտիկի համար լավ աշխատանք: Իրավիճակը թեժացել է մինչև անսահմանություն։ Գրեթե մեկ ամիս փուլ առ փուլ Արշոն իմ տղաներին տուն էր ուղարկում, իսկ ահա մարդկանց դիրքերում փոխարինելը դժվար էր, մարտիկները պակասում էին, մնում էր մոտ 70 մարդ։

Իսկ սրանցից ո՞վ է Գագոյի փոխարեն դավաճանում մեզ։

Ես, ընդհակառակը, ուզում էի, փոխարինելով մարդկանց, բաց թողնել մարտական գործողությունների միջոցով ամբողջ ջոկատը: Ի՜նչ հիմարն եմ ես, որ ժամանակին չհրաժարվեցի հրամանատարի պաշտոնից։

Հուլիսին, բացի վիրավոր Մաթոսից, Արշոն տուն ուղարկեց ևս 11 մարդու: Հարցին, թե ո՞վ է կռվելու, Արշոն պատասխանեց, որ եթե մարդիկ չբավականացնեն, կգտնենք կամ պահեսատայինից կկանչենք ուրիշներին: Ես լռեցի, բայց առավոտյան իմ բոլոր մտքերն ու եզրակացությունները շարադրեցի Սուրիկ Ղազարյանին և Հայկ Մկրտչյանին: Հայկն ինձ կշտամբեց, որ ես

ժամանակին նրան չեմ լսել։ Սուրիկն ասաց, որ ինքն էլ է նկատել Արշոյի ինչ-որ անհասկանալի գործողություններ, բայց խնդրեց ոչինչ ձեռք չառնել, մինչև ինքը չխոսի նրանց հետ: Մինչև Արշոն չի մտորել նոր ստորություններ, որոշեցինք նախ շտապ տուն ուղարկել իմ վիրավոր եղբորը՝ Կորյունին, Հայկին (հայրը մահացել էր), Արթուրին, Սամվելին, Մինասին, Կամոյին և մի քանի այլ տղաների, Սուրիկը (Վիլիս) մշտապես լինելու է մեզ հետ։ Արշոյի հետ գնացինք խորհրդակցության Մանվելի մոտ՝ Էդիլու գյուղ։ Այնտեղ էին Հադրութի հրամանատար Արայիկը, Լենինականի հրամանատար Միքայել Տիտանյանը, Մասիսի հրամանատար Գնել (Գագո) Մանուկյանը և ուրիշներ: Քննարկում էինք հարցեր Բլուտան-Մելիքաշեն-Արեշ-Ղոչաղմեդլի-Աբդուրախմանլի- Կարգաբազար -Ֆիզուլի-Քյուրդլար-Հորադիզ գյուղ երթուղով լայնածավալ հարձակման հարցերը։ Որոշում կայացվեց՝ ձախ թևով, լեռներով, իր մարդկանց հետ գնում է Գնել Մանուկյանը (Մասիս), աջ եզրով՝ լեռներով իր մարտիկներով գնում է Միքայել Տիտանյանը (Տիտան-Լենինական)։ Մեջտեղում՝ գյուղերով իրենց տղաների հետ գնում են Արշո Փայտյանը (Կիրովական) և Ազատ Հովհաննիսյանը (Հոկտեմբերյան): Ամբողջ քննարկումն անցավ, ինչպես միշտ, «մատների վրա», առանց որևէ ռազմական քարտեզների, որը, որտեղ է գտնվում, ոչ ոք կարգին չէր հասկանում: Բոլորիս հյուրասիրեցին, հաջողություն մաղթեցին, առաջինը հրամայեցին հաձակման գնալ ինձ և Փայտյանին: Փայտյանը որոշեց գործողությունն սկսել Հոկտեմբերյանի քիչ թվով մարտիկներով, մյուսներին և Փայտյանի մարդկանց կանչել, եթե դրա անհրաժեշտությունը լինի (ես ծիծաղեցի նման առաջարկի վրա): Մանվելը խոժոռվելով, հրամայեց մեզ ու կիրովոկանցիներին միասին սկսել հարձակումը։ Փայտյանը խնդրեց իր մոտ թողնեմ Վարդան Սարգսյանին, Հակոբ Պապինյանին, Արմեն Տոնոյանին որպես հրետանավորներ։ Ես

թողեցի ծիծաղելով, թե՝ հրետանավորներն առանց հրետանո՞ւ:

1993 թվականի հուլիսի 12-ին գիշերվա ժամը 2–ին 30-40 մարդով անցանք Բլութանը և հասանք Ֆիզուլիի շրջանի Արեշ գյուղ: Փայտյանի թիմը դեռ չէր շարժվում։ Զեկուցեցի Արշոյին և

«Կոմիտասին», նրանք շնորհակալություն հայտնեցին և հրամայեցին լավ զննել շուրջբոլորը: Դեռ ամեն ինչ լավ էր մեզ համար՝ բնակիչները փախել էին, թողնելով շատ մթերքներ, ընտանի կենդանիներ և թռչուններ: Տարօրինակ էր, բայց հակառակորդը լռում էր։ Հայկը, Մինասը, Հակոբ Հալեբյանը, Ցոլակը տեղանքի հետախուզություն անցկացրեցին: Յուրան, Մաջիթը, Լավրենտը, Հարութը սկսեցին մթերքներ, սպասք հավաքել և ուտելիք պատրաստել: Արշալույս Ախոյանը բերեց էշ, բոլորն ուրախացան՝ լավ տրանսպորտ է։ Ընտրեցինք նորմալ տներ, մահճակալներ, ծածկոցներ, բայց հետախուզությունից վերադարձած Հայկը, Հակոբը, Ցոլակը և Մինասը ասացին, որ տեղանքը վտանգավոր է՝ շուրջը լեռներ են, իսկ նրանց մեջտեղում մենք, աջ կողմում «հարյուրի» վրա ադրբեջանցիներն են: Բայց մենք հասկանում էինք, որ պատերազմում տեղը չեն ընտրում, այլ կատարում են հրամաններ։ Լավ է գոնե այն, որ մենք չենք գտնվում լեռան գագաթին, որտեղ իսկի թաքնվելու տեղ չկա։ Դասավորեցինք դիրքերի համար տեղերը: Իմ փոխարեն թողնելով Հայկին ու Մինասին՝ Հակոբի հետ մթերքով բարձած էշով գնացինք

Մելիքաշեն, որտեղ ես Արշոյին նախ կշտամբեցի, որ սովորականի պես տեղից չի շարժվում, զեկուցեցի, որ մեր դիրքն այնքան էլ լավը չէ. աջ և ձախ թևերը բաց են, ցանկացած ժամանակ մեզ կարող են շրջափակել։ Մասիսի ջոկատը, չգիտես ինչո՞ւ, տեղակայված էր Բլուտանում, իսկ Լենինականի ջոկատն ընդհանրապես չէր երևում։ Գնացինք Մանվելի մոտ։ Քանի որ ես իրավիճակն ավելի լավ գիտեի, ճանապարհին Արշոն ինձ խնդրեց ամեն ինչ ինքս Մանվելին ներկայացնել (վստահ եմ, նա վախենում էր զեկուցել)։ Ես «գնդապետին»

նկարագրեցի ստեղծված իրավիճակը: Մանվելն ինձ ուշադիր լսեց, հայհոյեց Արշոյին նրա համար, որ նա չի տեղափոխել իր ջոկատը, իսկ ինձ հանգիստ ասաց, որ պետք է հաստատվենք և դիմանանք, քանի որ աջ կողմում «հարյուրի» վրա հակառակորդն է, ձախից մեր ԶՍՈՒ «Շիլկան», դու արդեն եղել ես այնտեղ, այնուհետև Ֆիզուլի –Կարգաբազարը, 2-3 օրից՝ Արշոյի հետ պետք է վերցնել «համար Մեկ հարյուրը», և ես վստահ եմ, որ քեզ մոտ Արշոյի հետ կստացվի դա անել, եթե ինչ- որ բան պատահի, ապա ուղղակիորեն կապվիր ինձ կամ Ավագյանի (Մանվելի խորհրդատու-կոնսուլտանտ) հետ: Մեզ հյուրասիրեցին, և մենք գնացինք։ Հասանք Մելիքաշեն, շտաբում էին Սուրիկ Սարգսյանը, Իգոն, Սուրիկ Ղազարյանը, Սամոն, Վահանը, Արկադին, Պուլին, Գամսան, Տերևը, Արմենը, Սաքոն, և ես լրջորեն կատակեցի՝ «Փայտյանի գրեթե ողջ սպայական գունդը»: Արշոն ու Իգոն կմկմալով ասացին, որ Ռոդեն Պողոսյանին հանձնել են ռազմական ոստիկանություն, պատրաստվում են արտակարգ դատարանի փաստաթղթերը, նա այդքան էլ հեշտությամբ չի ազատվի: Արշոն անմիջապես հավելեց, որ Հոկտեմբերյանում Գագոն և Աշոտը փորձում են

տղաներին իմ դեմ տրամադրել, ինձանից ինչ-որ հաշվետվությունների են սպասում, ՀԱՎԵԼԵՑ՝ մենք սխալվել էինք, երբ նրանց հավատացել ու ազատ ենք արձակել տուն:

«Բայց դու մ՛ի մտահոգվիր, կվերադառնանք տուն և նրանցից հաշվետվություն կպահանջենք (վստահ եմ, որ արտակարգ դատարանում միավորելով Ռոդենի, Լևոնի,Գագոյի և Աշոտի անունները Փայտյանը հերթական խորամանկ խաղն է սկսել՝ շնագայլը)»: Մոտեցան Վարդանը, Սահակը, Արմենը, խնդրեցին պայմանավորվել Արշոյի հետ, որպեսզի նրանք մեզ մոտ իջնեն՝ խոսակցություն կա, ես կասկածեցի, որ ինչ որ բան այն չէ, բայց քանի որ մեր տարածքը մեծ է, իսկ մարդիկ քիչ են, Արշոյին խնդրեցի նրանց ուղարկել մեզ մոտ՝ նա չառարկեց։

1993թ հուլիսի 14-ին Արշոն ասաց, որ ինքը (իբր) չգիտի, թե

ինչպես է Մանվելի բրիգադում հայտնվել Վաչիկ Ավետիսյանը (տղաները դեռ Զաբուխում նրան շնորհել էին Առնետ մականունը)։ Այժմ նա ցանկանում էր տեղափոխվել մեր գումարտակ, բայց մտավախություն ուներ, որ Մանվելը կիմանա, թե ինչպես է կարողացել Վաչիկը ինքնակամ փախչել մեզ մոտ և հաշվի առնելով, որ նա Հոկտեմբերյանի ԱԻՄ-ից է, Արշոն որոշել էր նրան ուղարկել ինձ մոտ։ Ես կտրականապես հրաժարվեցի՝ ուղիղ ասելով Արշոյին, որ ինձ իր գաղտնի գործակալը, ով աշխատել է Մանվելի բրիգադում, պետք չէ:

«Մեկ հարյուրը» վերցնելու համար Արշոյի թիմից եկան

«լավագույն մարտիկները»: Վահանը (Տափակ), Իգոն, Արթուրը, Պետոն, Տերևը, Արմենը, Արկադին։ Քայլեցին, քննարկեցին և որոշեցին, որ «Մեկ հարյուրը» հնարավոր չէ վերցնել, մինչ սակրավորները չստուգեն այդ ուղղությունը։ Մինասը, Արտյոմը, Մաջիթը, Հայկը, Հակոբ Հալեբյանը (Հակոբ Հալեբյանը

և Արտյոմ Առաքելյանը մարտերում առաջին անգամ էին, բայց կողմնորոշվում են և կռվում գրեթե բոլորից լավ) ծիծաղեցինք, որ եթե սակրավորները ստուգեն տարածքը մեզնից մինչև հակառակորդի դիրքերը, ապա ինչո՞ւ մենք ձեր հետ միասին այդպես անել չենք կարող։ Այդպես էլ ոչինչ չորոշելով, հեռացան զեկուցելու Փայտյանին և այլևս չվերադարձան։ Հավանաբար, Մանվելին ձանձրացրել էին բամբասանքները, իսկ ճշգրիտ տեղեկություն նրան չէին տալիս (վախենում էին), նա ռացիայով ինձ փոխանցեց, որ ես Փայտյանի ջոկատի հետ համատեղ շտապ վերցնենք այդ անիծյալ «Մեկ հարյուրը»։ Իմանալով, որ Փայտյանը չի գա և իր մարդկանց չի ուղարկի, գիշերվա ժամը 2- ին ես բոլորին հանեցի, դասավորեցի մարդկանց ապահովության համար, և Հայկ Մկրտչյանի, Մինաս Եվայանի, Հակոբ Հալեբյանի, Կամո Հովհաննիսյանի, Արտյոմ Առաքելյանի, Մաջիթ Խաթոյանի, Հարութ Սավադյանի, Աշոտ Պետրոսյանի հետ սկսեցինք վերև բարձրանալ: 2-3 նռնակ նետելով՝ առաջինը

խրամատից թռան Հակոբը, Կամոն, Հարութը և Արտյոմը, մենք նրանց հետքերով հակառակ կողմից: Ի զարմանս մեզ, խրամատները դատարկ էին, նրանց մեջ թափված էին մի քանի փամփուշտներ, չաշխատող ռացիա, սաղավարտներ: Անցանք հաջորդ երկու «մեկ հարյուրերոդը», այնտեղ էլ նույնն է։ Նստեցինք, ծխեցինք, ծիծաղեցինք և մոտավոր հաշվարկեցինք, որ, եթե հակառակորդը մեզ վրա միայն ցերեկն է կրակում, ուրեմն այս դիրքերը միայն ցերեկային են: Անմիջապես այստեղ դրեցինք մեր դիրքերը ու կանչեցինք Մինասի և Աշոտ Պետրոսյանի մարդկանց: Արշոն և Կոմիտասը շնորհավորեցին և շնորհակալություն հայտնեցին մեզ։ Մենք մոտավոր հաշվարկեցինք, որ ավելացնելով ևս մեկ դիրք, մենք չենք կարող

պաշտպանվել, բայց Արշոն առավոտյան մեզ մոտ ուղարկեց Մելիքաշենում գտնվող չորս տղաների: Ավելի լավ կլիներ չուղարկեր, քանի որ Արմեն Տոնոյանը, Հակոբ Պապինյանը, Սահակ Ներսեսյանը, Վարդան Սարգսյանը, վկայակոչելով դիրքերում գտնվելու ժամկետի ավարտը, պահանջեցին նրանց տուն ուղարկել։ Կասկածելով, որ դրանք Գագոյի և Աշոտի

«հետքերն» են, ես ասացի, որ նրանք, ովքեր ուզում են տուն գնալ, դիմեն Արշոյին, ասացի նաև, որ եթե մենք գնանք, այստեղ կմնան նորեկները, իսկ ես նրանց չեմ թողնի և տուն կվերադառնամ միայն վերջին մարդու հետ։ Ես հիշեցրեցի, որ նրանցից ոչ ոք, բացի Վարդանից, չի գտնվել դիրքերում մինչև վերջ, որ ես մեկ անգամ չէ, որ ծածկել եմ իրենց արարքները, որ նրանցից ոչ մեկին ես բռնի այստեղ չեմ բերել։ Ասացի, որ եթե մենք գնանք առանց փոխարինման, ապա կբացենք ճանապարհը դեպի Հադրութ ու այդպիսով կդավենք Արշոյին, Արայիկին ու Մանվելին։ Արմենը շարունակում էր պնդել, որ նորեկների պատճառով իրենք չեն մնա, ինձ մեղադրելով, որ ես իրենց բերել եմ Մանվելի մսաղաց և այստեղից ոչ ոք ողջ չի վերադառնա։ Հակոբ Հալեբյանն ու Մաջիթը Խաթոյանը (Եզդի)

պատասխանեցին, որ այնպիսի «ծերուկները», ինչպիսին նրանք են, մեզ պետք չեն, և որ նրանք շարունակում են մնալ ինձ հետ։ Դա չլսված սադրանք և պայմանավորված դավաճանություն էր: Արշոն հրահանգեց ևս 17 մարդ ուղարկել տուն, ինչպես նաև Արեշ գյուղում գտած ռազմավարները՝ ինքնաեռներն (իբր, դրանց մեջ ոսկի կա), որոնք հավաքել էին Սահակը, Կամոն (Տանձուտ), Կարոն (Դինջը Արևիկից), Արմենը, Լորիսը, Վարդանը և Սահակը (Ոսկերիչ):

1993թ. հուլիսի 16-ին մեկնեցին 18 մարդ։ Իմ հույսը մնացին

Կամո Հովհաննիսյանը, Մինաս Եվայանը, Ցոլակ Հովհաննիսյանը, Արտյոմ Առաքելյանը, Հակոբ Հալեբյանը,

Աշոտ Պետրոսյանը, Հարութ Սավադյանը, Սուրիկ Ղազարյանը, Սամվել Հարությունյանը, Մաջիթ Խաթոյանը: Երկու օրից Արշոն ասաց, որ եղել է Հոկտեմբերյանում, բոլորը բողոքում էին, որ ես ջոկատը թողնում եմ քաղցած, այստեղ թաքցնում և իմ տուն եմ ուղարկում շոգեխաշուկ, ծխախոտ, և այժմ նրանք Գագոյի և Աշոտի հետ ինձ մեղադրում էին յուրացումների մեջ։ Ես տարակուսում էի՝ ինչո՞ւ է Արշոն անընդհատ զբաղված իմ վրա հեղինակազրկող անհիմն տեղեկություններ հավաքելով: Մենք չունեինք և չէնք ունեցել մեքենա՝ ի՞նչով եմ ես տուն ուղարկում ապրանքներ, և որտեղի՞ց ապրանքներ, եթե մենք երբեք ոչինչ չենք ստացել, ե՞րբ և ինչո՞ւ է այդքան հաճախ նա գնում ոչ թէ Կիրովական, այլ Հոկտեմբերյան, ինչո՞ւ տուն ուղարկեց հենց Գագոյին և Աշոտին։

ԻՆ՞Չ Է ՈՒԶՈՒՄ ԱՊԱՑՈՒՑԵԼ ԻՆՁ ՓԱՅՏՅԱՆԸ։

Ինձ նաև բոլորովին դուր չեկավ Արշոյի կոշտ պայմանը՝ օրերս հենց Վարդան Սարգսյանին, Աշոտ Պետրոսյանին, Հարութ Սավադյանին, Սարգիս Ներսեսյանին, Արմեն Տոնոյանին, Սահակ Ներսեսյանին տուն ուղարկելու մասին: Արեշում տեղի ունեցած իրադարձություններից հետո հակառակորդը երկու օր մեզ գնդակոծում էր հրետանուց, «գրադներից»։ Անմիջապես

գյուղերի, տների վրա չէին ռմբակոծում, երևի հույս ունեին, որ ետ կվերադառնան։ Անձամբ ես հասկանում և հարգում էի նրանց նման մտորումները։ Իմ մեջքը և աջ ոտքը խոցվեցին բեկորներից։ Կամո Հովհաննիսյանը կատակեց, որ հակառակորդը հավանում է իմ ոտքերը, խորհուրդ տվեց հաջորդ անգամ դրանք թողնել տանը: Մինասը հավելեց, որ

թվում է, ադրբեջանցիները ուրախ չեն, որ մենք կրկին հյուր ենք եկել առանց զգուշացնելու: Գնդապետ Ավագյանը հրահանգ տվեց լավ հետախուզել Ղոչաղմեդլի գյուղը (Արեշից հետո հաջորդը): Մենք գյուղում մնացինք մենակ, թեև ավելի լավ կլիներ լեռներում, այնտեղ գոնե երևում է, իսկ այստեղ միայն տներ են, ծառեր, շուրջը՝ ոչ ոք, դիրքերը շատ են, իսկ մարդիկ՝ քիչ, և հակառակորդը ցանկացած ժամանակ կարող է մեզ շրջապատել, բայց, հո՞ շատ սնունդ կա: Արշոն մեր տրամադրության տակ ուղարկեց «Ուրալ» - ը՝ վարորդ Ռոբոյի հետ, որի կողքին, ինչպես միշտ, Ճուտն էր Երևանից: Նրանք էլ փոխանցեցին ինձ՝ Արշոյի տարօրինակ խնդրանքը՝

«Հավաքածուի համար, հավաքել ադրբեջանցիների տներից ընտանեկան լուսանկարները»: Մենք ծիծաղեցինք Փայտյանի հնարքներով- գաղափարներով (բան ու գործ թողած, Արշոն կոլեկցիա է հավաքո՞ւմ)։ Մեր ձախ կողմում դիրք գրավեցին Մասիսի ջոկատի տղաները, ինչին ես ուրախ էի՝ ավելի քիչ դիրքեր ենք դնելու։ Մոտեցավ Արմեն Տոնոյանը և ասաց, որ վաղն աջ թևում դիրքը կզբաղեցնի Լենինականի Տիտան ջոկատը։ Ինչպես նաև գյուղատնտեսական աշխատանքների մեկնարկի կապակցությամբ Արշոն հրամայեց տուն ուղարկել ևս մի քանի տղաների, հիմնականում գյուղերից։ Ես հարցրեցի, թե որտեղից նրան նման տեղեկություն և ինչո՞ւ է Արշոն հրահանգները փոխանցում նրա միջոցով: Նա պատասխանեց, որ իրեն է փոխանցել ոչ թե՝ Արշոն, այլ Վաչիկ Ավետիսյանը (Առնետ)։ Բայց հիմա ես չեմ հասկանում, թե ո՞վ է «առնետը»՝

Արշո՞ն, Արմեն՞ը, թե՞ Վաչիկը):

1993 թվականի հուլիսի 17 - ին կրկին իրերով տուն մեկնեցին 17 մարդ։ Երեկոյան չգիտես ինչո՞ւ Արմենը, Յուրան, Հարութը

կպան Կամոյին։ Ես պարսավեցի բոլորին, իսկ Կամոն ինձ բացատրեց վիճաբանության պատճառը նրանով, որ ինձ հայտնի չէ, ի՞նչ էին ծրագրում հեռացողները, և ինչո՞ւ Հայկը շտապ տուն գնաց։ Կամոն հավելեց, որ, ահա, տուն կգնանք, ամեն ինչ կպատմի ու կպատժենք նրանց։ Մինասը նետվեց նրա վրա, սպառնաց, որ եթե պատմի, ապա ողջ տուն չի վերադառնա (ես շատ էի վստահում Կամոյին):

Բայց ի՞նչ գիտեր Կամոն, ինչո՞ւ են Արմենն ու Մինասը սպառնում իրեն և ինչի՞ մասին են բոլորը լռում։

Մենք երկարեցրինք հեռախոսագիծը՝ արդեն ավելի հեշտ է, աջից ու ձախից մենք ապահովագրված ենք, մեզ մնում են գյուղերը, «Մեկ հարյուրը», որը տղաներն անվանում էին

«Ազատի սար»։ Ես Արշոյին ու «գնդապետին» տեղեկացրեցի, որ մենք տեղափոխվեցինք Ղոչաղմեդլի գյուղ։ Պետք է, որ Արշոն իր

«մարտիկների» հետ տեղակայվի մեզ ավելի մոտ՝ Արեշում։ Մանվելը շնորհակալություն հայտնեց և հաստատեց, բայց Արշոն այդպես էլ չհայտնվեց: Կրկին կանչեց մեզ 45-րդը, ես հարցրեցի Արշոյին, թե ո՞ւր են մեզ ուղարկելու, չէ՞ որ մարդիկ չկան, հազիվ ենք դիմակայում: Ճանապարհին Արշոն ժպտաց և բացատրեց, որ հիմա ժամանակն է բացելու խաղաքարտերը: Նա ասաց հետևյալը՝ «Ազա՛տ ջան, տղաներին ես աստիճանաբար տուն եմ թողնում, քանի որ շտապ անհրաժեշտ է ազատվել Մանվելից: Հետո մենք՝ Սուրիկի, Ոսկանի, Գագոյի, քո և մի շարք այլ հրամանատարների հետ կստեղծենք դիվիզիա և կզավթենք իշխանությունը ռազմական հեղաշրջման ճանապարհով։ Ապա կազատագրենք Նախիջևանը»: Ես լարվեցի և ծիծաղելով ավելացրի՝ «Արշո, դու քո համախոհների հետ չե՞ք խփնվել»։ Ի՞նչ ռազմական հեղաշրջում: Ես էլ համաձայն չեմ

այսօրվա կառավարության քաղաքականության հետ, բայց դու ու՞մ ես առաջարկում՝ քե՞զ, թե՞ Հայրիկյանին։ Դու արդեն գրեթե բոլորին տրամադրել ես իմ դեմ, և դու էլ չունես մարդիկ: Ի՞նչ Նախիջևան, դու պատկերացնում ես, թե ի՞նչ տեղի կունենա, եթե բացեք «երկրորդ ճակատը»։ Նա պատասխանեց՝ «Ամեն ինչ, մինչև մանրուքները, ծրագրված է, և դու խնդիրներ չունես խառնակիչների հետ, քո մարդիկ սպասում են քեզ»: Մանվելը ջղային էր, լուռ քայլում էր սենյակում (այնտեղ էր նաև Սուրիկ Սարգսյանը): Եկել էին Հրո կամ Հայկազ անունով հրետանու հրամանատարը և Առաքելը (Շմայս), քարշ տալով բերեցին հարբած Կամո Հովհաննիսյանին։ Ես շոկի մեջ էի, պարզվեց, որ Կամոն հայհոյել է 45-ի հասցեին, դրա համար էլ նրան ծեծել են ու քարշ տվել այստեղ։ Ես և Արշոն սկսեցինք հայհոյել հրետանու հրամանատարին, որ նա, անտեսելով հրամանատարին, այսինքն՝ ինձ, առաջնագծից մարտիկի է քարշ տվել: Մանվելը Կամոյին հարցրեց, թե ինչո՞ւ է նա իրեն հայհոյել, Կամոն հարցրեց Մանվելին, ո՞վ է նա, որ հայհոյի նրան։ Ինչի վրա Մանվելը պատասխանեց, որ դու հայհոյել ես 45-ին։ Հետո ի՞նչ,- հակադարձեց Կամոն,- կարող եմ նաև 145-ին հայհոյել, իսկ քեզ ի՞նչ: Այստեղ ես չդիմացա ու բարձրաձայն ծիծաղեցի։ Այնուհետև Մանվելը գոռաց, որ ինքը՝ Մանվելը, հենց 45-ն է։ Մանվելը հասկանալով, որ Կամոն չարությունից չի հայհոյել, կշտամբեց հրետանու հրամանատարին այն բանի համար, որ նա ծեծել է Կամոյին, ու հետո նոր բերել իր մոտ, և հրամայեց հաշտվել։ Նա նաև հրամայեց Կամոյի համար նոր հագուստ դուրս գրել։ Հաշվի առնելով, որ ես, իբր, 80 մարդ ունեմ և Արշոն՝ 250, Մանվելը մեր առջև խնդիր էր դրել բաժանվել և գրավելով գնալ «Ղոչաղմեդլի–Կարգաբազար–Ֆիզուլի–Քյուրդլար–գյուղ Հորադիզ» ուղղությամբ, ամեն ինչի համար տվեց 8-10 օր։ Սկզբում ես կատակով ասացի, որ եթե նա մեզ հյուր է հրավիրել, ապա չի ցանկանում արդյո՞ք ինչ-որ կերպ

հյուրասիրել, թե՞ Էջմիածնում դա ընդունված չէ։ Եվ ինչպե՞ս կարող եմ գնալ «Ղոչաղմեդլիյով - Կարգաբազար-Հորադի՞զ, թե՞ Կարգաբազարով-Քյուրդլար- Հորադիզ» ուղղությամբ: «Հրաման կստանաք», - ասաց Մանվելը ատամների արանքից։ Բոլորիս հյուրասիրեցին խմիչքով, ուտեստով, և մենք հեռացանք։ Ճանապարհին ես Արշոյին հարցրեցի, թե ինչպե՞ս է նա մտածում վերցնել Ֆիզուլիի շրջանները մեր փոքրաթիվ ուժերով՝ նա 20-30 հոգուց ոչ ավելի մարդ ունի իր «սպայական գնդով», իսկ եթե առանց գնդի, ապա 5-10 մարդ։ Ավելի լավ չէ՞ ճշմարտությունն ասել Մանվելին։ Արշոն պատասխանեց, որ ինքն գլուխ կհանի, որ մի քանի օրից կգնանք տուն, իսկ հիմա պետք է տուն ուղարկել ևս 10 մարդու։ Հեղաշրջման մասին հարցին նա ջղային պատասխանեց՝ «Շուտով կիմանաս»։ Ավելի ուշ, Կամոն ծիծաղելով պատմեց, որ Մանվելի մարդիկ ցանկացել են վերցնել կովերին ու հավերին, բայց նա և Մինասը արգելել են, հետո ծեծկռտուք սկսվեց, Մինասը փախավ, իսկ Կամոյին այստեղ բերել են «ստանալու նոր հագուստ»: Վերադառնալով, ես մտածեցի, թե ինչո՞ւ են գրեթե բոլորը վախենում Մանվելից: Նա մարդկանց հետ հաղորդակցվում է ըմբռնումով, ճիշտ դատողություններ է անում, հենց այնպես չի նեղացնում, ավելորդ բառեր չի ասում, արդար է վարվում։ Եթե այս ամենը միայն իմ հետ է, ապա նրա ինչի՞ն եմ պետք իրականում: Հասկանալի չէ նաև, թե ինչո՞ւ են Մանվելին համարում անօրեն, մարդասպան և վախենում նրանից:

1993թ. հուլիսի 19-ին հակառակորդը հանկարծակի սկսեց

մարտական գործողությունները։ Հասկանալով, որ մեր դեմ հետևակով պատերազմելու իմաստ չկա, սկսեցին մեզ

«ողջունել» հրետանային, ականանետային համազարկերով։ Իհարկե, նման շրջադարձ մենք չէինք սպասում և դրան պատրաստ չէինք, չէ՞ որ մենք պետք է հարձակվեինք։ Հակառակորդն անընդհատ հետախուզություն էր վարում, հատկապես գիշերը և մառախուղի մեջ, նրանց խմբերն աննկատ

մոտենում էին մեր դիրքերին (մեզ շատ պետք էր Հայկ Մկրտչյանը, գառնեցիներ Մանուկը և Սայաթը)։ Արշոյից օգնություն խնդրելուն ի պատասխան նա հրահանգեց թաքնվել և չհարձակվել, քանի դեռ «վերևից» հրահանգ չի եղել։ Ես ասացի Աշոտին, իր մարդկանց հետ բարձրանալ դեպի «Մեկ հարյուրի» վրա, Մինասին թողեցի գյուղում, մյուսները իմ հետ եկան դեպի Կարգաբազար-Մելիքաշեն ճանապարհահատվածը պահելու և փորձելու երեք կողմերից դուրս մղել հակառակորդին: Գործողությունը ձգվեց մինչև երեկո, վիրավորվեցին Կամոն, Շուրան, Մաջիթը, Մինասը և ես (ուսս ու ոտքս):

1993 թվականի հուլիսի 22-ին Արշոն հրամայեց տուն ուղարկել ևս մի քանի մարդու, իսկ մյուսների հետ շարժվել Կարգաբազար-Աբդուրախմանլի-Քյուրդլար-Հորադիզ ճանապարհով: Ես հրաժարվեցի և պատասխանեցի, որ նա իր մարդկանցով թող շարժվի Կարգաբազար: «Չէ՞ որ մենք գնալու ենք Աբդուրախմանլի գյուղ, որտեղ կմիավորվենք և միասին կգնանք Քյուրդլար և Հորադիզ գյուղերը»։ Բացի այդ, ես խորհուրդ տվեցի նրան որ գոնե մեկ անգամ ուղարկի իր ջոկատին առաջադրանքի: Ի պատասխան Արշոն տուն ուղարկեց 13 մարդ:

1993թ. հուլիսի 23-ին, երբ մենք հերթապահում էինք «Մեկ Հարյուր Ազատի սար» - ում, հանկարծ ներքևի մասում պայթյուն որոտաց, ապա նորից: Մենք մտածեցինք, որ հակառակորդն է հարձակվում: Արտյոմին իմ փոխարեն թողնելով՝ իջա ներքև, այնտեղ ինձ պատմեցին, որ Արմեն Տոնոյանը Աշոտ Պետրոսյանին ուղարկել է ջրի, նա վրդովվեց, բայց գնաց: Այդ պահին պայթյուն որոտաց, արկի բեկորներով ծանր վիրավորվել է Աշոտ Պետրոսյանը։ Քանի որ վիրակապելու, իսկ առավել ևս՝ ցավազրկելու ոչինչ չկար, նրան անմիջապես «Ուրալով» ուղարկել են Մելիքաշեն։ Ես սկսեցի գոռալ Արմենի վրա, ով համարձակվել է իր հրամանատարին ուղարկել ջրի հետևից, բայց ինձ ետ պահեցին Մինասը, Կամոն


և Հակոբը։ Թողնելով իմ փոխարեն Մինասին, ես գնացի Մելիքաշեն, այնտեղից Արշոյի, Սուրիկի և Իգոյի հետ գնացինք հոսպիտալ: Բժիշկները մեզ մեծ բեկոր ցույց տվեցին, որը վիրահատության ընթացքում հեռացրել էին Աշոտի ձախ ուսից, բայց փրկել մարտիկի կյանքը չի հաջողվել…

ԱՇՈՏ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆԸ ԵՐԵՔ ՏԱՐԻ ԿՌՎՈՂ ՄԵՐ ՋՈԿԱՏԻ ԱՌԱՋԻՆ ԶՈՀՆ ԷՐ: ԱՆԻԾՅԱԼ ՊԱՏԵՐԱԶՄ: ՑԱՎԱԼԻ Է, ՈՐ ՆՈՒՅՆԻՍԿ ՉԵՍ ԿԱՐՈՂ ՄԱՍՆԱԿՑԵԼ ՍԻՐԵԼԻ ԸՆԿԵՐՈՋԴ

ՀՈՒՂԱՐԿԱՎՈՐՈՒԹՅԱՆԸ …

Մանվելն անմիջապես ուղղաթիռ հատկացրեց, որով Աշոտ Պետրոսյանի մարմինը տեղափոխեցին Երևան, ուղեկցում էին նրա եղբայրը՝ Մանվելի հետախուզությունից (հետո էլ ասում են, թե Մանվելը գազան է ու անազնիվ մարդ) և վիրավոր Պարսամը: Հայաստան վերադառնալուց հետո Գագոն, Արմենը, Աշոտը, Սահակը փորձել են Արտյոմ Առաքելյանին մեղադրել Աշոտի մահվան մեջ, որպեսզի Արմեն Տոնոյանը խուսափի

պատասխանատվությունից, բայց չկարողացան, քանի որ այդ ժամանակ Արտյոմը մեզ հետ էր «Մեկ Հարյուրում»։ Վերադառնալով՝ խմեցինք մեր սիրելի ընկեր Աշոտի հոգու հանգստության համար, ռացիայով մեզ ցավակցություն հայտնեց Մանվելը, հրամայեց չհուսահատվել, քանի որ օրերս հարձակվելու ենք և վրեժխնդիր ենք լինելու մեր ընկերոջ մահվան համար: Եկան Սուրիկը, Պուլին, Իգոն, Սաքոն, Լոպազը, Գամսան և հիշատակեցին մեր զոհված ընկերոջը։ Սուրիկը մնաց մեզ հետ, մնացածները վերադարձան Մելիքաշեն գյուղ։ Հանկարծ անհետացան Արմեն Տոնոյանն ու Սահակ Ներսեսյանը՝ ոչ ոք չի տեսել և չի լսել նրանց մասին: Ես զանգահարեցի Արշոյին, բայց նա էլ չկարողացավ հստակեցնել իրավիճակը։ Մենք շփոթվեցինք, Աստված մի արասցե գերի ընկնեն։ Միայն հաջորդ օրվա երեկոյան Արշոն ասաց, որ Արմենն ու Սահակը Աշոտի մարմինը տեղափոխող ուղղաթիռով վերադարձել են Երևան և արդեն գտնվում են

տանը (չէ՞ որ սա բացահայտ դասալքություն է): Այս անգամ Արշոն երդվում էր, որ իսկապես չգիտի, թե ինչպես են նրանք հայտնվել ուղղաթիռում և թռել, բայց քանի որ նրանք թռել են առանց թույլտվության, ապա դասալիքներ են համարվում, և խնդրեց նրանց համար չբարեխոսել, հիմա նրանք պետք է ձերբակալվեն և Ռոդենի հետ հանձնվեն արտակարգ դատարան (արդեն կասկած չկա, որ Փայտյանը ինչ-որ ստորություններ է պատրաստում իմ և իմ ջոկատի դեմ): Բայց չեմ կարողանում հասկանալ՝ ԻՆ՞Չ և ԻՆՉՈ՞Ւ:

Յոթերորդ մաս: Մինչև 12 օգոստոսի 1993

Վերադառնալով Աշոտի հուղարկավորությունից՝ Փայտյանն

ասաց, որ իրեն ու իր եղբայր Արմենին պետք է ինձ հետ շտապ խոսել։ Արմեն Փայտյանը սկսեց պատմել, որ Կիրովականում հերթապահության ժամանակ Արշավիր Ֆիոլետի Վարդանյանը՝ Ալավերդիից (Ժանգոտ) և Հայկը, պահեստից գողացել են ինքնաձիգեր։ Արշավիրը փախել է, իսկ Հայկին փոխանցել են ոստիկանություն: Ես շոկի մեջ էի՝ ինձ քիչ են Գագոյի, Արմենի, Աշոտի, Փայտյանի, Ռոդենի սադրանքները, Աշոտի մահը, հիմա Հայկը։ Ես չհավատացի Արմենին, Հայկը նման բանի ընդունակ չէ, այստեղ ինչ-որ բան այն չէ։ Բայց հարց առաջացավ՝ ինչո՞ւ Հայկը չի վերադառնում, առավել ևս Աշոտի մահվանից հետո, իմանալով, որ մենք շատ քիչ ենք և շատ դժվար է մեզ համար։ Սա ամենևին էլ նման չէ Հայկին, նա չէր կարող մեզ թողնել, նա իմ (մեր) մարտական ընկերն է, հետախույզ: Արշոն խնդրեց չնեղվեմ, մինչև իրավիճակը չպարզվի, հարձակումը հետաձգվեց, և նա չորս օրով մեկնում է տուն (հերթական արձակու՞րդ)։ Ես սկսեցի մտածել, որ սա կրկին Արշալույս Փայտյանի արարքներն են՝ ամեն կերպ ինձ փակուղի մտցնել, որպեսզի ես համաձայնեմ մասնակցել հեղաշրջմանը (նա ոչ համարձակություն, ոչ էլ մարդիկ չունի), կամ էլ նա այդ եղանակով զենքեր էր դուրս գրում ինքնաձիգերի հաշվին, որը նույն Արշավիր Վարդանյանը իր համար քարշ էր տալիս

այրված ՈՒՌԱԼ մեքենայից, դժվար է կռահել՝ Արշոն շատ դիվանագետ է, գերազանց հռետոր: Հայկի հանդեպ հարգանքից դրդված ես ստիպված էի Արշոյին խնդրել՝ ուշադիր լինել հանգամանքները պարզելիս, հնարավորության դեպքում Հայկին վերադարձնել այստեղ (այստեղ էլ կպարզենք իսկությունը), ինչպես նաև խնդրեցի տալ Ստեփանակերտի հոսպիտալ մեկնելու համար նախատեսված անցաթուղթ և

մեքենա: Նա դուրս գրեց անցաթուղթ և սահմանեց «Ուրալ» մակնիշի ավտոմեքենան՝ Ռոբո վարորդի հետ: Ռոբոն թույլտվություն խնդրեց իր հետ վերցնելու Ճուտ մականունով իր բարեկամ մարտիկին, և 1993 թ. հուլիսի 28-ի գիշերը մենք դուրս եկանք: Անցակետի մոտ մեքենայի թաքստոցից Ռոբոյի և Ճուտի մոտից հանեցին Ֆ-1, ՌԳԴ, փամփուշտներ, ռումբեր, նռնականետեր, ատրճանակ, ալյուր: Ես ուզում էի Ռոբոյի մռութը կոտրել, բայց նա արդարացավ, որ այդ ամենը գրանցված է, և Արշոն այդ մասին գիտի։ Գալով, ես վերցրեցի հոսպիտալում բուժվող վիրավորների մասին տեղեկանքներ, որտեղ ինձ առաջարկեցին պառկել և բուժվել՝ կրկին հրաժարվեցի, ապա հյուր գնացինք «Քեռի Յաշային»: Նա շատ ուրախացավ, ոչխար մորթեց, իր խնդրանքով նրա ընտանիքի որոշ իրեր տեղափոխեցինք Վաղուհաս գյուղ, որտեղ նա ցանկանում էր կառուցել նոր տուն և հիմնավորվել: Նրա հարսը և դուստրը բուժիչ դեղաբույսերով մշակեցին և վիրակապեցին իմ վերքերը: Կինը լվաց գլուխս, որի համար ես խիստ կշտամբեցի «Քեռի Յաշային»։ Նա առանց նեղանալու բացատրեց, որ դա մեր հայկական բնույթն է թանկագին հյուրերին դիմավորելիս։ Ղարաբաղցիները հրաշալի լավ մարդիկ են, հատկապես «Քեռի Յաշայի» ընտանիքը (կինը, դուստրերը, հարսը, երեք որդիները կռվում էին, Աստված նրանց առողջություն տա, երկար տարիների կյանք, գուցե դեռ կհանդիպենք): Նրան շատ վշտացրեց Աշոտի մահը։ Կերանք- խմեցինք և հաջորդ օրը վերադարձանք տղաների մոտ։

Մելիքաշեն գյուղի մոտակայքի բազայում «ՈՒԱԶ» ավտոբուսի վարորդ Վալոդը Կիրովականից ինձ մի կողմ քաշեց և ասեց, որ պատահաբար լսել է, որ Արշոն, եղբայր Արմենը, ու իր որոշ

«մարդիկ» իմ դեմ ինչ-որ ստորություններ են պատրաստում։ Զգուշացրեց, որ մարտի ժամանակ «պատահական» շատ բան կարող է պատահել: Իզուր չէ, որ Արշոն այդքան շատ սիրում է առջին գիծ ուղարկել հենց քո ջոկատը: Խնդրեց ոչ մեկին չասել իր խոսքերի մասին, խորհուրդ տվեց, որ ես իմ տղաների հետ զգույշ լինեմ, և քանի դեռ ողջ ենք, հեռանանք։ Ես չէի կարող և չէի ուզում հավատալ նրա տեղեկություններին, բայց շնորհակալություն հայտնեցի։ Վալոդին հանգստացրեցի նրանով, որ Փայտյանի «մարդիկ» չեն կարող վնասել ինձ, քանի որ վախենում են գնալ առաջնագիծ, այնտեղ, որտեղ ես մշտապես գտնվում եմ, խոստացա փորձել ողջ մնալ: Վերադառնալով տղաների մոտ, իմացա, որ ինչ-որ կերպ Կամո Հակոբյանը (Բաքվից) ճանաչել է հակառակորդի հրամանատար ադրբեջանցուն, և անտեսելով Կամո Հովհաննիսյանի արգելքը, նրանք հանդիպել են, և Կամոն պատմել է հակառակորդին, որտեղ ենք մենք գտնվում, քանի հոգի ենք, ով է հրամանատարը, որտեղ գտնվում է գումարտակի և բրիգադի բազան։ Կամոն նույնիսկ հյուր հրավիրեց նրան: Իմ հարցին (ինքնաձիգի տակ) Կամոն (Բաքվից) հաստատեց ասվածը և հավելեց, որ ինքը վաղուց է ծանոթ ադրբեջանցիների հրամանատար Ալիյի հետ, Բաքվում նրանք բակի հարևաններ են եղել: Մանվելը գերության մեջ ունի հակառակորդի երկու աղջիկներ, նա խնդրել է ցանկացած գումարի դիմաց օգնել վերադարձնել նրանց, կամ նշել գտնվելու վայրը: Պայմանավորվել են հանդիպել 3-4 օր անց, իսկ եթե այդ ժամկետին պատասխանը չլինի, ապա նրանք կհարձակվեն մեզ վրա։ Այս տեղեկությունը Կամոն Վաչիկի (Առնետի) միջոցով փոխանցել է Արշոյին և սպասում էր նրա պատասխանին: Ես

չէի կարողանում հավատալ իմ ականջներին՝ ստացվում էր, որ

Կամոն (Բաքվից) հակառակորդի լրտեսն է մեր ջոկատու՞մ: Կամոն միանգամից հրաժարվեց այդ հրամանատարին ծուղակը գցելու և կալանավորելու իմ մտքից, վկայակոչելով նրանով, որ նրան ազնիվ խոսք է տվել։ Ինչո՞ւ Փայտյանը չի արձագանքում դրան, ինչո՞ւ է թաքցնում։ Ես կապ հաստատեցի Սուրիկ Սարգսյանի հետ, ով խնդրեց շտապ գալ Մանվելի մոտ։ Ես հրամայեցի Կամո Հովհանիսյանին, Մաջիթին, Հակոբին և Հարութ Սավադյանին պահել Կամոյին (Բաքվից) նշանառության տակ, մինչև չորոշենք, թե ի՞նչ անել: Ես մանրամասն ներկայացրեցի իրավիճակը Մանվելին, առաջարկելով Կամոյին թույլ տալ հանդիպել Ալիի հետ, այնտեղ էլ այդ հրամանատարին գերեվարել, իսկ եթե չհաջողվի, ապա սպանել նրան։ Մանվելն անսպասելիորեն հրամայեց իր մոտ բերել Կամոյին ու ինձ հետ միասին նստեցնել զինվորական կալանավայր: Պարետը՝ Լյոխան (Սևանից) զարմացած հարցրեց, թե ինչո՞ւմն է գործը, ես ծիծաղելով, պատասխանեցի, որ Մանվելը հրավիրել է «ճաշկերույթի»: Երեկոյան ինձ հարցաքննեց մայոր Էդոն (Ղարաբաղից), հետո ավագ լեյտենանտ Սիմոնյանը: Երկուսն էլ պնդում էին, որ ես ցուցմունքներ տամ, որ Սուրիկ Սարգսյանն ու Արշալույս Փայտյանը տեղյակ են եղել Կամոյի ենթադրյալ հանդիպման մասին ադրբեջանցու հետ։ Նրանցից (Սուրիկից և Արշոյից) ես հրահանգ եմ ստացել Կամոյին (Բաքվից) ազատ արձակել հանդիպման։ Այդպիսով, ես դառնում եմ մի սովորական հրաման կատարող: Այդպիսի «քծնվելու առաջարկից» հակարծակիի գալով, ես նրանց վրա գոռացի, ասելով որ նման ստորությունների ունակ են միայն շտաբային առնետները, Դուք՝ թիկունքայիններդ: Ես մարտական հրամանատար եմ ու ֆիդայի, իսկ դուք ինձ փակել եք՝ ձերբակալել եք ոնց թշնամու։ Կամոյին (Բաքվից) ու Մաջիթին բերեցին, Մանվելի հարվածից Կամոն ընկավ: Երեկոյան Կամոն (Բաքվից) ինձ պատմեց, թե ինչպես Մանվելի մարդիկ քննիչ Սիմոնյանի հետ ադրբեջանցի գերիներին

ստիպում են ծեծել, բռնաբարել, նվաստացնել միմյանց։ Երևանում հանրահավաքների ժամանակն անընդհատ ցույց էին տալիս, թե ինչպես էին ադրբեջանցիները սպանում հայ երեխաներին, կանանց բռնաբարում։ Ես չէի հավատում դրան՝ մտածելով, որ մենք և ադրբեջանցիները՝ խաղաղ համերաշխ հարևաններ ենք, իսկ այն, ինչ ես տեսա պատուհանից, նողկալի էր, դա մարդկային վերաբերմունք չէր գերիների նկատմամբ: Ինձ համար սրտխառնոց, զզվելի, անտանելի էր, և ես համոզվելով Կամոյի պատմություններին, կրկին Սիմոնյանի հետ վիճեցի՝ պահանջելով ինձ տանել Մանվելի մոտ, այլապես առավոտյան մեզ այլևս չեն գտնի։ Ինձ հետաքրքրում էր՝

Մանվելը գիտի՞ գերիների նկատմամբ նման վերաբերմունքի մասին։ Հետո ես անհաջող փորձեցի բացատրել նրան, որ պետք է շտապ գործել ըստ իմ պլանի, այլապես ուշ կլինի, իսկ ադրբեջանցիների հատկացրած 3-4 օրն արդեն սպառվում են։ Մանվելը վիճաբանեց, բայց ինձ ու Մաջիթին ազատ արձակեց, իսկ Կամոյին (Բաքվից) 10 օր նստեցրեց։ Եկավ Արշոն և ինձ անհասկանալի ձևով Մանվելին համոզեց՝ ազատ արձակել նաև Կամոյին։ Ես չգիտեմ՝ Մանվելը հարցրել է, թե ինչո՞ւ է Արշոն թաքցրել այդ միջադեպը: Ես հիմա էլ կարծում եմ, որ Մանվելը ճիշտ որոշում չի կայացրել, Կամոյին ազատ արձակելով։ Այդ սխալի պատճառով մենք կորցնում ենք լավագույն մարդկանց և

կտանջվենք: Սաքոն (Քյաչալ) ու Սեյրանը (Կիրովականի դասակների հրամանատարներ) պատմեցին, որ մեր ձերբակալությունից հետո ադրբեջանցիներն ամեն օր պահանջում էին, որ Կամոն (Բաքվից) նրանց պատասխանի։ 1993թ. օգոստոսի 3-ին ճաշի ժամանակ աղմուկ լսեցինք, հայհոյանք, և մտածելով, որ տղաները նորից կպել են իրար, Մինասի և Կամոյի հետ ես վազեցի նրանց մոտ։ Պարզվեց, որ աղմուկի պատճառ է դարձել Էդվարդ Մանուսարդյանի և Գարեգին Գևորգյանի ինքնաձիգերի կորուստը։ Մոտեցավ Շուրա Դարբինյանը և մաղարիչ ուզեց: Ես պատասխանեցի, որ

կատակ հասկանալու տրամադրություն չունեմ, իսկ նա ասաց, որ գտել են իրական և մշտական զենքի գողերին, մասնավորապես՝ «Ուրալից» իրերի բեռնաթափման ժամանակ պատահաբար վնասել են թափքի երեսպատումը, դրա տակ էլ հայտնաբերվել են Մանուսարդյանի և Գևորգյանի ինքնաձիգերը։ Գողերը պարզվեցին Ճուտն ու «Ուրալի» վարորդ Ռոբոն են, որոնց Արշոն ամեն անգամ մեր Հոկտեմբերյանի ջոկատ էր մտցնում առանց ձևակերպելու մեզ մոտ: Ճուտին գնդակահարելու սպառնալիքով՝ ես պահանջեցի պատմել այն ամենը, ինչ նա արել է։ Ճուտը պատմեց, որ ինքնաձիգերը, արկերը և այլն այստեղ՝ Արեշում, Մելիքաշենում, Լաչինում և Մարտակերտում, նա գողացել է Ռոբոյի («Ուրալի» վարորդ) հետ միասին։ Այդ ամենի մասին գիտեր և Փայտյանը, դրա համար էլ պաշտոնապես չէր ձևակերպում ոչ մի ջոկատում, որպեսզի նրանք ոչ մի տեղ չնշվեն ինչ-որ բան պատահելու դեպքում: Արշոն նրանց հրամայել է գողանալ զենք հիմնականում իմ ջոկատից, և եթե նույնիսկ նրանց գտնեն, ապա ամեն դեպքում, մեկ-երկու օր անց նա «դուրս կբերի»

նրանց իր եղբոր՝ Արմենի կամ Իգոյի միջոցով։ Ճուտի տանը զգեստապահարանի ետևում թաքնված են երկու ինքնաձիգ, դիպուկահար հրացան, 16 նռնակ, ատրճանակ: Մնացածը Ռոբոյի մոտ է, բայց Ճուտը չգիտի, թե որտեղ է: Գողացված զենքը, փամփուշտները, նռնակները թաքցնում էին թղթէ տուփերում գրքերի հետ, որ կասկածներ չառաջանան, և «Ուրալի» երեսպատման հետևում։ Տղաները սկսեցին վրդովվել, թե ինչի՞ համար է այս ձևական հարցաքննության քաշքշուկը, գնդակահարենք նրանց և վերջ, բայց Ռոբոն աղերսում էր խնայել իրեն, որ նա վեց երեխա ունի, նա խնդրում էր իրենց տալ Արշոյի ձեռքը։ Առևանգողները ծնկաչոք աղաչում էին, որ իրենց չգնդակահարենք և չհանձնենք Մանվելին։ Պետիկ Պետրոսյանն ու Մայիսը հարցաքննությունը ձևակերպեցին ինը թերթի վրա, որոնք ստորագրել են մեր ջոկատի բոլոր տղեքը մինչև վերջին անձը, այդ թվում Ռոբոն և Ճուտը, որոնց տղեքը

կապեցին և գցեցին նկուղ մինչև կիրովականցիների ժամանումը: Վերադարձավ Կամո Հովհաննիսյանը, նա Էդիլույում էր եղել, որտեղ ղարաբաղցիները մեր էշին փոխել են 20 լիտր սպիրտով և շատ խնդրեց, որ սպիրտը պահենք մինչև տուն վերադառնալը, երբ գնանք Աշոտ Պետրոսյանի շիրիմին։ 1993թ օգոստոսի 7-ին Սերգեյի գլխավորությամբ (Գամսախուրդիա) եկան Սուրիկը, Պուլին, Նորիկը, Անդոն, Արկադին և ուտել խմելուց հետո, սկսեցին հարցաքննել Ռոբոյին ու «Ճուտին»: Նրանք պատմեցին ամեն ինչ այնպես, ինչպես գրել էին, իսկ իմ տղաները սպասում էին որոշման։ Արկադին և Սերգեյը որոշեցին, քանի որ «Ճուտը» մերը չէ, արեք նրա հետ ինչ ուզում եք, բայց Արշոն խնդրեց Ռոբոյին ձեռք չտալ, մինչև ինքը չվերադառնա Հայաստանից, և 9 թերթ

հարցաքննության արձանագրության հետ միասին, Ռոբոյին տարան բազա։ Արկադին հավելեց, որ Ռոդենին և Արմեն Փայտյանին կասկածում են իմ դեմ դավադրություն մեջ Գագոյի, Արմենի և Աշոտի հետ, ինչպես նաև Արշալույսի (Ժանգոտի) հետ միասին Կիրովականից զենք գողանալու մեջ (ո՞վ կկասկածեր), իսկ Հայկին ազատ արձակեցին։ Անհասկանալի է, թե ինչ շարժառիթներից ելնելով, բայց Փայտյանի թույլտվությամբ Գագոն, Արմենը և Աշոտը ստուգում են իմ ինչ-որ փաստաթղթեր և ասում, որ իրենց մոտ կա Աշոտ Պետրոսյանի մահվան մեջ իմ մեղքի ապացույցները։ Սպասում են, թե երբ եմ վերադառնալու, որպեսզի ինձ հետ հաշվի նստեն:

1993 թվականի օգոստոսի 8-ին Ղոչաղմեդլի գյուղի ծայրամասից հակառակորդի փամփուշտները սուլեցին մեր գլխավերևում։ Խմբին (Կամո Հակոբյան, Եփրեմ Խաչատրյան, Պետիկ Պետրոսյան, Կամո Հովհաննիսյան, Շուրա Դարբինյան) ես ուղարկեցի «Հարյուրի վրա»։ Մեր դիմաց էր գալիս ջոկատ

«Ուրալ»-ով, պարզվեց, որ այդ ջոկատը Երևանից է՝ մոտ 15 մարդ Միսակի հետ (գյուղ Այգեշատ): Բացատրեցին, որ Ղոչաղմեդլիում հավաքել էին մթերքներ, անսպասելիորեն

հարձակվեց հակառակորդը, նրանք ետ վերադարձան

մեկ վիրավորով ոտքից: Ես հրամայեցի նրանց ընդհատել իրենց ճանապարհը՝ հանկարծ հակառակորդը կհարձակվի, և մեզ օգնություն պետք կգա։ Մինաս Եվայանը իր մարտիկներով (Յուրիկ Հովհաննիսյան, Հարութ Սավադյան, Վարազդատ Քոլոզյան, Սարգիս Ներսեսյան, Ժորա Արշակյան, Գարեգին Գևորգյան, Կարապետ Հովհաննիսյան) գնացին գյուղով։ Ես նրանց պատվիրեցի չմտնել կռվի մեջ, թաքնվել և հետևել, թե որտեղից են կրակում, և հնարավորության սահմանում

ճշտել հակառակորդի քանակը: Մենք (Հովհաննիսյան Կամո, Մաջիթ Խաթոյան, Հակոբ Հալեբյան, Էդիկ Մանուսարդյան, Արտյոմ Առաքելյան, Խաչիկ Մկրտումյան) փակել ենք Կարգաբազար-Ղոչաղմեդլի-Արեշ-Հադրութ ճանապարհը, որպեսզի տեխնիկան կամ հետևակայինները շրջանցելով չանցնեն: Կապվեցի Մասիսի հետ, պարզվեց, որ իր մարդիկ ձախ եզրում չեն, ուստի ես անմիջապես ուղարկեցի «Ազատի սար» դիրքը Մարտին Կարապետյանին, Կարապետ Բաղդասարյանին, Կամո Հակոբյանին, Մայիս Սահակյանին: Փոխհրաձգությունը հանկարծ դադարեց, մենք չգիտեինք, թե ի՞նչ է կատարվում Մինասի մարդկանց հետ և տեսանք, որ Կամո Հովհաննիսյանը գյուղ է իջնում հենց Մինասի խմբի մոտ: Ես սկսեցի գոռալ, որ նա ետ վերադառնա, բայց նա չլսեց՝ նա, ինչպես և Հայկն ու Մանուկը, միշտ առաջինն էին մարտի նետվում։ Մի քանի րոպե անց հրաձգությունը վերսկսվեց արդեն երեք կողմերից: Ես կրկին կանչեցի Մասիսին, Տիտանին, բայց զուր, այդժամ խնդրեցի Արշոյին շտապ օգնություն ուղարկի։ Արշոն պատասխանեց, որ մարդիկ արդեն օգնության են դուրս եկել։ Երևանի ջոկատին՝ Միսակի (Այգեշատ գյուղ) գլխավորությամբ ես հրամայեցի զբաղեցնել մեր դիրքը, փակել

«Հադրութ-Արեշ-Կարգաբազար-Ղոչաղմեդլի» ճանապարհահատվածը: Մենք ինքներս իջանք գյուղ՝ իմանալու, թե ի՞նչ է կատարվում և օգնելու Մինասին: Մանվելը

հրահանգեց չընկրկել և պահել դիրքը ցանկացած գնով: Այդ հրամանը կրկնօրինակեց Արշոն։ Ինչպե՞ս զեկուցեմ Մանվելին, որ ես երեք դիրք եմ պահում, որ մարդկանց պակաս կա, իսկ Արշոն իր մարդկանց պահպանում է: Բայց հիմա ժամանակը չէր հասկանալու, և մենք գնացինք առաջ: Մեր դիմաց դուրս եկան Կարապետ Հովհաննիսյանը (Դինջ), և Սարգիս Ներսեսյանը: Նրանք տեսել էին և պատմեցին, թե ինչպես է Կամո Հովհաննիսյանը իջնում ներքև և սկսում հակառակ կողմից կրակել հակառակորդի վրա: Ադրբեջանցիները մարտը տեղափոխել են Կամոյի կողմը, և Մինասի բոլոր վիրավոր տղաները, օգնելով միմյանց, վեր բարձրացան։ Միևնույն ժամանակ Կարապետ Հովհաննիսյանը (Դինջ) լսելով, որ Հարութ Սավադյանը գոռում է և խնդրում օգնություն, անմիջապես վազեցին դեպի մեզ: Ես կշտամբեցի նրանց, որ նրանք լքել են տղաներին, թեև հասկանում էի, որ նրանք առաջին անգամ են մարտում, նրանց համար սարսափելի է, և մենք առաջ շարժվեցինք։ Առաջինն հակառակ կողմից սարի դոշին, աչքովս ընկավ Վաչիկ Ավետիսյանը (Առնետ): Որտեղի՞ց նա հայտնվեց, ո՞վ և ինչի՞ համար է ուղարկել նրան: Քանի որ ինձ Մանվելի հետ խնդիրներ պետք չէին, ես բազմիցս եմ Վաչիկին զգուշացրել, որ նա հեռու մնա մեզանից։ Գլխավորն այն է, եթե նրան ուղարկել են օգնության, ապա ինչո՞ւ ինձ չեն զգուշացրել, և թե ինչո՞ւ նա ինձ չի մոտենում ու թաքնվում է։ 300 մետր անցնելուց հետո անտառում, գետակի մոտ, ես տեսա Հակոբ Հալեբյանին և Մաջիթ Խաթոյանին՝ նրանք լուռ կանգնած էին գետնին փռված մարդու կողքին: Դա իմ լավագույն ընկեր Կամո Հովհաննեսի Հովհաննիսյանն էր, և նա մահացած էր…

Ես չէի հավատում աչքերիս, սիրտս վշտից կտոր-կտոր էր լինում… Հակոբ Հալեբյանը մատնանշեց գետակի մեջ քարերի վրա և մետաղյա լարի վրա արյան հետքերը, ենթադրելով, որ ադրբեջանցիները քաշել են Կամոյի դիակը, բայց ինձ համար դա կարևոր չէր այդ պահին։ Կարևոր էր գտնել հակառակորդին և

վրեժխնդիր լինել։ Մոտեցավ Սարգիս Ներսեսյանը տեղեկացրեց,

որ Մինասը, Յուրան, Վարազդատը ծանր վիրավորումներ են ստացել, մյուսները նույնպես տուժել են, բայց ոչ այդ աստիճան: Ստացվում է՝ Կամո Հովհաննիսյանը կրակը իր վրա է վերցրել, որ վիրավոր տղաները դուրս գան դարանից։ Նա զոհաբերել է իրեն, որպեսզի փրկի Մինասի ջոկը՞: Դա բնորոշ էր նրան, ինչպես և Հայկ Մկրտչյանի, Աշոտ Պետրոսյանի, Մինաս Եվայանի, Սամվել Հարությունյանի, Համբարձում Սեմիջյանի համար…

Կամո Հովհաննիսյանը իսկական հերոս էր, բայց ինձ ողջ Կամոն էր պետք՝ թեկուզ և ոչ հերոս… Ես գրկեցի Կամոյի դին, դառը լաց էի լինում, գոռում, թե ինչպես Կամոն կարող էր լքել ինձ, ու՞մ ես հիմա ապավինեմ, բայց նա խուլ ու համր էր, ինձ չէր լսում և չէր պատասխանում... Հակոբ Հալեբյանը Կամոյի դիակը մեջքի վրա բարձրացրեց և քայլեց վերև։ Այդ ժամանակ մեզ օգնության եկան կիրովականցիները Սուրիկ Ղազարյանը (Վիլիս), Սերգեյ Հովհաննիսյանը (Վարձկան), Արկադի Մարտիրոսյան (շտաբի պետ), Սերգեյ Միքայելյան (Գամսա-շտաբի պետ): Պարզվեց, որ հանկարծ անհետացել է Սավադյան Հարութը, որն Մինասի ջոկի թիկունքում էր եղել: Մոտեցանք երևանցիների դիրքին, բայց նրանք տեղում չէին՝ գտնվեցին ջրամբարի մոտակայքում, ես ամենավերջին բառերով քֆրտեցի նրանց, որ նրանք թաքնվում էին, հրամայեցի հանձնել զենքերը։ Նրանք արդարացան նրանով, որ առաջին անգամ են մարտերում և վախեցել են, բայց զենքը խնդրեցին չվերցնել: Սուրիկ Ղազարյանն ու Սերգեյ Միքայելյանը նրանց կողմից էին՝ առանց զենքի մարտադաշտում չի կարելի։ Ես փորձեցի պարզել կիրովականցիներից, թե ինչո՞ւ են Վաչիկ Ավետիսյանին իրենցից շուտ ուղարկել, որտեղ է նա հիմա, թե ինչո՞ւ են իրենք եկել շատ ուշ, առավել ևս նման փոքր թվով՝ 4 մարդ: Նրանք

պատասխանեցին, որ ոչ մի Վաչիկ չեն տեսել, նրան ոչ մի տեղ չեն ուղարկել։ Ես հրամայեցի որոնել Հարութին։ Մեզ մոտ վազեց

Ռոբոն («Ուրալի» վարորդը) և Գաբրիել Մարտիրոսյանը: Գաբրիելը պարզաբանեց, որ Ռոբոյի խոսքերով, մեզ մոտ փակուղային իրավիճակ էր ստեղծվել՝ մեզ շրջապատել էին։ Դրա հետ կապված Արշոն ազատեց Ռոբոյին և հրամայեց օգնել մեզ։ Ռոբոն ազատեց Ճուտին, և նրանք եկան մեզ օգնության: Ճանապարհին Ճուտն անհետացել է ինչ որ տեղ: Կիրովականցիներն ինձ համակրելի էին, բայց այդ պահին ես չէի կարող հանգիստ խոսել նրանց հետ: Ես բղավում էի, քանի որ իմ հոգին այրվում էր՝ «Ինչո՞ւ, ինչո՞ւ դուք ոչ միայն ազատում եք Ռոբոյին ձերբակալությունից, այլ նաև կազմակերպում եք Ճուտի փախուստը: Հայտնվում է Վաչիկը (Առնետ) և անմիջապես անհետանում, իսկ դուք ոչինչ չգիտե՞ք: Ինչպե՞ս հիմա գտնել Ճուտին, որպեսզի ապացուցեմ, թե ո՞վ, որտե՞ղ, որքա՞ն զենք են գողացել: Ի՞նչ է նշանակում ձեր այդ պօռնիկ գործողությունները»: Ոչ մի հարցի պատասխան ես չստացա, բոլորը լուռ նայում էին միմյանց: Հարութի որոնման համար հրահանգ տվեցի կամավորների թիմին առաջ շարժվել: Ես, Սուրիկ Ղազարյանը, Սերգեյ Հովհաննիսյանը (Վարձկան), Արկադի Մարտիրոսյանը (շտաբի պետ), Սերգեյ Միքայելյանը (շտաբի պետ), Մաջիթ Խաթոյանը, Հակոբ Հալեբյանը, Էդիկ Մանուսարդյանը, Եփրեմ Խաչատրյանը, Արտյոմ Առաքելյանն անցնելով 2-3 կմ՝ դուրս եկանք բաց տեղանք։ Շուրջ բոլորը թթենիների ծառասատան, բայց ոչ Հարութի, ոչ էլ հակառակորդի հետքերը չկան, ո՞ւր կորավ նա։ Մենք շատ քիչ ենք, թաքնվելու տեղ չկա, կարող են շրջապատել և ոչնչացնել մեզ՝ բոլորիս, ինչպես հավի ճտերի: Եթե դա եղել է

հակառակորդի հետախուզությունը և նա այժմ մեզ տեսնում է, ապա ինչո՞ւ չեն շրջապատում ու չեն կրակում, գուցե որպես հարևաններ, «խղճու՞մ են»: Արկադի Մարտիրոսյանը մտավախություն հայտնեց, որ մենք շատ խորն ենք մտել հակառակորդի տարածք, ինչը վտանգավոր է՝ ձախից և աջից

նրանց դիրքերն են, լեռները, առջևում Կարգաբազարն ու Աբդուրախմանլին, սկսում է մթնել, մենք քիչ ենք՝ առաջարկեց շարունակել որոնումները վաղ առավոտյան: Բացի այդ, մենք չունենք հավաստի տեղեկություններ, հնարավոր է, Հարութը հոսպիտալում է։ Վերադառնալով գյուղ Արեշ, հրահանգեցի Հակոբ Հալեբյանին ուժեղացնել դիրքերը, իսկ ինքս՝ Սուրիկ Ղազարյանի հետ գնացինք հոսպիտալ, որտեղ գտնվում էին ծանր վիրավոր Յուրան, ում վիրահատել էին, ինչպես նաև Մինասը, Վարոն և ուրիշները։ Բժիշկը հայտնեց, որ Յուրայի վիճակը կայուն է, բայց նրան շտապ պետք է հասցնել Երևան։ Մինասն ու Սաքոն՝ վերլուծելով իրավիճակը, պատմեցին, որ իրենք կենտրոնով էին քայլում, Վարոն, Դինջը, Ժորան և Յուրան աջ թևում էին, իսկ Կարոն ու Գարիկը՝ ձախ։ Հարութը շարժվում էր նրանց հետևից: Նրանք չեն հասկացել, թե որտեղի՞ց է սկսվել հրաձգությունը, ինչպե՞ս սկսվեց փոխհրաձգությունը, իսկ վիրավորվելուց հետո շարժվել արդեն չէին կարող։ Տեսել են, որ դեպի իրենց իջնում է Կամոն և որոշել են, որ մեր ջոկատն է եկել նրանց օգնության: Հրաձգությունը վերսկսվեց և ուժեղացավ։ Սաքոն օգնեց նրանց բարձրանալ և հասնել մեքենային, և ինչ էր եղել Հարութին, նրանք չգիտեին: Զարմացան, երբ ես ասացի, որ իրենցից վերև եղել է նաև Վաչիկ Ավետիսյանը (Առնետ)։ Մանվելը կրկին չհիասթափեցրեց՝ վիրավորներին ու Կամո Հովհաննիսյանի դին ուղղաթիռով անմիջապես ուղարկեց Երևան, փորձեց հանգստացնել ինձ, բայց ապարդյուն: Վերադառնալով ջոկատ, ես անընդհատ մտածում էի, թե որտեղ է Հարութը, չէ՞ որ նա այն մարտիկը չէ, որ ողջ գերի հանձնվի։ Հանգիստ չէր տալիս Կարոյի (Դինջ) պատմածը, որ Հարութը բղավում էր և օգնություն էր խնդրում: Ուրեմն, գտնվել է փորձանքի մե՞ջ: Ես շատ հարցեր ունեի, որոնց պատասխանները չէի կարողանում ստանալ՝ ինչո՞ւ հենց այդ օրը սկսվեց փոխհրաձգությունը, և ինչո՞ւ էին ոչ միայն ձերբակալությունից ազատել Ռոբոյին (նա անգամ մարտիկ չէ, այլ վարորդ), և մեր

խառնված պահին, հնարավորություն էին տվել Ճուտի հետ միասին փախչել: Ենթադրենք, որ հակառակորդն ի դեմս Ալիյի՝ չի սպասել Կամոյի (Բաքվից) պատասխանին ու, ինչպես և սպառնացել էր, մեզ մոտ հետախույզների խումբ է ուղարկել, որոնք ծանր վիրավորել են գրեթե բոլորին (6-7 մարդ), մեկին՝ Կամոյին սպանել են, իսկ Հարութին, ով գտնվել է ամենավերջում, գերի են վերցրել և գնացել։ Բայց ինչո՞ւ նրանք չեն սպանել վիրավորներին և ինչո՞ւ չեն կրակել մեզ վրա: Հետո, լավատեսական իրադարձությունների շարանը չէն ներշնչում՝

«պատահաբար» հայտնվում է Վաչիկը (Առնետ),

«պատահական» Մինասի տղաներին կրակում են թիկունքից,

«պատահաբար» Վաչիկը, Ռոբոն ու Ճուտն անհետանում են,

«պատահաբար» մեզ դարան գցած ու դասալքության համար արտակարգ դատարանի նիստին սպասող Ռոդեն Պողոսյանը հայտնվում է Հոկտեմբերյանի շրջանի «Նոր Կեսարիա» խորհտնտեսությունում, հաստատում է Վաչիկի բազմակի անգամ մասնակցությունը մարտական գործողություններին և Վաչիկը նշանակվում է խորհտնտեսության տնօրեն,

«պատահաբար» Վաչիկը իր մոտ ընդունում է Ռոդեն

Պողոսյանին՝ որպես տեղակալ,

«պատահաբար» վիրավորների և զոհվածների ընտանիքներին Փայտյանը չի փոխանցում ավարային կենդանիներն ու իրերը, իսկ ինձ չի տալիս գերի Մաթլաբին Հարութի հետ փոխանակման համար,

«պատահաբար» մարտական գործողությունների փորձ չունեցող և Մանվելի բրիգադում գտնվող Փայտյանի լրտես Վաչիկին նշանակում են զինկոմիսարիատի տեղակալ հենց Հոկտեմբերյանի շրջանում,

«պատահաբար» Ռոդեն Պողոսյանը՝ ռազմական արտակարգ դատարանի աթոռին նստելու փոխարեն նստեցվում է ռազմական ակադեմիայի կուրսանտի նստարանին, «պատահաբար» զենք գողանալու համար Ճուտին, Ռոբոյին,


Արշալույս Վարդանյանին չեն հանձնում արտակարգ դատարան, «պատահաբար» խուսափում են դասալքության համար պատասխանատվությունից ոչ միայն Ռոդեն Պողոսյանը, այլև Արմեն Տոնոյանը, Աշոտ Խաչատրյանը, Սահակ Ներսեսյանը, Գագո Աբրահամյանը,

«պատահաբար» դավաճանության համար Կամոյին (Բաքվից) չեն հանձնում արտակարգ դատարան,

«պատահաբար» ռազմական ոստիկանությունը, անտեսելով իմ զեկույցը զենքի և «կորած» գերիների գողության մասին, չեն հարուցում քրեական գործ՝ զեկույցում թվարկած բոլոր անձանց և Փայտյանի դեմ, «պատահաբար» Արշալույս Փայտյանին շնորհվում է գեներալի կոչում: Ո՞ւմ էր ձեռնտու այս ամբողջ ներկայացումը։ Պատասխաններ ես մինչ օրս էլ չունեմ, և այս հարցերն այսօր էլ հետաքրքրում են միմիայն ինձ:

1993թ օգոստոսի 9-ին և 10-ին կրկին միայն կամավորների հետ շարունակում էինք Հարութի որոնումները: Գտանք դիպուկահար հրացանի 6 պահեստատուփ (ես նայեցի Սաքո

Ներսեսյանին՝ դիպուկահար ուներ միայն նա, նա փախցրեց հայացքը), գտանք բաճկոն՝ բազմաթիվ անցքերով, կոշիկներ, գլխի քրքրված գլխաշոր: Չնայած Արկադի Մարտիրոսյանի առարկությաններին՝ (շտաբի պետ) գնացինք առաջ: Հակոբ Հալեբյանը գետակի քարերի վրա արյան հետքեր հայտնաբերեց։

Կասկած չկար, որ Հարութ Սավադյանին գերի են տարել: Լուռ վերադարձանք ռազմաբազա… Առավոտյան Արշոն ասաց, որ Մանվելը հրահանգել էր մայոր Էդոյին (Տող գյուղ), ով զբաղվում էր գերիների փոխանակմամբ շտապ որոնել Հարութին։ Հոգիս տանջելու համար հավելեց, որ Հոկտեմբերյանում Գագոն, Աշոտը, Արմենը, Սահակը, Վարդանը գրեթե բոլորին իմ դեմ են տրամադրել՝ բոլոր վիրավորների և զոհվածների համար մեղադրելով ինձ, որ փոխարինման ջոկատն արդեն պատրաստ

է, բայց տղաները չեն գա, որպեսզի ես հասկանամ, որ չեմ կարողանում հրամանատարություն անել, որ բոլորը սպասում են ինձ, որ ես ամեն ինչի համար հաշիվ տամ: Ես՝ իմ հերթին, նկատեցի, որ Արշոն սկսել է հաճախակի այցելել Հոկտեմբերյան և շատ «անհարմար» հարցեր տալ՝ ինչո՞ւ են մարտերից փախած դասալիքները, Կիրովականում հեղինակազրկող տեղեկություններ փնտրում իմ մասին, քննարկում են իմ գործողությունները, չէ՞ որ Արշոյի խոսքով՝ նրանք բոլորը ձերբակալված են, փոխանցվել են ռազմական ոստիկանություն, որ քրեական գործեր են հարուցել նրանց զենքի գողության և դասալքության համար: Ինչպե՞ս կարող են սպասել իմ հաշվետվությանը՝ մի՞թե նրանք ունեն այդ իրավունքը: Պատերազմի առաջին օրերից ես և իմ ջոկատը չգիտեին ու չգիտենք «նահանջել» բառը, երեք տարի շոգին ու ցրտին, ձյանն

ու անձրևին մենք քայլում էինք միայն առաջ, բազմիցս վիրավորվել ենք, ոչ մի զոհ չենք ունեցել, և միայն հիմա դու նրանց հետ միասին պարզում ես՝ կարողանում եմ ես արդյո՞ք հրամանատարություն անել:

Ավելացրեցի՝ «չեք տեսնի Արշո՛, ո՛չ դու, ո՛չ քո շնագայլերը իմ հաշվետվությունը: Ես մեղադրում եմ քեզ սադրանքներ և դասալքություններ կազմակերպելու մեջ, քո պատճառով ջոկատը լքեցին մարտիկները Գառնիից, Երևանից, Լեռնագոգից, Հոկտեմբերյանից, դու ես մեղավոր տղաների մահվան մեջ և այլն: Ինձանից հեռու մնա, քանի որ, եթե ես ողջ ետ վերադառնամ Հարութի որոնումներից, ես քեզ էնպիսի հաշվետվություն ցույց կտամ, որ կզղճաս ծնվելուտ համար: Իսկ հիմա ասա ինձ, թե ինչո՞ւ էիր Գորիսում Գագոյի և Աշոտի հետ գաղտնի հանդիպել Ռուստամին, ինչո՞ւ ես դու վստահում Գագոյին, Ռուստամին, Արմենին ու Աշոտին, որտեղի՞ց և երբվանի՞ց ես նրանց ճանաչում։ Ինչո՞ւ ես գործում իմ մեջքի

ետևից, իմ դեմ ես տրամադրում իմ տղաներին, ին՞չ հրամանատարության բաշխում ես կատարում, երբ ես ինքս բազմիցս խնդրել եմ ազատել ինձ հրամանատարի պաշտոնից, և դու հանգիստ կարող էիր իմ փոխարեն նշանակել Հայկին, Մինասին, Կամոյին, Հարութին, Աշոտին, Սայաթին, Մանուկին, Հակոբին: Ոտքերիս տակ մի ընկիր, քանի որ ես լավ հասկանում եմ, որ դու՝ ինքդ ես այս ամենը խառնել, որ ես չպահանջեմ արտակարգ դատարան տալ քո լավագույն ընկերոջը՝ Ռոդենին, ինչպես նաև Ճուտին ու Ռոբոյին, որ չպահանջեմ մեզ կամ Մանվելին տալ ադրբեջանցի բոլոր գերիներին և քո գործակալին՝ Վաչիկին: Մի ներքաշիր ինձ քո կեղտոտ խաղի մեջ», ու թող ես հանգիստ զբաղվեմ Հարութով:

1993թ. օգոստոսի 8-9-ը թռան հինգ վիրավոր և երեք ուղեկցող:

Մնաց 11 մարդ…

1991-1993թթ. ռազմական իրադարձություններում հերոսաբար զոհվել են: Պետրոսյան Աշոտ Ալբերտի - 23 հուլիսի 1993 թ.

Հովհաննիսյան Կամո Հովհաննեսի - 8 օգոստոսի 1993 թ. Սավադյան Հարություն Վորոնցովի - 8 օգոստոսի 1993թ․ գերի է ընկել:

Չէի կարող և չեմ կարող հավատալ նրանց մահվանը։ Աշոտն ու Հարութը չհասցրեցին նույնիսկ ընտանիքներ կազմել: Կամոն ամուսնացած էր, ուներ երկու երեխա։ Պատերազմի առաջին օրերից նրանք մեզ հետ էին՝ համարձակ, անկեղծ, իրենց ժողովրդին նվիրված, ուրախ, բարյացակամ, հումորի լավ զգացումով, առանց նկրտումների՝ իսկական ՖԻԴԱՅԻՆԵՐ։

Այս զինյալները և մեր ջոկատի գրեթե բոլոր տղաները Հայրենիքի իսկական հայրենասերներ էին, սոված, գրեթե առանց զենքի հակառակորդի դեմ մարտնչած, մարտական ոգին չկորցրած, բայց ցավոք, նրանց կմոռանան,և նրանց հաղթանակը, նրանց մեդալները, նրանց կոչումները բաժին կհասնեն այլ «մարդկանց»՝ ստոր կարիերիստ հրամանատարներին, կեղծ ֆիդայիներին, կեղծ և ստախոս քաղաքական գործիչներին…

Ութերորդ մաս: Օգոստոսի 13-սեպտեմբերի 10

1993թ. օգոստոսի 13-ին ինձ կանչեց Արշոն և հայտնեց Մանվելի և Սուրիկ Սարգսյանի միջև տեղի ունեցած վեճի մասին՝ «Հիմա Սուրիկը Տող գյուղում է, գնանք նրա մոտ, դրա հետ մեկտեղ կտեսնենք մայոր Էդոյին և կխոսենք նրա հետ Հարութի մասին»: Սուրիկը վեճը բացատրեց նրանով, որ Մանվելը չէր ցանկացել լսել իր ծրագիրը լայնամասշտաբ հարձակման մասին՝ Սուրիկը

պնդել էր, իսկ Մանվելը պարզապես կորցրել էր գլուխը։ Սուրիկն ինքը վիրավորանք չի թաքցրել հոգու խորքում։ Նա Հարութի մասին հարցրեց, ես զեկուցեցի, որ դեռ ոչ մի լուր չկա։ Արշոն պատմեց Հոկտեմբերյանի խռովության մասին։ Սուրիկը դա բացատրեց նրանով, որ ես՝ Ազատս, որպես հրամանատարի՝ թույլ բնավորություն ունեմ, բոլորին խղճում եմ, շտապ պետք էր Աշոտին, Գագոյին, Արմենին, Ռոդենին հանձնել ռազմական ոստիկանություն և պատմել Մանվելին նրանց արարքների մասին։ Արշոն ասաց, որ դասալքության պատճառով Ռոդեն Պողոսյանն ազատվել էր աշխատանքից, և նրա գործը փոխանցվել էր ռազմական ոստիկանություն, ինձ շնորհվել էր կապիտանի կոչում, Մինասին՝ ավագ լեյտենանտի կոչում, այդ մասին հրամանը գտնվում է Մանվելի մոտ։ Արշոյի հետ գնացինք փնտրելու մայոր Էդոյին: Ճանապարհին Արշոն նորից սկսեց խոսակցություն այն մասին, որ մեզ պետք է ոչ թե վիճել, այլ պատրաստվել ռազմական հեղաշրջման։

Նրան այլևս ամբողջովին չվստահելով՝ լռեցի։

1993թ. օգոստոսի 14-ին ջոկատում մնաց 10 հոգի՝ Հակոբ Հալեբյանը, Շուրա Դարբինյանը, Մաջիթ Խաթոյանը, Կարապետ Հովհաննիսյանը, Լավրենտ Մարտիրոսյանը, Նորայր Անտոնյանը, Սարգիս Ներսեսյանը (վերադարձել է), Մարտին Կարապետյանը, Կամո Հակոբյանը (Բաքու): Շնորհավորելով ինձ, կապիտանի կոչում շնորհելու

կապակցությամբ ՝ Մանվելն ասաց, որ եկել էին Հարութի եղբայրն ու քեռին, ցանկացել էին ինձ տեսնել, նա նրանց բացատրել էր իրավիճակը, և նրանք հետ էին վերադարձել։ Մանվելը հավելեց, որ հակառակորդը Հարութի համար իր 5 դիակներն է պահանջում։ Արշոյի գումարտակում պահվող երեք գերիների հետ՝ ես, Հակոբ Հալեբյանը, Սուրիկ Ղազարյանը, Արտյոմ Առաքելյանը փորեցինք և հանեցինք հակառակորդի 9 դիակ, փաթեթներով փաթաթելով, տարանք Էդիլու Մանվելի մոտ, բայց ուշացել էինք։ Մանվելը հայտնեց, որ հիմա հարձակում է սկսվելու և հրահանգեց շտապ վերադառնալ մեր դիրքերը: Ես պետք է շարժվեի աջ թևով, լենինականցիները՝ գյուղերով, մասիսցիները՝ ձախ թևով, կիրովականցիները՝ շրջանցելով դուրս կգան հակառակորդի թիկունք (ես աննկատ ծիծաղում էի)։ Չնայած դա շատ վտանգավոր էր, ես խնդրեցի մեզ ուղարկել գյուղերով։ Նախ՝ մենք այնտեղ գիտենք ամեն տուն, ամեն ծառ, ամեն մի սյուն, երկրորդ՝ քայլելիս փնտրելու էինք Հարութին (ոչ մի կերպ չէի ուզում հավատալ, որ նա գերության մեջ է)։ Մանվելը թույլ տվեց, և մենք բաժանվեցինք։ Մենք գյուղերով գնացինք Բլուտան–Արեշ–Ղոչաղմեդլի– Աբդուրախմանլի–կամուրջ ուղղությամբ (այն պետք էր վերցնել հակառակորդից)՝ Սուրդարլի-Կարգաբազար-Քյուրդլար- Հորադիզ գյուղ-ելք դեպի Իրանի սահման-Արաքս գետ: Ստուգելով ամեն տուն, ցախանոցներ, անցանք Ղոչաղմեդլին և հասանք Սուրդարլի, աջից քայլում էին լենինականցիները (Տիտան), ձախից՝ Մասիսը (Գնել) և Կիրովականը (Գամսա), ավելի ձախից՝ Ֆիզուլիով հադրութցիները,

մարտակերտցիները։ Ձախից, որտեղ սարերով շարժվում էին կիրովականցիները։ Հակառակորդը սկսեց նրանց գնդակոծել ականանետերից, որից հետո անցավ հարձակման, կիրառելով հին մարտավարությունը՝ անդադար համազարկեր ականանետերից ու գրադներից։ Մենք թաքնվում էինք, ով որտեղ կարող էր: Արշոն իր տղաների համար Մանվելից


օգնություն խնդրեց, բայց ռացիայով չկարողացել գտնել Մանվելին, «Կոմիտաս» - ը պարզաբանեց, որ «գնդապետն» ու

«Շմայսը» փոխանցել են, որ «նվերներ» չկան, մնացել էր 10 հատ, այն էլ՝ կարևոր գործի համար, պետք էր ամեն գնով դիմանալ։ Սերգեյը (Գամսա) արկեր էր խնդրում նռնականատերի համար, բայց Արշոն (ինչպես միշտ) շատ հեռու էր՝ Մելիքաշենում։ Ես հրամայեցի իմ տղաներին խրամատներ փորել, իսկ Հակոբ Հալեբյանին ԿԳ-ից (Կալաշնիկով գնդացիր) կրակը վերցնել իր վրա, դրանով իսկ տպավորություն ստեղծել, որ մենք շրջապատում ենք հակառակորդին։ Անձնական փորձից ես գիտեի, որ Արշոն չի օգնի, և պետք էր ամեն կերպ շեղել հակառակորդին և օգնել կիրովականցիներին: Հակոբ Հալեբյանը հարմար տեղավորվեց և սկսեց կրակել հակառակորդի ուղղությամբ։ Նա առաջին օրերից դուր էր գալիս գրեթե բոլորին, Հայկն ու Կամոն նույնիսկ առաջարկում էին Աշոտ Պետրոսյանի փոխարեն նրան դասակի հրամանատար նշանակել։ Վերադառնալով՝ կիրովականցիները շնորհակալություն հայտնեցին մեզ օգնության համար։ Նրանց մեքենայում երեք գերիներ կային, ես մեր կողմից բռնված երկու գերիներին ու տարեց կնոջը հանձնեցի, շատ խնդրեցի նրանց չսպանել, չխեղդել, մտածելով նրանց փոխանակել Հարութի հետ։ Մենք շարունակում էինք գնալ առաջ գյուղով, մինչև կամուրջը դեռ շատ կար, հասանք մինչև Կարգաբազար, երեկոյան վերցվել էին գրեթե բոլոր «բարձունքները»։ Մեր կողքով անցնում էր Ստեփանակերտի գունդը (հրամանատար Սամվել), ծանոթացանք, անկեղծ զրուցեցինք ու բաժանվեցինք՝ մեր ճանապարհը շարունակվում էր գ․ Հորադիզ գյուղ, իսկ նրանցը՝ Ջեբրայիլ։ Հրաժեշտ տալով, նա ասաց, որ իրենք էլ գերիներ ունեն, տա Աստված, ողջ մնանք, կօգնեն նրանց փոխանակել Հարութի հետ (ես միշտ ասել եմ, որ ղարաբաղցիները մեզանից լավն են)։ Պայմանավորվեցինք, որ


հերթափոխից հետո Ստեփանակերտ կվերադառնամ Սամվելի մոտ և կփորձենք փրկել Հարութին։ Մենք բազավորվել էինք

«հարյուրի վրա» ամենաբարձր կետում: Պարզվեց, որ ավելի վաղ այստեղ արդեն եղել էր հակառակորդը՝ գտանք ականանետի համար տարածք, ջրի տակառներ, սպասք, կաթսա և այլն: Այստեղից արդեն սկսվում էր հարթավայրը՝ հեռվում ամեն ինչ երևում էր: Տղաներին գյուղ ուղարկեցի մթերքների համար։ Հակոբ Հալեբյանի, Կարո Բաղդասարյանի հետ ևս մեկ անգամ գնացինք հետքերով և մեր կարծիքները համընկան, որ հնարավոր չէր Հարութին գերեվարել՝ անցնելով Մինասի տղեքի դիրքերից։ Չէ՞ որ Հարութը գտնվել է բոլորի թիկունքում, և Վաչիկը (Առնետը), որը գտնվում էր աջից վերև։ Իսկ Վաչիկին ամեն ինչ պարզ երևացել է (բայց նա, իբր, ոչինչ չի տեսել)։ Ինչպես նաև տարօրինակ և անհասկանալի էր, որ Մինասի գրեթե բոլոր տղաներն թիկունքից էին վիրավորվել։ Ելնելով նրանից, թե որտեղ ենք գտել Կամոյի դին, ստացվում է, որ նա սպանվել է՝ դեռ չհասցնելով իջնել, նրան հավանաբար հետևել են, բայց ինչո՞ւ հակառակորդը ողջ թողնելով մյուս վիրավորներին և Կամոյին, տարել էր միայն Հարութին և ինչո՞ւ էր նա (հակառակորդը)՝ հեռացել: Արշոն կանչեց, և մենք գնացինք գերիների մոտ (արդեն ութ հոգի), ես տեսա, որ մեկի ձեռքերը շատ ամուր կապված էին, նույնիսկ կապտած և ուռած էին, հրամայեցի արձակել (շուրջը թիկունքայիններ շատ կան, նա չի փախչի)։ Գերիներին ասացի, որ ես ջոկատի հրամանատարն եմ, և նրանց փրկությունը երաշխավորված է միայն իմ մտերիմ ընկերոջ հետ փոխանակմամբ, այլ ելք չկա և չի լինի։ Գերիներից մեկն ասաց, որ ինքը սովորական շինարար է և ռազմական գործողությունների հետ կապ չունի։ Երկրորդն ասաց, որ ինքը ֆիզկուլտուրայի ուսուցիչ է, պատերազմի հետ

նույնպես կապ չունի, և եթե երեխաներն ու ուսուցչուհին չլինեին իրեն չէին կարողանա գերեվարել։ Նա հայտարարեց, որ

անձամբ ծանոթ է Կարգաբազարի հրամանատարին, նրա անունը Զաուր է, նա Ադրբեջանի հայտնի տոհմերից մեկին է պատկանում: Խնդրեց հնարավորություն տալ կապ հաստատել իր բարեկամների հետ և վստահ էր, որ իր համար մեզ կվերադարձնեն ոչ միայն իմ գերի ընկած ընկերոջը, այլև ցանկացած գումար կվճարեն։ Վահանը (Տափակ) ինձ մեկնեց նրա ռազմական տոմսը, որտեղ նշվում էր նրա անունը՝ Ալլահվերդիև Մաթլաբ Մահմուդ օղլի, Ֆիզուլիի շրջան, գյուղ Աբդուրախմանլի: Անձամբ ինձ այս գերին շատ համարձակ ու լկտի թվաց, բայց կարևոր է, որ նա չէր ձևացնում, չէր նվաստանում, չէր վախենում, հստակ էր խոսում, իսկ մնացածներն ինձ գրեթե չէին հետաքրքրում։ Ես բոլորին հրահանգեցի չվիրավորել և չդիպչել նրանց։ Փայտյանի հետ անցանք այլ գերիների մոտ, նրանց մեջ տեսա 80-90 տարեկան տատիկին, որին ես էի տվել կիրովականցիներին: Զարմացած հարցրեցի, թե ինչո՞ւ են նրան այստեղ պահել, ին՞չ կարող է նա իմանալ և պատմել, թե ովքեր ինչեր են արե՞լ: Օգնեցի նրան դուրս գալ փոսից, սկսեցի հարցեր տալ, բայց նա միայն խոսում էր ինչ-որ բաներ իր լեզվով, և ձեռքերը վեր էր բարձրացնում՝ դա նման էր աղոթքի կամ անեծքի: Ես նրա ձեռքերի վրա տեսա թարախկալվող կտրվածքներ։ Եկավ թիկունքի տեղակալը (Լոպազ), նույնպես հարցեր տվեց նրան, ի պատասխան նույնը, և հանկարծ Լոպազը բղավելով հարձակվավ տարեց կնոջ վրա:

Չդիմանալով նման «հերոսությանը», ես հրեցի Լոպազին, նա նետվեց ինձ վրա, տղաները մեզ բաժանեցին։ Լոպազը սպառնաց ինձ հաշվեհարդարով, ես ծիծաղեցի, որ թիկունքային կռիսները առաջամարտիկներին սպառնում են, և մենք ցրվեցինք։ Արշոյին խնդրեցի ազատ արձակել տատիկին Աստծո հետ, կամ թույլ տալ նրան վերցնել ինձ հետ, բայց նա խորհուրդ տվեց չշտապել՝ խոստանալով ընդհանուր ցուցակը և գերիներին հանձնել Մանվելին, որից հետո նրան ազատ կարձակեն։ Հաջորդ օրը երեկոյան ես կրկին գնացի


ռազմաբազա, հարցաքննեցի գերիներին, ինձ դիմեց գերեվարված Մաթլաբը և խնդրեց նրան կապել հակառակորդի հրամանատար Զաուրի և իր հարազատների հետ, նա նրանց կհամոզի, որ Հարութին վերադարձնեն, իսկ իր համար բարեկամները կտան մեծ փրկագին։ Մենք Մաթլաբի և նրա ընկերոջ հետ հաց կերանք, սկսեցինք զրուցել, հանկարծ Լոպազը սկսեց ելույթ ունենալ, որ ես դավադրության մեջ եմ մտնում գերիների հետ. նրանց պետք է ոչ թե կերակրել, այլ սպանել (ատում եմ այդ թիկունքային «հերոսներին»): Ես պատասխանեցի Լոպազին, որ իր արարքները չեմ հանդուրժի, որ էլ աչքիս չերևա և եթե նրանք այդքան համարձակ են, ապա ինչո՞ւ են թաքնվում մեր մեջքի ետևում։ Գերիների հետ զրույցների ժամանակ նկատեցի, որ նրանց երկուսի մոտ էլ բացակայում են առջևի ատամները (դրանք ոսկե էին)։ Ինձ դա ցնցեց, ես հրաման տվեցի ողջ թիկունքային թիմին շարք կանգնել։ Եկան Արշոն ու Սուրիկը։ Թիկունքայիններից ոչ մեկը չխոստովանեց, թե ո՞վ է պոկել գերիների ատամները, գերիներն էլ վախից ոչ ոքի ցույց չտվեցին։ Արշոն մեկին հարվածեց ռացիայով, ես հարվածեցի Արթուրին (Փայտյանի ջոկատի

մարտիկ)։ Առաջին անգամ Սուրիկը (Վիլիսը) նեղացավ ինձնից՝ պարզաբանելով, որ գերիների մոտ չի կարելի պատժել քո մարդկանց՝ թեկուզև այնպիսի սրիկաների, ինչպիսին սրանք են։ Ես հարցրեցի՝ իսկ ինչպե՞ս կբացատրենք ադրբեջանցիներին գերիների նկատմամբ մեր արարքները, եթե այսօր, վաղը, հնարավոր է, կապվենք նրանց հարազատների կամ հրամանատարի հետ, որպեսզի (տա Աստված) Հարութին ողջ ու անվնաս ետ վերադարձնենք: Տեսանք հաջորդ գերուն (նա վիրավորվել էր գլխից)։ Ինչպես ասաց Մաթլաբը, նա նման է Կարգաբազարի հրամանատար Զաուրի ջոկատի ավագին։ Ես շատ ուրախացա, բայց, ցավոք, ավագը գրեթե անգիտակից վիճակում էր, չէր կարող խոսել։ Խնդրեցի բուժքույր Օֆիկին

(ինչպես պարզվեց, թիկունքում մի քանի բուժքույրեր կան, իսկ ճակատում մեր վերքերը կապող չկա) ամեն օր վիրակապել նրան, փորձել բուժել, գուցե Կարգաբազարի ջոկատի այդ ավագը ինչ-որ բան գիտի Հարութի ճակատագրի մասին։ Ես առաջարկեցի Փայտյանին տեղեկացնել Մանվելին և ավագին ուղարկել հոսպիտալ, բայց նա մերժեց՝ պատճառաբանելով, որ հենց Մանվելն իմանա, որ մենք գերիներ ունենք, միանգամից բոլորին կտանի և Հարութին փրկելու կամ փրկագնելու հնարավորություն չենք ունենա (Փայտյանը կրկին ինձ խաբեց)։ Կրկին փորձեցինք սվյազով կապել Մաթլաբին Զաուրի հետ, բայց անօգուտ՝ սկզբում ադրբեջանցիները նրան չճանաչեցին, իսկ այն բանից հետո, երբ Մաթլաբը սկսեց մայրենի լեզվով ինչ-որ բան ապացուցել, ասացին, որ կճշտեն ու գիշերը կկապվեն մեզ հետ։ Ես Փայտյանի հետ կիսվեցի, որ ամեն անգամ որպես թարգմանիչ իմ հետ վերցնում եմ Կամոյին (Բաքվից), բայց նա անընդհատ ձևացնում է, թե իբր ադրբեջաներեն չի հասկանում,

ինչի հետևանքով ինձ մոտ հարց է առաջանում՝ ին՞չ լեզվով է նա շփվել Ալիի հետ, գուցե նորի՞ց նրան հանձնեմ Մանվելին, և գուցե նա իրո՞ք թշնամի գործակալ է։ Բայց Փայտյանը ծիծաղեց և պատասխանեց, որ մտերիմ տղաների կորստի պատճառով ես կորցրել եմ գլուխս և հիմա կասկածում եմ նույնիսկ իմ տղաներին։ Մայոր Էդոյից և Մանվելից նորություն չկար, բայց ռացիայից լսեցինք, որ Մարտակերտի գունդը Ֆիզուլիի կողմից մաքրում է գյուղերը, Կարախանբեյլի գյուղի դպրոցում հակառակորդը հայտնվել է շրջափակման մեջ և օգնություն է խնդրում: Հակառակորդն սկսեց հրետակոծությունը Հորադիզ գյուղի կողմից, մեզ մոտ «օդային» տագնապ հայտարարվեց,

«Սու» ինքնաթիռներ էին թռչում, մենք վազեցինք մեր դիրքեր պատրաստվելու պաշտպանությանը, հետևակ այդպես էլ չկար։ Ես չեմ կարող արդեն դիմակայել այս բոլոր սադրանքներին՝ կորցնում եմ գլուխս, չգիտեմ ում և ինչի մասին մտածել՝

ընտանիքի մասի՞ն, որին ամեն օր նենգասպառնալիքի են ենթարկում Հայաստանում, տղաների մասի՞ն, որպեսզի չզոհվեն, թե՞ ինքս պաշտպանվեմ հնարավոր «պատահական կրակոցներից»: Կամոյի կորստից հետո ես վերջնականապես հասկացա, որ այդ կենդանաբանական այգում տեղ չունեմ, հրամանատար լինելն իմ գործը չէ, ոչ մեկի վրա հույս չեմ կարող դնել՝ Մանվելը չի արձագանքում, Հայկը, Մանուկը, Սայաթը, Արթուրը, Սամվելը, Մինասը գնացել են, Կամոն, Աշոտը, Հարութը զոհվեցին, մնում է միայն Հակոբ Հալեբյանը, նա, իհարկե, լավ ու համարձակ մարտիկ է, նրա վրա կարելի է հույս դնել, բայց նա բացարձակ փորձ չունի, և չի էլ համաձայնի։ Արշոն ասաց, որ առաջիկա օրերին հարձակում չի լինի, 3-4 օրով կրկին կմեկնի Երևան, և իրեն էլի պետք են

ադրբեջանցիների լուսանկարներ, ի դեպ, լուսանկարների մեջ գտանք վիրավոր գերու՝ ավագի լուսանկարը: Ֆիզուլիի շրջանի գրավումից հետո սկսվեց չտեսնված թալան։ Հակոբ Հալեբյանը տեղեկացրեց, որ տղաները գտել են 12 համակարգիչ և թույլտվություն խնդրեց օգնելու դրանք ուղարկել վիրավորների և զոհվածների ընտանիքներին: Ես շնորհակալություն հայտնեցի Հակոբին մարտիկների ընտանիքների մասին հոգ տանելու համար և ասացի, որ մենք մեքենա չունենք, բայց Արշոյին կխնդրեմ լուծել այդ խնդիրը, իսկ եթե ոչ, ապա Մանվելը, վստահ եմ, չի մերժի։

1993թ. օգոստոսի 21-ին Արշոն «Վիլիսով» (վարորդը՝ Աբոն) տարավ համակարգիչները և խոստացավ, երբ հասնի Հայաստան, դրանք կհասցնի Հոկտեմբերյան, և Մեսրոպի հետ կբաժանեն զոհվածների տներն (չտվեց)։ Սուրդարլի գյուղում հացահատիկի պահեստ գտանք, այդ մասին հայտնեցի Արշոյին, հաջորդ օրը նա մեքենաներ ուղարկեց, և մենք (Միշան, Կամոն, Հակոբը, Գրիգորը, Արկադին՝ շտաբի պետ և այլն) ձեռքով 6 ԿամԱԶ բեռնեցինք հացահատիկով, որոնք ուղևորվեցին

Կիրովական։ Արշոն խոստացավ, որ ամեն ինչ փոխվելու է փայտով, կբաժանի տղաներին և կուղարկի նաև Հոկտեմբերյան։ Աբդուրախմանլի գյուղում մի քանի տարաներ գտանք գինով ու սպիրտով, վեր բարձրացրեցինք Կարոյին ու Լավրենտին, որոնք դույլերով ալկոհոլ էին մատուցում մեզ: Ես Արշոյին տեղեկացրի այս գտածոյի մասին։ Նա հրամայեց ոչնչի չդիպչել և խոստացավ ուղարկել մեքենաներ ալկոհոլի ետևից: Մտածում էի, որ կատակ է անում, բայց մեկ օր անց 4 Կամազ ցիստեռններ եկան, մենք հրաժարվեցինք դույլերով ցիստեռնները լցնել, բայց նրանք բոլորը դուրս ծծեցին ու տարան։ Ավելի ուշ Արշոն ինձ

բացատրում էր, որ ես սխալ էի, քանի որ Կիրովականում նրա մարդիկ և Հակոբ Մակարյանը պայմանավորվել էին այդ գինին և սպիրտը հանձնել գինու կոմբինատ գումարով, որով նաև վառելափայտ էր գնելու Հոկտեմբերյանի մարտիկների ընտանիքների համար։ Ես չհավատացի, բայց համաձայնեցի։ Իհարկե, չեմ թաքցնում, որ ուրախացել էի, պարծենում էի տղաների առջև, որ, վերջապես, մենք էլ տանը տաք կքնենք, բայց այս ամենը քաղցր երազ էր, մենք երազել երազում էինք, բայց մինչ օրս ոչինչ չենք ստացել:

1993 թվականի օգոստոսի 23-ին ինձ կանչեց կիրովականցի կապավոր Վանիկը։ Զանգահարում էր իմ կինը: Նա հեկեկում էր, չէր հավատում, որ ես եմ նրա հետ խոսում, քանի որ Արշոյի ամեն գալուց հետո Հոկտեմբերյանում հայտնվում է նրա կինը՝ Սուսաննան, և հիմա բոլորը (Աշոտը, Արմենը, Գագոն, Սահակը) բացահայտ ասում են, որ Ազատը կամավոր գերի է հանձնվել թուրքերին, այդ մասին հայտնել են բոլոր հարազատներիս։ Սուսաննան ասում էր, որ հիմա իմ փոխարեն Գագոն նշանակվել է հրամանատար։ Գագոն ցանկանում է ջոկատը միավորել Ռուստամի հետ։ Սուսաննան հյուր է գնում արդեն ոչ թե մեր տուն, այլ Գագոյի (Մրգաշատ գյուղ)։ Երկար ժամանակ ես չէի կարողանում նրան հանգստացնել,

վստահեցնել, որ ես եմ նրա հետ խոսում, վերջապես նրան մեր ընտանեկան կատակը ասացի՝ «գելի ձագ – գայլուկ»։ Համոզված լինելով, որ դա, իրոք, ես եմ, նա ավելի սաստիկ էր հեկեկում:

Վստահ եմ, որ Փայտյանը ցանկացել էր վերջնականապես քանդել ջոկատը, իսկ ինձնից դավաճան սարքել։

Բրիգադի կապավորի (Պապիկ – գերազանց խոսում էր ադրբեջաներեն) հետ գնացինք գերիների մոտ և կրկին

կապվեցինք հակառակորդի հրամանատար Զաուրի հետ։ Նա հայտարարեց որ չգիտի ոչ մի Մաթլաբի, իսկ «Պապիկն» սկսեց սպառնալ՝ «Մենք ունենք 26 գերիներ և 18 կին, եթե այսօր Հարութին չվերադարձնեք, մենք նրանց մաս-մաս կբաժանենք և ընթրիքին կուղարկենք ձեզ»: Զաուրենք որոշման համար, ուզին ևս երկու-երեք օր ժամանակ։ Մաթլաբը հիասթափված էր և խնդրեց ինձ խոսել առանձին: Նա ինձ խնդրում էր տանել իրեն Հայաստան, կապ հաստատել նրա հարազատների հետ, խոստանում էր, որ բարեկամները և կինը իր և գերիներին կփրկագնեն թեկուզ մի քանի հարյուր միլիոնով՝ նրանց համար այդ միլիոնները փող չեն, իսկ եթե ոչ, ապա ես այնտեղ էլ կարող եմ նրանց գնդակահարել։ Ես ժպտացի ու բացատրեցի, որ ես հարուստ մարդ չեմ, բայց ազնիվ մարդ եմ և այս իրավիճակում օգնել նրան չեմ կարող, քանի որ ինձ ոչ թե փողն է հետաքրքրում, այլ իմ մտերիմ ընկեր Հարութի ճակատագիրը։ Պատմեցի, որ ադրբեջանցիներն իրեն չեն ուզում ճանաչել, համապատասխանաբար, չեն փոխանակելու, սակայն Մաթլաբին խոստացա ևս մեկ անգամ խոսել Արշոյի, մայոր Էդոյի և, վերջապես, Մանվելի հետ:

1993թ. օգոստոսի 25-ին կապավոր Վանիկն ասաց, որ վաղը Հայաստանից կվերադառնա Արշոն։ Հարութի առնչությամբ ասաց, որ ադրբեջանցիները չեն պատասխանում և կապի դուրս չեն գալիս։ Ինձ մոտեցան Կամոն (Բաքվից) և Կարապետ Հովհաննիսյանը (Դինջ)։ Նրանք առաջարկում էին թույլ տալ

Կամոյին հանդիպել Ալիի հետ, և նրանք վստահ են, որ Հարութին կվերադարձնեն։ Ես նրանց հայհոյելով խորհուրդ տվեցի դիմել Արշոյին կամ Մանվելին, հիշեցրեցի, թե անցած անգամ ինչ ընթացք ունեցան նրա հանդիպումները Ալիի հետ և

վռնդեցի նրանց։ Հակոբ Հալեբյանի հետ (այժմ նա իմ ամենահավատարիմ մարդն է) այցելեցի գերիներին։ Խոհարար Գագոն ասաց, որ վիրավոր ավագը մահացել է, գիտակցության չգալով։ Ես հրահանգեցի ինձ մոտ բերել Մաթլաբին և նրա ընկերոջը, բայց Լոպազը պատասխանեց, որ Պուլին ու Տերևը՝ բժիշկը, տարել են բոլոր գերիներին, որոնք հիմա ադրբեջանցիների գերեզմաններում են, իսկ ինչու՝ հայտնի չէ։ Վերև բարձրացա ու աչքերիս չէի կարողանում հավատալ՝ գերիներին, Մաթլաբին ստիպել էին անարգել գերեզմաները։ Լոպազը լուսանկարում էր դա: Ես վերջին բառերով նետվեցի նրանց վրա, ասելով՝ «Եթե դուք ձեզ նման «հերոսներ» եք երևակայում, ապա գոնե մեկ անգամ ձեր հրամանատար կոչված Փայտյանի հետ մեզ մոտ եկեք առաջին գիծ, որտեղ միասին վրեժխնդիր կլինենք մեր տղաների համար, միաժամանակ և լուսանկարվելու հնարավորություն կունենաք»: Հրամայեցի այլանդակությունը դադարեցնել, գերիներին վերադարձրեցի իրենց տեղը։ Գլուխս պտտվում էր՝ մենք Հարութին ու նրան ազատելու ուղիներ էինք փնտրում, իսկ այստեղ «հերոսները» կռվում են մահացածների հետ հերիք չէ՝ լուսանկարվում են, ծաղրում չարագործները։ Մաթլաբը նորից սկսեց խնդրել, որ իրեն ու ընկերոջը հետս տանեմ Հայաստան, խոստանում էր, որ հենց իրենց հարազատները կամ կանայք իմանան, որ իրենք գերության մեջ են, մենք անմիջապես Հարութին հետ կստանանք, որ ցանկացած գումար կտան իրենց փրկագնի համար։ Ես կրկին ոչինչ չխոստացա, բայց պատասխանեցի, որ կխոսեմ հրամանատարության հետ։ Ճիշտն ասած, մի կողմից խղճում էի նրանց, մյուս կողմից, եթե ադրբեջանցիները չուզենան փոխանակել գերիներին, ապա

կպահանջեն փրկագին Հարութի համար, իսկ որտե՞ղից փող գտնել։ Ինձ տանջում էր այն միտքը, մի՞թե նրանք նույնպես, ինչպես մեր սրիկաները գերիների, և այդ թվում Հարութի հետ նույն կերպ են վարվում:

1993թ. օգոստոսի 28-ին Հակոբ Հալեբյանի հետ գնացինք Արշոյի մոտ, և նա պատմեց, որ մայոր Էդոն խոսել է Ադրբեջանից կապավորների հետ, ովքեր հաստատել են, որ Հարութն իսկապես իրենց մոտ է: Չգիտես ինչու Հարութը ներկայացել է որպես ջոկատի հրամանատար և դրա համար էլ նրա համար 3 միլյոն ռուբլի են պահանջում։ Արշոն բաց չթողեց իմ տրամադրությունը կրկին փչացնելու հնարավորությունը՝ ավելացնելով որ Հոկտեմբերյանում ավելի լավ է չհայտնվեմ, որովհետև Արմեն Տոնոյանը, Գագո Աբրահամյանը, Աշոտ Խաչատրյանը իմ բոլոր տղաներին և նրանց ընտանիքներին նենգասպառնալիքով իրենց կողմն են գրավել։ Այդ պատճառով (իբր) Արշոն որոշել է ինձ նախ զգուշացնել, իսկ հետո նրանց գործերը հանձնել արտակարգ դատարան։ Արշոյի ակնարկները ես հասկացա և պատասխանեցի, որ սկզբում պետք է գումար գտնել Հարութի փրկագնման համար, իսկ այն ամենը, ինչ նա պատմեց ինձ, ես գիտեմ։ Հավելեցի, որ գերիների համար կարելի է ստանալ ցանկացած գումար, որով հնարավոր կլինի փրկագնել Հարութին։ Ինչ վերաբերում է Հոկտեմբերյանի իրավիճակին, ապա ասացի, քանի որ Արշոն ինքն է հրահրել, ապա թող ինքն էլ լուծի, իսկ ես հենց այսօր կգնամ Մանվելի մոտ և լռիվ իրականությունը կներկայացնեմ։ Արշոն առաջարկեց հաջորդ օրը առավոտյան միասին գնալ Մանվելի մոտ և պատմել նրան ամեն ինչ, իսկ հիմա որպեսզի տղաները պարգևատրումները ստանան, պետք է շտապ կազմել նրանց

ցուցակը։ Առավոտյան Արշոն ասաց, որ շուտով մենք կլինենք ամենահարուստ մարդիկ Հայաստանում։ Ջեբրայիլում իր տղաները բրդի մի քանի պահեստներ-վագոններ են գտել, բարձելու և այստեղ՝ Արեշ տեղափոխելու համար Արշոն

ուղարկել է Արկադիին (շտաբի պետ), Սուրոյին (Վիլիս), Գամսային (շտաբի պետ), Լոպազին (թիկունքի գծով տեղակալ), Վահանին (Տափակ, հետախուզության պետ), Տերևին, Իգոյին, Պուլիին և այլն, Կիրովականից նա արդեն մեքենաներ է կանչել, իսկ Հակոբ Մակարյանը պայմանավորվել է Իջևանի գորգագործական գործարանի հետ, որը պատրաստ է մեզանից ամեն ինչ գնել։ «Իսկ Մանվելի մոտ վաղն առավոտյան կգնանք, ես արդեն պայմանավորվել եմ»։ Արշոն խոստացավ նաև, որ եթե Մանվելն ու մայոր Էդոն չհամաձայնեն հետ գնել կամ փոխանակել Հարութին, ապա բոլոր գերիներին կուղարկի Կիրովական, Մաթլաբին և նրա ընկերոջը Կիրովականից կփոխանցի ինձ, իսկ ես կփոխանակեմ կամ կփրկագնեմ Հարութին: Ես՝ միամիտս, շատ ուրախացա։

Արշոն (կարծես հատուկ) նաև հավելեց, որ Գագոյին, Աշոտին ու Արմենին, իբր, վռնդել են գումարտակից ու նրանց կտա Մանվելին, իսկ այնտեղ կամ գնդակահարություն դասալքության համար, կամ Մանվելը նրանց մամաները... (Ռոդենի, Վաչիկի, Ռոբոյի, «Ճուտի», Լևոնի մասին չհիշատակեց, և ինձ այլևս ոչինչ չէր հետաքրքրում, բացի Հարութին գտնելուց)։ Հաջորդ օրը երեկոյան մեզ մոտ եկավ Սուրիկ Ղազարյանը (Վիլիսը) կապտուկներով ծածկված։ Ես ծիծաղեցի և հարցրեցի, թե արդյո՞ք նա ձեռնամարտից չի գալիս: Նա կատակի տրամադրություն չուներ, պատմեց, որ Արշոն նրանց բրդի ետևից ուղարկել է Ջեբրայիլ, բայց բարձելու

ժամանակ նրանց վրա հարձակվել, ծեծել են Սամվելի ֆիդայիները Ստեփանակերտից։ Հիմա Արշոն, իբր, գործի մեջ չէ (ինչպես միշտ), բայց Սամվելի հետ կլուծի հարցը։ Ես ծաղրելով Սուրիկին ասացի՝ միթե դուք մտածո՞ւմ էիք, որ ղարաբաղցիները Ջեբրայիլի համար մինչև մահ կռվելու են, իսկ դուք ձրի ամեն ինչ կվերցնե՞ք, Արշոն այդ ամենը կվաճառի դոլլարներով և ձեզ հետ կկիսվի՞։ Մենք գրավեցինք Շաքուրբելի գյուղը, մարտը տևեց մոտ մեկ ժամ, հակառակորդը նահանջեց,


բայց մենք ջուր, ծխախոտ, ուտելիք չունեինք, կարծես գրավում էինք բնակավայրերը, բայց կամ բնակիչների մոտ ամեն ինչ պակասում է, կամ նրանք հասցնում են ամեն ինչ դուրս բերել։

1993թ. օգոստոսի 30-ին եկան Մանվելը, Շմայսը և Արշոն (ես նույնիսկ կատակեցի, որ, վերջապես, երկու տարում գոնե մեկ անգամ Արշոն էլ հայտնվեց առաջին դիրքերում)։ Խնդիր դրեցին՝ գրավել Հորադիզ գյուղը, դիմանալ 2-3 օր, հետո հերթափոխը փոխանցել և տուն գնալ։ Շմայսը կատակեց, թե ինձ ճանաչելով՝ վստահ է, որ երկու օրից մենք լողալու ենք Արաքս գետում։ Բայց Մանվելն ու Շմայսը դեռ չգիտեին, որ ինձ հետ մնացել են ընդամենը 8-10 մարդ։ Մանվելը նաև տեղեկացրեց, որ մայոր Էդոն զբաղվում է գերիների փոխանակման հարցերով, այդ թվում ՝ Հարութի (շնորհակալություն, որ չեն մոռացել)։

Միայն հետո հասկացա, որ ստորադաս հրամանատարները՝ Արշոն, Ռոդենը, իրենց վստահված «մարտիկներով» մեզ օգտագործել են իրենց նպատակներին հասնելու համար։ Իսկ Վաչիկը (Առնետը)՝ Մանվելի բրիգադի փլուզման համար է եղել մտցված բրիգադ։ Ստացվում է, որ Փայտյանը Ռուստամի, Գագոյի, Աշոտի, Արմենի և այլնի հետ ցանկացել է կազմալուծել Մանվելի բրիգադը և տուն վերադառնալով՝ ստեղծել դիվիզիա, հեղաշրջում կազմակերպել և գնալ Նախիջևան։ Ես կտրականապես կհրաժարվեի այդ հիմար գաղափարից, իսկ Արշոն իր 30-40 մարդկանցով չէր կարող իրագործել, քանի որ բոլորը կիմանային, որ նա գումարտակ չունի։ Այդ պատճառով, որպեսզի ես ստիպված լինեմ համաձայնել նրա հետ, նա ինձ անընդհատ ճնշում էր, տղաներին տուն էր ուղարկում, սադրանքներ կազմակերպում, ամեն ինչ անում էր, որ ոչ մեկին չդատեն դասալքության, զենք, զինամթերք գողանալու համար (Վարդանի, Արշալույսի, Ռոբոյի, Ճուտի պատմությունները)։ Նա Մանվելին չէր հանձնել գերիներին և չէր պատրաստվում փրկագնել Հարութին։ Իմ մարտիկներին աշխատավարձ ու պարգևավճարներ չտվեցին։ Մինչ ես ռազմի դաշտում էի,

Գագոյի, Արմենի, Աշոտի, Սահակի, Վաչիկի միջոցով սկսեցին նենգասպառնալ իմ ընտանիքին՝ դրանով իսկ ստեղծելով ինձ համար անելանելի իրավիճակ։ Արշոն ամեն ինչ գիտեր, ամեն ինչ տեսել էր, ինքն էր կազմակերպել՝ հանուն նյութական շահի և կարիերայի: Նրա համար կարևոր չէր, որտեղ է ճշմարտությունը, իսկ որտեղ է սուտը: Մյուս կողմից, ես հասկանում էի, որ նրանք իրենց հովանավորների հետ ավելի մոտ են Մանվելին, քան ես, և հազիվ թե Մանվելն ավելի շատ հավատա ինձ, քան իրենց, և հատկապես Արշոյին, ով իր ճարտար լեզվով ցանկացածին կխաբի, կգրավի ու կհամոզի։ Բայց ինձ համար գլխավորը Հարութին գտնելն ու վերադարձնելն էր։ Ինչպես հասկացա, պատերազմում կան միայն կարիերիստներ և «նեգրեր»՝ հասարակ մարդիկ։ Մարդիկ կռվում են, որպեսզի փրկեն ժողովրդին, իսկ կարիերիստները չեն կռվում, բայց շատ են ցանկանում պատերազմ: Ռուսները մի ասացվածք ունեն՝ «հիմարից ավելի վատ, միայն

նախաձեռնությամբ հիմարն է»։ Ես Արշոյին հարցրեցի՝ «Գիտի արդյո՞ք Մանվելը Հոկտեմբերյանում մեր խնդիրների մասին»։ Նա պատասխանեց, որ ամեն ինչ գիտի և խոստացել էր բոլորին պատժել, և նրանց էլ Ռոդենի հետ միասին կուղարկեն տուգանային գումարտակ (իհարկե, նա կրկին ստում էր):

1993թ. սեպտեմբերի 2-ին եկան «գնդապետ» Ավագյանն ու Հայկազը, զգուշացրեցին, որ առավոտից սկսվում է հարձակումը, քիչ ավելի ուշ մոտեցան Կիրովականից՝ Սաքոն (Քաչալ), Բուդուլը, Սեյրանը, Սերգեյը (Գամսա), Սուրիկը (Վիլլիս), Ծկուլը, Անդոն (բացի Արշոյի թիկնապահները՝ կիրովականցիները, հիանալի տղաներ ու մարտիկներ են), միայն նրանց թույլ չէին տալիս կռվել, Ազատի դաված ջոկատը (այսինքն՝ մեր) պատրաստ է ամեն ինչի, իսկ հաղթում ու պարգևատրվում է Արշոն ու նրա մերձավորները, նա դա կարողանում է անել։


1993թ սեպտեմբերի 3-ին, վերցնելով Մանդլի գյուղը, շարժվում էինք դեպի Հորադիզ գյուղի ուղղությամբ։ Աբոն (Արշոյի վարորդը) ասաց, որ տուն գնալու ճանապարհին մեքենան շուռ եկել, Արարատը՝ վարորդը (Կիրովականից) մահացել է, իսկ Հոկտեմբերյանում Աշոտը, Գագոն, Արմենը, Սահակն ասում են, որ կրկին ես եմ մեղավոր, սխալ եմ տեղավորել մարդկանց ու իրերը։ Գագոն, Աշոտը և Արմենը եղել են Մանվելի բրիգադում (Երևանում) և իմ օգնությամբ դուրս են գրել մթերքներ և գումար՝ տուժածներին։ Ճուտը, Ռոբոն ու Արշալույս Վարդանյանը փախել են Կրասնոդար, իսկ զենքի գողության կազմակերպման մեջ կասկածվում էր՝ Փայտյանի եղբայր Արմենը։ Լենինականցիների, կիրովականցիների, ղարաբաղցիների հետ վերցրեցինք Հորադիզ գյուղը։ Մոտեցած Արշոն ու Մանվելը

հրահանգեցին դիմանալ 2-3 օր, հետո մեզ կփոխեն, ու մենք տուն կգնանք: Մի փոքր ավելի հեռու՝ երևում էր Արաքս գետը, մյուս կողմով անցնում է պետական սահմանը՝ Իրանի լեռները։ Քնել չեն թողնում՝ մե՛կ հետախույզները, մե՛կ փայտոջիլները: Վաղ առավոտյան հրետակոծություններ սկսվեցին ԿԳ-ից, ՀԱՆ- ից, գրադներից։ Մենք պինդ փակեցինք մեր ականջները և սպասում էինք մերոնց պատասխանին: Կրակոցները հիմնականում աջ կողմից էին, որտեղ պետք է գտնվեր Հայկազի հետախույզների խումբը։ Հանկարծ պայթյունի ալիքն ինձ տեղից շպրտեց, կրծքավանդակի մեջ ծանր ցավ էի զգում, բայց, փառք Աստծո, արյուն չկա, բայց նորից գրեթե չեմ լսում, ականջներս ցավում են։ Եվ անմիջապես գնացին Մանվելի (Սաքո, Արմեն) բրիգադի տանկիստների պատասխան ողջույնները (արկերը)։ Շունչ քաշելուց հետո, ես ուղարկեցի տղաներին սննդի և ջրի։ Երևանից հերթափոխը եկավ, ինչին մենք շատ ուրախացանք։ Ընդհանրապես, ես միշտ հարգանքով եմ վերաբերվել ադրբեջանցիներին, լավ մարդիկ են, հյուրասեր, ինչպես ամբողջ Կովկասում, միշտ աջակցել ենք միմյանց, սիրել ենք միմյանց

ժողովրդին, բայց միշտ տանջել է ինձ այն հարցը, թե ինչո՞ւ են գրեթե առանց կրակոցների նահանջում, ընդ որում, ունենալով մեծ առավելություն զորքերի, զենքի, զինամթերքի թվաքանակով: Չգիտեմ, թե որքանով է ճիշտ, բայց որոշ չափով այդ հարցի պատասխանը տվեցին մեր գերիները, ովքեր հայտնեցին, որ Ադրբեջանում իշխանության բաժանում է ընթանում Աբուլֆազ Էլչիբեյի և Հեյդար Ալիևի միջև։ Նրանցից յուրաքանչյուրը հետ է կանչում իր կողմնակիցներին Բաքու։ Բայց, այնուամենայնիվ, պարզ չէ, թե ինչ՞ կապ ունի պատերազմի ավարտը, շրջանների չպաշտպանելու հետ, որոնք

մենք բավականին հեշտ գրավում ենք: Մաթլաբը ժպտաց և պատասխանեց, որ ինքը շատ անգամ ասել է ինձ, որ ես հասարակ մարդ եմ և հրամանատար չեմ, ուստի չեմ կարող հասկանալ, որ եթե իշխանության համար պայքար է գնում, ապա վերևները թքած ունեն ամեն ոքի և ամեն ինչի վրա։ Վերադառնալով մեր ռազմաբազա՝ Կարգաբազար-Ղոչաղմեդլի, ես գնացի Արշոյի մոտ, որպեսզի պայմանավորվեմ վերադառնալու մասին և ինձ հետ տանեմ Մաթլաբին ու նրա ընկերոջը, բայց Արշոն պատասխանեց, որ արդեն բոլորին ուղարկել է Կիրովական։ Այնտեղից Էդիլու գյուղ գնացի Մանվելի մոտ։ Խնդրեցի թույլատրել մեզ հետ ընտանի կենդանիներ վերցնել զոհվածների և ծանր վիրավորների ընտանիքների համար։ Նա համաձայնեց, բայց խնդրեց ևս 3-4 օր մնալ։ Ես նրան հարց տվեցի Հոկտեմբերյանի մեր խնդիրների վերաբերյալ, նա պատասխանեց, որ առաջին անգամ է լսում այդ մասին, բարկացավ ինձ վրա (թե ինչո՞ւ էի նախկինում լռում), և, ծածկելով բոլոր «կեղծ, ասֆալտի ֆիդայիներին» ու Արշոյին ամենավերջին հայհոյանքներով, հրամայեց տուն վերադառնալուց հետո ամեն ինչ շարադրել նրան, իսկ այնտեղ ինքը բոլորի հետ «իր ձևով» կլուծի հարցերը (ուրեմն Արշոն Մանվելին չի տեղեկացրել, իսկ ինձ անընդհատ ստել է): Ռազմաբազա վերադառնալուց հետո Արշոն շնորհավորեց ինձ


և ասաց, որ ի պատիվ մեր գումարտակի՝ Ստեփանակերտի պաշտպանության նախարարությունում խնջույք են կազմակերպում, և հրավիրված ենք ես, Սեյրանը և Սերգեյը (Գամսա)։ Ես չհավատացի, այլապես Մանվելը կիմանար այդ մասին և ինքն էլ կասեր։

1993թ. սեպտեմբերի 7-ին հավաքեցինք իրերը, պատրաստեցինք

11 կովեր, 6 հորթեր, էշ, 3 ձի, 13 ոչխար «Սուրբ Խաչին» (զոհաբերություն) և 3 դիզելային շարժիչ։ Կրկին հայտնվեց Վաչիկ Ավետիսյանը (Առնետ) և խնդրեց գիշերել մեզ հետ, որովհետև առավոտյան ժամը 9-ին Արշոն պետք է մեր ետևից մեքենաներ ուղարկեր։ Ես կրկին նրան վռնդեցի, սակայն Սուրիկը (Վիլիս) խնդրեց իրեն թողնել մեզ հետ, այլապես Մանվելը կսպանի նրան, մենք կտանենք տուն, այնտեղ գրողը իրենց հետ…

1993թ. սեպտեմբերի 8-ի առավոտյան եկավ Շուրիկը և հայտարարեց, որ բազայում ոչ ոք չկա, որ Արշոն խաբեց մեզ և իր մարդկանց հետ գնաց։ Ես չհավատացի ու ինքս գնացի Արեշ գյուղ, իսկ այնտեղ ոչ ոք չկար։ Պատահական հանդիպեցի Սերգեյ Միքայելյանին (Համսա) և Պուլիին: Նրանք զարմացած պատասխանեցին, որ առավոտյան ժամը 9-ին պայմանավորվել էին դուրս գալ, այդ պատճառով բոլորը հանգիստ քնել են։ Արթնացանք, ոչ ոք և ոչինչ էլ չկա։ Արշոն ու նրա մարդիկ ավարը բարձել ու թողնելով մեզ՝ մեկնել են առավոտյան ժամը 4-ին։ Կամազով եկավ Սուրիկ Ղազարյանը (Վիլիս) և հայտարարեց, որ Արշոն բոլորին քցել է։ Մենք ստիպված էինք պայմանավորվել ԿԱՄԱԶ-Ի վարորդի հետ, որ նրանք մեզ կովի ու երկու ոչխարի դիմաց տեղ կհասցնեն։ Նա համաձայնեց, բայց մի մեքենան բոլորի համար քիչ էր։ Որոշեցինք գնալ Մանվելի մոտ՝ ես, Սուրիկը (Վիլլիս), Սերգեյը (Գամսա), Պուլին, Սերգեյը (վարձկան), Վաչիկը (Առնետ)։ Բոլորը Մանվելի մոտ մտնելուց հրաժարվեցին:

1993 թվականի սեպտեմբերի 9 - ին եկանք Մանվելի մոտ, բայց


բոլորը հրաժարվեցին (վախենում էին) մտնել նրա մոտ։ Ես մենակ մտա: Մանվելն ասաց, որ սեպտեմբերի 7-ի ուշ երեկոյան Արշոն իր մոտ է եղել։ Պայմանավորվել էին, որ նա իր տղաների

հետ մեկնում է, իսկ Ազատը իր 72 մարդկանց հետ մնում է, և 3-4 օրից Արշոն հերթափոխ կուղարկի։ Մանվելը բացատրեց, որ մարդկանց պակաս կա, և եթե ես իմ ջոկատով հեռանամ, դժվար կլինի պահել ճակատային գիծը։ Նա առաջարկեց վերադառնալ Հորադիզ գյուղ, դիրքավորվել մեր տղաներով ու մնացած կիրովականցիների հետ։ Մանվելը խոստացավ անձամբ ազատ արձակել և մեզ ապահովվել մեքենաներով։ Ես ծիծաղեցի և ասացի այն ամենը, ինչ գիտեմ Արշոյի և նրա մարդկանց մասին։ Ավելացրեցի, որ իմ մարդկանցից հիմա մնացել են ընդամենը 8- 10 մարդ, մյուսներին ոչ մեծ խմբերով Արշոն վաղուց է տուն ուղարկել։ Արշոն մեզ փոխարինող չի ուղարկի մի պարզ պատճառով՝ նա մարտիկներ չունի և չի ունեցել, համապատասխանաբար, քո կողմից նշված դիրքերը իմ 8-10 մարդու հետ չեմ կարողանա պահել։ Ես առաջին անգամ Մանվելի մոտ նման հայացք տեսա, նա հունից դուրս եկավ, բղավեց, Արշոյի ազգ ու տակին ծածկեց հայհոյանքներով, ասաց, որ նա առաջինն էր, որ իրեն քցեց։ Ես Մանվելին հասկանում էի, բայց նա բոլորովին չգիտեր, թե ինչի է ընդունակ Արշոն։ Մանվելը դուրս եկավ, նայեց բոլորին ու հայտարարեց, որ Ազատն իր հոկտեմբերյանցիներով տուն է գնալու, իսկ կիրովականցիները մնալու են ու դիրք կզբաղեցնեն Հորադիզ գյուղի շրջակայքում, մինչև Արշոն հերթափոխ ուղարկի, և Սիմոնյանին հրահանգեց մեզ համար երկու Կամազ տրամադրել։ Կիրովականի տղաները խուճապի մեջ էին Մանվելի հրամանից, բայց փորձում էին կատակել, թե իրենք մտածում էին, որ տուն կգնան ոչ թե ինձ հետ, այլ իմ դիյակի հետ (Մանվելը ինձ կսպանի)։ Նրանք հասկանում էին, որ հերթափոխ Կիրովականից չի լինի, իսկ «աճպարար» Արշոյի պատճառով մենք պատանդ չենք մնա։ «Աճպարա՜ր, ի՜նչ


աճպարար», բայց դրա փոխարեն Փայտյանի թիկնազորներն ու թիկնապահները հազիվ էին հասցնում տեղափոխել թալանածը։ Արշոյի գումարտակի ծանրաքաշ մեքենաների շարասյուները դուրս էին բերում այն ամենը, ինչը գոնե չնչին արժեք էր ներկայացնում և կարող էր պահանջարկ ունենալ։ Կռվում, զոհվում, վիրավորվում էին այլոք, իսկ թալանում հարստանում էին ուրիշները։ Դեռևս լինելով գումարտակի հրամանատար՝ Արշալույս Փայտյանը Ֆիզուլիի շրջանում մարտական գործողությունների ավարտից հետո մեզ բոլորին թողել էր առանց տուն հասնելու հնարավորության, բախտի քմահաճույքին (շնորհակալություն, Մանվելն օգնեց)։ Փայտյանն իր հետ տարավ մի քանի տասնյակ տոննա ցորեն, ցիստեռններ սպիրտով ու գինով, կովերի մեծ հոտ, ոչխարներ, 12 համակարգիչ, մի քանի մեքենա ու գյուղտեխնիկա, 10-12 գերի (սա միայն այն է, ինչ ես գիտեի)։ «Մարդիկ», ովքեր զբաղվում էին այդ բիզնեսով, փորձում էին առաջին գծում չհայտնվել, վախենում էին մեռնել և «կանաչներ» չստանալ։ Մինչ հետևակը կռվում էր, Արշոյի խումբը լրջորեն զբաղվում էր «բիզնեսով»՝ փոխանակման փոխարեն նրա հարազատները վաճառում էին գերիներին «կանաչ թղթերի» դիմաց։ Դե ինչ, մեզ՝ հետևակայիններիս, այդպիսի ճակատագիր բաժին ընկավ: 1993 թվականի սեպտեմբերի 10-ի երեկոյան մենք դուրս եկանք ,

ժամը 22-ին անցանք «Կարմիր շուկայի» պահակակետը, սեպտեմբերի 11-ի առավոտյան ժամը 11 - ին անցանք ԱԻՄ - Զաբուխի պահակետը, Սերգեյը (Գամսա) և Սերգեյը (Վարձկան) մնացին Գորիսում, Պուլին ու Սուրիկը (Վիլլիս) մեզ տեղ հասցրին, կարճ հյուրընկալվեցին իմ տանը և գնացին Կիրովական:

Իններորդ մաս: Սեպտեմբերի 12-դեկտեմբերի 15 1993թ. սեպտեմբերի 12-ին դիրքերում մնացին մինչև վերջ և տուն վերադարձան 10 հոգի՝ Հակոբ Հալեբյանը, Շուրա Դարբինյանը,


Մաջիթ Խաթոյանը, Կարապետ Հովհաննիսյանը, Լավրենտ

Մարտիրոսյանը, Նորայր Անտոնյանը, Սարգիս Ներսեսյանը, Մարտին Կարապետյանը, Կամո Հակոբյանը:

Կինս արցունքներով պատմեց, որ Արմենը, Գագոն, Աշոտը և Սահակը խռովություն էին բարձրացրել և բոլորին իմ դեմ են տրամադրում։ Բացեիբաց սպառնում էին իմ ընտանիքին և ասում, որ եթե հանկարծ ես ողջ վերադառնամ, ապա նրանք ինձանից կպահանջեն ամբողջական հաշվետվություն պատերազմի ողջ ընթացքում իմ այնտեղ լինելու մասին և ինձ կտան արտակարգ դատարան կամ իրենք կսպանեն։ Մշտապես սպառնալիքներով տուն էին զանգում, փողոցում հանգիստ չէին տալիս, աղջիկս վախենում էր դպրոց գնալ։ Գագոյի տուն հաճախ էր այցելում Սուսաննան, նրանք բոլորին սնունդ էին բաժանում, ինչ-որ գումարներ ստանում ու տալիս բոլոր նրանց, ովքեր նրանց հետ էին։ Նաև ուզում էին իմ ջոկատը միացնել Ռուստամի ջոկատին, և, իբր, Արշոն դեմ չէր։ Մենք Սուրոյի (Վիլլիս) և Պուլիի հետ ծիծաղեցինք, փորձեցինք հանգստացնել կնոջս, թե կհանգստանանք և կհասկանանք։ Հետո Հայկը պատմեց, որ հենց տուն էր վերադարձել, եկել էին Աշոտը, Արմենն ու Գագոն, առաջարկել միանալ իրենց։ Այն ժամանակ խոստացել էին օգնել Հայկին, ինչպես և շատ վերադարձածների, ստանալ աշխատավարձ և պարգևավճարներ, հավելելով, որ աշխատավարձ էին ստանում և կստանան միայն նրանք, ովքեր իրենց կսատարեն Ազատի դեմ (իմ դեմ)։ Նրանք նաև պատմել էին Հայկին, թե ինչ հեղինակություն վարկաբեկող տեղեկություններ ունեն ինձ վրա, հավելելով, որ ամեն ինչ համաձայնեցված է Արշոյի և Ռուստամի հետ, և եթե Հայկը համաձայնի, ապա Արշոն (որպես օգնություն) նրան գումար կհատկացնի հոր հուղարկավորության համար։ Գագոյին

կնշանակեն հրամանատար, իսկ Հայկին՝ շտաբի պետ։ Բայց

Հայկը վռնդել է նրանց և որոշել է հոր հուղարկավորությունից հետո շտապ վերադառնալ ջոկատ և զգուշացնել ինձ։ Նա մեկնել էր Կիրովական աշխատավարձ ստանալու, բայց ֆինպետը՝ Արմենը տեղում չէր եղել, և Ռոդենը նրան հրահանգել էր սպասել մինչև առավոտ։ Առավոտյան Հայկն արթնացել էր ճիչերից և իմացել, որ Արշալույս Վարդանյանը (Ժանգոտ), գողացել էր մի քանի ինքնաձիգ և փախել։ Քանի որ Հայկը գիշերել էր զորանոցում, ապա Ռոդեն Պողոսյանը, Իգոն, Լոպազը, Արմենը (Արշոյի եղբայր) և Արկադին (շտաբի պետ) սկսել են ծեծել նրան, իբր նա Արշալույսի հետ ամեն ինչ կազմակերպել էր։ Հայկին չեն լսել, առաջարկել էին գրել, որ Ազատը հատուկ նրան (Հայկին) տուն էր ուղարկել, որպեսզի Արշալույսի (Ժանգոտի) հետ միասին այդ գործարքը ձեռնարկեն։ Առաջարկել էին միանալ Գագոյին։ Հայկը հրաժարվել էր, նրան շարունակել էին ծեծել, քանի դեռ ներս մտած Սուրիկը (Վիլլիսը) չի օգնել նրան։ Սուրիկը (Վիլլիս) հավելեց, որ Հայկը ամեն ինչ ճիշտ էր պատմում։ Նա եկել էր գումարտակ, որպեսզի գումար ստանար «Վիլիսի» վերանորոգման համար, քանի որ մեքենան հազիվ էր շարժվում, և պետք էր շտապ վերանորոգել այն և վերադառնալ մեզ մոտ։ Այստեղ էլ նա աղմուկ էր լսել, հայհոյանքներ, որոնք ուղեկցում էին Հայկի ծեծը, որը և նա դադարեցրել է։ Այն ժամանակ քարշ էին տվել Արշալույս Վարդանյանին, և Սուրիկը նրան ավելի շատ է ծեծել, քան նրանք Հայկին։ Արշալույսը պատմել էր, որ այդ Ազատն է (այսինքն՝ ես) նրան այստեղ թողել զենք գողանալու համար, նա խնդրեց բաց թողնել նրան, խոստանալով ամեն ինչ վերադարձնել։ Նրան տվել էին Սուրիկի

մեքենան, որը հազիվ էր քշվում, նա հեռացել էր, իսկ քիչ անց՝ Իգոն, Ռոդենը նստել էին «Վոլգան» և գնացել նրա հետևից (չեմ հիշում, ով էր եղել «Վոլգայի» ղեկին)։ Արշալույսին, ով գնացել էր սատկած »Վիլիսով», իբր չեն կարողացել հասնել և մինչև հիմա նրան այդպես էլ չեն կարողանում գտնել։


Տղերք,- ասացի,- էս ին՞չ պոռնկություններ են, որտե՞ղ է մեր ֆիդայական պատիվը, ո՞վ է ճիշտ ասում, ո՞վ է խաբում, ո՞վ ու ոն՞ց է այս բոլորը խառնել, էս ին՞չ դպրոց է, որ հնարավոր չէ գլուխ հանել սարքված իրավիճակից։ Մենք որոշեցինք հավաքվել Կիրովականում և Արշոյից բացատրություն պահանջել նրա բոլոր արարքների համար։ Այն պատճառով, որ մենք ոչ մի տեղ չէինք կարող պահել կենդանիներին, որոշեցինք այն ժամանակավորապես բաժանել նրանց, ովքեր ապրում էին գյուղերում, սեփական տներում, իսկ երբ գտնենք հարմար մեքենաներ, կբաժանենք զոհվածների և ծանր վիրավորների ընտանիքներին: Մանվել Գրիգորյանի (բրիգադի հրամանատար) որոշմամբ զոհվածների և ծանր վիրավորների ընտանիքների համար հատկացրել ենք՝

—Կիրովականի վարորդին 1 կով, երկու ոչխար;

—Վաչիկ Ավետիսյանը («Նոր Կեսարիա» խորհտնտեսությունից Առնետ) բացի ինքնաեռներից և այլն, զոհված Կամո Հովհաննիսյանի ընտանիքի համար վերցրել էր երկու կով, երկու հորթ, էշ, երկու ոչխար «Սուրբ խաչի» համար, ինչպես նաև երկու դիզելային շարժիչ։

—Կամո Հակոբյանը (Բաքու՝ Տանձուտ գյուղից) բացի ինքնաեռներից, գերեվարված Հարութ Սավադյանի ընտանիքի համար վերցրել էր կով, հորթ և երկու ոչխար։

—Կարապետ Հովհաննիսյանը (Դինջ՝ Արևիկ գյուղից) բացի ինքնաեռներից, զոհված Աշոտ Պետրոսյանի և վիրավոր Մինաս Եվայանի ընտանիքի համար տարել էր երեք կով, երկու հորթ, երկու ոչխար, ինչպես նաև երեք ոչխար «Սուրբ խաչի» համար։

—Սարգիս Ներսեսյանը («Նաիրի» խորհտնտեսությունից) զոհված Աշոտ Պետրոսյանի ընտանիքի և «Սուրբ խաչի» համար տարել էր չորս ոչխար։

—Զավեն Տիգրանյանը (Տեմպո՝ Մրգաշատ գյուղից) ծանր


վիրավորված Յուրիկ Հովհաննիսյանի համար վերցրել էր կով,

հորթ և շարժիչ:

—Երեք ձի, երկու ոչխար, էշ և երեք կով չհաշվեցինք՝ նրանք սատկեցին ճանապարհին։

Բայց ես դեռ չգիտեի, որ Արշալույս Փայտյանը հրաման է տվել՝ ոչ մեկին, ոչ մի բան չտալ։ Հայտարարեցինք ընդհանուր հավաք 1993 թ. սեպտեմբերի 14-ին Հոկտեմբերյանում քաոս է, հավաքի էին եկել խառնամբոխ զինված մորուքավոր մարդիկ, կիսառազմական համազգեստով դասալիքներ, ովքեր իրենց «ազնիվ ֆիդայիներ» էին անվանում, որոնք ոչնչով չեն հիշեցնում այն ֆիդայիներին, ովքեր 1991 – 1992թթ. եղել են ինձ հետ։ Հիշում եմ, թե որքան լավ էր մեզ համար մինչև Գագո Աբրահամյանի (Խայո), Աշոտ Խաչատրյանի (ՀԱԲ), Վաչիկ Ավետիսյանի (Առնետ) և Արմեն Տոնոյանի հայտնվելը։ Մենք համերաշխ ընտանիք էինք, իսկ նրանց գալուց հետո սկսեցին հետապնդել մեզ՝ երեկվա ճակատամարտիկներին։ Նրանց մոտ գործում էր ստորության և լկտիության օրենքը: Նրանք կեղծ առաջնորդների՝ Արշալույս Փայտյանի, Նորիկ Մնոյանի և Ռուստամ Գասպարյանի հավատարիմ շներն էին։ Հենց մտանք շտաբ, գոռալով ինձ վրա հարձակվեցին Գագո Աբրահամյանը (Խայո), Աշոտ Խաչատրյանը (ՀԱԲ), Արմեն Տոնոյանը, Սահակ Ներսեսյանը, Կարապետ Հովհաննիսյանը, Կամո Հակոբյանը (Բաքու), նրանք, ովքեր փախել էին մարտական դիրքերից և որոնց վրա, իբր, Արշո Փայտյանը քրեական գործեր էր հարուցել, (տրիբունալ- արտակարգ դատարան), բացատրություններ տալու պահանջներով՝

—Ինչո՞ւ Արշալույս Փայտյանը գոհ չէր իմ ջոկատի մարտական գործողություններից:

—Ինչո՞ւ էր Փայտյանը հրահանգել, որ մեզ (Գագո, Արմեն, Սահակ, Աշոտ և այլն) հունվարից մինչ այսօր աշխատավարձ չտրամադրել:


—Ինչպե՞ս և ո՞ւմ միջոցով էի Ղարաբաղում փող ստացել (պարգևավճար) և ինչի՞ վրա եմ ծախսել:

—Ինչո՞ւ հրաժարվեցի միանալ Ռուստամին և տղաներին ներքաշեցի Մանվելի «մսաղացը»:

—Ինչո ՞ւ եմ հրահանգել Մանվելին, որպեսզի նա նրանց չտա աշխատավարձ և տեղեկանքներ, որ մենք էլ պատերազմի մասնակիցներ ենք:

—Ինչո՞ւ էր Մանվելն ինձ կապիտանի կոչում շնորհել և մերժել շնորհել կոչումներ Գագոյին, Արմենին, Աշոտին, Վաչիկին, Վարդանին:

—Ո՞ւր փախավ Արշոն (Ժանգոտը) և նրա հետ ո՞ւմ վաճառեցի այրված ՈՒՐԱԼ ավտոմեքենայի զենքերը:

—Ինչո՞ւ Արշալույս Վարդանյանին թողեցի Կիրովականում, ինչպե՞ս էր նա գողացել զենքը, ո՞ւմ և որքա՞ն գնով էր վաճառել:

—Ինչո՞ւ եմ ես Մանվելին զեկուցել, որ նախկինում Վաչիկն իր բրիգադում էր, իսկ հետո փախավ Արշոյի գումարտակ:

—Ինչո՞ւ էր շրջափակումից փախել Սերգեյը (Վարձկան), իսկ ես տվել էի ազնիվ մարտիկ՝ հրամանատար Ռոդեն Պողոսյանի անունը:

—Ինչո՞ւ ես ազատ արձակել Ճուտին ու Ռոբոյին («Ուրալի» վարորդը), որոնք զենք էին գողացել, որքա՞ն գումար էին նրանք ինձ տվել:

—Ինչո՞ւ էի տղաներին մարտի ուղարկում, իսկ ինքս թաքնվում կա՛մ Արշոյի, կա՛մ Մանվելի մոտ:

—Ինչո՞ւ են զոհվել Կամո Հովհաննիսյանը և Աշոտ Պետրոսյանը, ո՞ւմ էի հրամայել սպանել Կամոյին:

—Ինչո՞ւ ես Կամոյին (Բաքվից) դավաճան անվանել:

—Ինչո՞ւ ես՝ որպես հրամանատար, Մանվելին թույլ տվեցի Կամոյին զին կալանատուն նստեցնել:

—Ինչո՞ւ միշտ Վաչիկին (Առնետ) ջոկատից վռնդել եմ:


—Ինչո՞ւ եմ մեքենան բեռնել այնպես, որ այն շուռ էր եկել և ո՞ւր էր կորել բեռը՝ կենդանիներն ու ունեցվածքը:

—Ինչո՞ւ եմ թույլ տվել (կամ կազմակերպել), որ Հարութ Սավադյանը գերի ընկնի:

—Ինչո՞ւ Կարոյին (Դինջ) և Կամոյին (Բաքու) արգելեցի օգնել Հարութին, մանավանդ, որ Հարութը բղավում և օգնություն էր խնդրում:

—Ինչո՞ւ եմ ես կարգադրել կենդանիներին չբաժանել զոհվածների և վիրավորների ընտանիքներին:

—Ինչո՞ւ եմ հրաժարվել և չեմ բերել կենդանիներին (70 գլուխ) ամբողջ ջոկատի համար, որոնց Արեշում ինձ էր հանձնել Արշոն:

—Ի՞նչ Քեռի Յաշայի եմ ի պահ թողել կենդանիներին:

—Որքա՞ն գումարով եմ վաճառել 9 գերիներին, որտե՞ղ է գումարը

և ինչո՞ւ այդ գումարով ես չեմ փրկագնել Հարութին:

—ՈՒ՞ր են Փայտյանի կողմից քեզ հանձնած գերիները, ինչու՞ նրանց թողեցիր Գորիս։

—Ինչո՞ւ որպես հրամանատար Մանվելին չստիպեցի փրկագնել Հարութին:

—Որտե՞ղ էն Մանվելի և Արշոյի կողմից զոհված զինծառայողների ընտանիքներին հատկացված մթերքները:

—Որտե՞ղ էն բրիգադից ստացված գումարներն ու զոհվածների հուղարկավորության մթերքները (այսինքն ես՝ որպես հրամանատար, գումար էի գողանում, իսկ այդ չորսն օգնում էին վիրավորներին, և տղաներին թաղում էին իրենց հաշվին):

—Անմիջապես պետք է Մանվելից ստանամ իրենց ծախսած փողերն ու երկու օրվա ընթացքում վերադարձնեմ իրենց։

—Որտե՞ղ էին գերիների, հացահատիկի, գինու, սպիրտի, բրդի, կոմբայնների, համակարգիչների վաճառքից ստացված գումարները:

—Ինչո՞ւ էի ես Ռուստամի ջոկատից մարդ վարձել Արմենին ու

Աշոտին սպանելու համար:

—Որքա՞ն մարդկանց էի ես փողով զինկոմիսարիատի միջոցով ազատել բանակից, ինչո՞ւ էի դեմ Աշոտի (ՀԱԲ) որդուն ծառայությունից ազատելուն:

Այնուհետև Գագոն և Արմենը հայտարարեցին, որ քանի որ Գագոն նշանակվել է իմ փոխարեն հրամանատար, ապա ես պարտավոր եմ գնալ Կիրովական և ներողություն խնդրել Արշոյից ու Ռոդենից, ինչպես նաև Ռուստամից և Մնոյանից։ Իսկ դրանից հետո ընտանիքիս հետ ավելի լավ է հեռանամ Հայաստանից։ Ես նայում էի նրանց՝ դասալիքներին, խուճապահարներին, և զարմանում էի՝ մի՞թե այդ

տականքների հետ ցրտին ու սովին, ձյունին ու անձրևին, փոշուն ու ցեխին, վտանգելով ու նույնիսկ կյանքից բաժանվելով՝ անցել ենք տանջալից ու երկար մարտական ճանապարհ։ Նրանք անամոթաբար գոռգոռում էին գրեթե չորս ժամ՝ վիճում էին, ընդհատում էին ինձ, խոսք չէին տալիս ասելու (ես հիշեցի Սամվելի և Ռուստամի պատմությունը)։ Գլուխս պտտվում էր, վերքերը, հատկապես վերջին շրջանի, իրենց մասին հիշեցնում էին՝ ոչ միայն խոսել, այլև շնչել գրեթե չէի կարողանում…

Չէի կարողանում հասկանալ, թե ի՞նչ է կատարվում, ինչո՞ւ այս մարդիկ, ճակատից փախնելով, այժմ պահանջում էին ինձանից ինչ-ինչ հաշվետվություններ, բացատրություններ, աշխատավարձ, պարգևատրումներ, անհասկանալի էր ինձ, թե ինչո՞ւ էին իմ ջոկատի բոլոր տղաները լռում: Կիրովականցի ինչ-որ մեկը զանգեց, չներկայացավ, բայց ձայնով ճանաչեցի Սերգեյին (Վարձկան), ով լսել էր Փայտյանի խոսակցությունը քննիչ Լյովա Հայրապետյանի հետ։ Արշոն ուզում էր ստեղծել հետևյալ իրավիճակը՝ զենքի ստուգման անվան տակ քննիչ Լյովա Հայրապետյանը կպահանջեր հանձնել մեր զենքերը։ Դա անելուց հետո մենք կմնայինք անզեն, այդ ժամանակ Գագոն,

Արմենը, Սահակն ու Աշոտը կհարձակվեն ինձ վրա, և ես, չդիմանալով (ես կոնտուզիա ունեմ), իբր իմ մոտ եղած ավարային ինքնաձիգից որևէ մեկին կկրակեմ, և Լյովան ինձ վրա քրեական գործ կհարուցի։ Նրա խոսքերի ճշմարտացիության որոշ հաստատումն էր ՔԿԾ-ից (քրեակատարողական ծառայություն) զանգը զգուշացնելով կանոնավոր պահել ինձ, թե չէ նրանք անհամբերությամբ սպասում են ինձ, իսկ ՔԿԾ-ում ամեն ինչ կարող էր պատահել

ինձ հետ: Հետաքրքրվելով՝ իմացա, որ ՔԿԾ-ն Երևանում է գտնվում և որ այդ ծառայությունը ղեկավարում է Սամվել Հովհաննիսյանը՝ Ռուստամ Գասպարյանի ջոկատից Արմենի ազգականը։ Ուրեմն՝ ոմանք պատրաստվում էին քրեական գործ հարուցել, մյուսները սպասում էին ինձ բանտում, որքա՞ն եմ ես բոլորին ատելի, իսկ գլխավորը՝ ինչի՞ համար։ Զանգահարեցի Կիրովական Փայտյանին, նրա կինը՝ Սուսաննան տեղեկացրեց, որ Արշոն մեկնել է Անապա, խոստացավ մեզ ուղարկել Ռոդենին, Գամսային և Սուրոյին, որպեսզի օգնեն ինձ (ին՞չ գիտեր Սուսաննան, որ ինձ օգնելու անհրաժեշտություն կար, և ինչու՞ ճակատից փախած հրամանատար Ռոդենը, որը իբր ձեռբակալված և հեռացված է, պետք է օգներ ինձ)։

1993թ. սեպտեմբերի 15-ին Մայիսի (ոստիկան) մեքենայով ես, Հայկը, Զավենը գնացինք Կիրովական, և Ռոդեն Պողոսյանը խոստացավ, որ վաղը Սուրոյի (Վիլլիսի) հետ միասին, իբր, կգան մեզ մոտ և սադրիչներին տեղը կդնեն։ Պարզվեց Արշո Փայտյանը տեղում էր (Սուսանը իբր չիմանալով, ստել էր ինձ), որին ես բազմաթիվ հարցեր ուղղեցի՝ ինչպե՞ս հասկանալ, որ դու մշտապես մեզ թողել ես բախտի քմահաճույքին, փախել ես քո մարդկանց հետ, ինչու՞ դասալիքների գործերը, այդ թվում՝ Ռոդենի գործը, Մանվելին չի հանձնել կամ չի ուղարկել արտակարգ դատարան, և այսօր Ռոդենը, ով մեզ թողեց դարանի մեջ ու փախավ, հարցեր է լուծում, իսկ դու մեր

դասալիքների հետ միասին ինձ մեղադրում ես, որտե՞ղ են Մինասի, Հայկի ու Աշոտի կոչումների տրման ու բարձրացման հրամանները։ ՈԻ՞ր և ոն՞ց կորան ադրբեջանցի գերիներն։ Սուրոն (Վիլլիսը) և Սերգեյը (Գամսա) մռայլ են, աչքերը չէին բարձրացնում, ինչ-որ բան էին թաքցնում և լռում: Արշոն, ի

պատասխան տրված հարցերին, ատամների արանքից մրթմրթաց, որ ինքը տեղյակ չէ, թե ինչ է կատարվում Հոկտեմբերյանում, հրահանգեց ինձ ուղեգիր տալ հոսպիտալում հետազոտվելու համար, ասաց նաև, որ հանրապետական ռազմական ոստիկանությունը գումարտակում զենքի ստուգում էր իրականացնում, և ստուգումից հետո անձամբ Արշալույսը կգա Հոկտեմբերյան, ամեն ինչում կպարզի՝ դրանց կպատժի,

մյուսներին էլ տեղները դնելով կվռնդի, քանի որ նրանք ստում են ամեն ինչում:

1993թ. սեպտեմբեր 15-ին Սերգեյը (Գամսա – շտաբի պետ) ինձ ուղեգիր տվեց բժշկական հետազոտության համար։ Պարզվեց, որ շնչել չեմ կարողանում այն պատճառով, որ ես ունեմ կրծքավանդակի կոտրվածք (կողոսկրերի): Սուրոն (Վիլիս) և Սերգեյը (Գամսա) ինձ զգուշացրեցին, որ ես շատ ուշադիր և զգույշ լինեմ, որովհետև Արշոն, Իգոն, Ռոդենը, Արմենը, Վաչիկը ինչ-որ բան էին ծրագրում իմ դեմ։ Գումարտակի և բրիգադի շտաբ հանձնելով վիրավորների ցուցակը՝ տուն վերադարձանք։ Բայց պարզվեց, որ իմ «ներկայիս հակառակորդները» ավելի ուժեղացան, ավելի լկտի դարձան և ամեն օր ինձ նորանոր պահանջներ էին ներկայացնում։ Ինձ համար վերջնականապես պարզ դարձավ, որ Փայտյանն իր զենքը դուրս էր գրում այրված մեքենայի զենքի հաշվին, որը Արշալույսը (Ժանգոտը) գողացել էր նրա համար։ Հիմա նա որոշել էր Գագոյի, Աշոտի, Վաչիկի, Ռոդենի, Ճուտի՝ Ռոբոյի, Արմենի, Սահակի ձեռքերով վերջնականապես քանդել ջոկատը, «ինձ հեռացնել» կամ իմ միջոցով, ամեն ինչ դուրս գրել, այդ պատճառով Գագոն, Աշոտը,

Արմենը, Վաչիկը, սպառնալով իմ երեխաներին պատանդ վերցնել (Ռուստամի մեթոդները), պահանջում էին ինձնից գնալ Կիրովական, ստորագրել ինչ-որ թղթեր, ստանալ ու ամբողջ գումարը բաժանել տղաներին, և գործը վերջացած էր։ Որքա՞ն գումար: Փոքր գումար չէր, եթե հաշվի առնենք 6-8 ամսվա ընթացքում նրա գոյություն չունեցող 300 «մարտիկների», իմ 90-110 մարդկանց (չհաշված վիրավորումների համար պարգևավճարները) ամսական աշխատավարձը, այրված ՈՒՐԱԼ մեքենայից զենքից, հացահատիկից, սպիրտից, անասուններից, համակարգիչներից, գյուղտեխնիկայի, առանձնապես գերիների՝10-12 մարդու (դա միայն այն, որոնց մասին ես գիտեի) ստացված արժեքը։ Կապված նրա հետ, որ Փայտյանի ջոկատը գրեթե չէր կռվել, համապատասխանաբար, կորուստներ չուներ, այդ թվում՝ զենքի կորուստ, և նա ուզում էր իր բոլոր մեքենայությունները կատարել իմ ձեռքերով, ամրացնել իմ ստորագրությամբ (աղվես)։ Ստացվում էր, որ Գագոյի, Արմենի և Աշոտի օգնությամբ Մոխրաթաղ գյուղում իբր կորած զենքերը դուրս էր գրել այրված ՈՒՐԱԼ մեքենայի հաշվին։ Իսկ գերիներին, որոնց, իբր, մորթել էին և «պատահականորեն» անհետացել էին, վաճառել էր։ Հիմա նա ամեն տեսակ հնարքների օգնությամբ ուզում է ազդել ինձ վրա, որպեսզի ես լռեմ, իսկ Լևոնին (Անտեր), առանձնապես Ռոդեն Պողոսյանին, Ռոբոյին, Ճուտին, Արշալույս Վարդանյանին չհանձնի ռազմական արտակարգ դատարան։ Պատրվակով, որ նա իբր իմ ընտանիքի հանդեպ ունեցած հարգանքից ելնելով Պուշկին-յալից իմ մարդկանց փախած չհանձնեց ռազմական դատարան, հիմա նրանց էլ Գագոյի, Արմենի ու Աշոտի միջոցով տրամադրում էր իմ դե՞մ։ Ուրիշ ի՞նչ է ծրագրել «մեծարգո» Փայտյան Արշալույսը կեղտոտ փողերի և պաշտոն հայթայթելու համար: Պատերազմի ողջ ընթացքում գումարտակը կռվում էր, իսկ նա գտնվում էր ճակատային գծից քսան-երեսուն կիլոմետր

հեռավորության վրա՝ շնագայլն իր կաշին էր փրկում:

Ի տարբերությու Փայտյանի և Ռուսամի, մենք դեռ չգիտեինք գլխավորը՝ պատերազմը գրեթե ավարտված է, ստորագրվում էին ինչ-որ պայմանագրեր։ Գլխավորը՜ և սկսվում է պաշտոնների, կոչումների, շքանշանների բաժանումը։

1993թ. սեպտեմբերի 29-30-ը Մայիսի (ոստիկան) հետ գնացինք Երևան՝ Մանվելի շտաբ։ Նա տեղում չէր, այդ պատճառով ինձ բրիգադի մուտքի համար լուսանկարով անցաթուղթ դուրս գրեցին, ես նրա տեղակալին խնդրեցի փոխանցել, որ

«տղաները, ովքեր սադրել են», պահանջում են փոխհատուցել վիրավորների և զոհվածների հուղարկավորության համար ծախսված գումարները: Թիկունքի գծով տեղակալը տեղեկացրեց, որ մինչև առաջնագծից մեր վերադառնալը՝ Մանվելը հրահանգել է անհրաժեշտ օգնություն ցուցաբերել, այդ թվում ՝ հուղարկավորությունները կազմակերպելու համար գումար հատկացնել նրանց, ովքեր դա պահանջում էին, և ինքը՝ թիկունքի գծով տեղակալն անձամբ է կատարել այդ հրամանը: Նա խնդրեց մեկ օր անց մտնել շտաբ և ամեն ինչ պատմել Մանվելին։ Մենք վերադարձանք տուն։ Ի դեպ, այսօր միայն այդ բրիգադի մուտքի համար լուսանկարով անցաթուղթն է հաստատում մեր մասնակցությունը մարտական գործողություններին 3 տարվա ընթացքում։ Այսպիսով, ինչպես և Մեսրոպը պատմում էր՝ Գագոն, Արմենը, Վարդանը, Աշոտը Մանվելի բրիգադից փող ու մթերք էին ստացել, իբր, կրած ծախսերի՝ վիրավորների և զոհված տղաների հուղարկավորության (գողացել են սրիկաները) համար, ոչինչ

չիմանալով, նաև ես եմ նրանց փող տվել։ Արդյունքում՝ Մանվելին «քցեցին», հիմա էլ՝ ինձ։ Վերադառնալով տուն, ես կանչեցի Մեսրոպին ու Հրանտին և բացատրություններ պահանջեցի։ Նրանք ասացին, որ Գագոն, Արմենն ու Աշոտը բրիգադում փող ու սննդամթերք էին ստացել, բայց թե ո՞ւր և ինչի՞ վրա են ծախսել, հայտնի չէ։

Մեզ ներկայացրին քաղկոմի որոշումը Նորիկ Մնոյանից, որի համաձայն՝ կապված շենքը սեփականաշնորհելու հետ, մեր շտաբ-հավաքակայանը պետք է ազատենք։ Դա արդեն նշանակում էր, որ մենք այլևս վերնախավերին և երկրին պետք չենք։ Մայիսի հետ մեկնեցի Երևան՝ նախարարություն։ Վազգեն Սարգսյանը չնդուեց։ Բոգոմազովի զանգով մի կերպ մտա Ալիկ Պետրոսյանի մոտ։ Անտեսելով իմ բոլոր պատմածները, իբր, ուշադիր ինձ լսելով, նա խորհուրդ տվեց ամեն ինչ մոռանալ – անտեսել, և անմիջապես բարիշել Փայտյանի և Գասպարյանի հետ։ Մտնելով մահացած Կամոյի եղբոր տուն, իմացանք, որ հուղարկավորության ժամանակ ոչ ոք չի օգնել ընտանիքին, որ ընտանիքն է բոլոր ծախսերը հոգացել։ Եղբայրները խնդրեցին օգնել գերեզմանի համար գոնե 4-5 պարկ ցեմենտ գտնել։ Առավոտյան Սեյրանի հետ մտանք Նորիկ Մնոյանի մոտ՝ խնդրելով 4-5 պարկ ցեմենտ դուրս գրել, նա ժպտաց և պատասխանեց, որ միշտ օգնել է և օգնելու է այնպիսիներին, ինչպիսին որ մենք ենք։ Մեր ներկայությամբ զանգահարեց հացի գործարանի տնօրենին և հրամայեց 5-6 պարկ ցեմենտ անվճար տալ մեզ, բայց մինչ մենք գնում էինք, Մնոյանը կարգադրել էր ոչ մի պարկ չտալ։ Մենք թքեցինք ու դատարկ հեռացանք։ Չեմ հասկանում, թե որտեղից են նման սրիկաներ հայտնվում։ Մարտական գործողությունների ընթացքում մեր «մեծն»

Մնոյանը, թեև մարտական գործողություններին մասնակցելու մասին տեղեկանքներ և պարգևներ ունի (ինքն է ցույց տվել), ոչ մի անգամ չի լքել կաբինետն ու զենքը ձեռք չի վերցրել։ Եթե նա այդպիսի Հայրենիքի հայրենասեր է, թող ինքնաձիգը վերցնի ու գա մարտի։ Այն ամենը, ինչ նա կնվաճի, մնա նրան, և թող նա դառնա, թեկուզ նախարար, թեկուզ նախագահ, իսկ եթե զոհվի, մենք ցեմենտ կգնենք նրա գերեզմանի համար։

1993թ. հոկտեմբերի 2-ին Մեսրոպի հետ գնացինք Կիրովական։ Արշոն կրկին տեղում չէր, Սուրոն (Վիլիս) և Սերգեյը (Գամսա) կրկին զգուշացրեցին, որ զգույշ լինեմ, որովհետև Արշոն, Իգոն,

Ռոդենը, Արկադին (շտաբի պետ), Արմենը (Արշոյի եղբայր), Վաչիկը (Առնետ) ինչ-որ սադրանք էին պատրաստում իմ դեմ։ Փայտյանը մտնելով, հանդիմանեց ինձ, որ առանց իրեն տեղյակ պահելու գնացել եմ նախարարություն և վիճաբանել եմ Ալիկ Պետրոսյանի հետ։ Կրկին շտաբում թողնելով վիրավորների և զոհվածների ցուցակը՝ մենք վերադարձանք տուն։

1993 թվականի դեկտեմբերի 8-10-ը լի էին հարձակումներով ինձ վրա, այդ պատճառով չկարողացա նույնիսկ հավաքել իմ մարտիկներին, գնալ տղաների շիրիմներին և տնետուն բաժանել անասուններին։ Այցելեց Հակոբ Հալեբյանը, բողոքում էր, որ Աշոտը, Գագոն և Արմենը ստիպում էին իրեն անցնել իրենց կողմը, այլապես վկաներով կապացուցեն, որ նա էր սպանել Կամոյին, ուստի Հակոբն այլևս չի կռվի և մեկնում է Ռուսաստան։ Մայիսյանի անվան խորհտնտեսության խաչմերուկին ես ու Զավենը տեսանք «Նիվա» մեքենա, որտեղ նստած էին Արշոյի կինը՝ Սուսաննան թիկնապահի ու Արշոյի քավորի որդի՝ Իգոյի մայրը, ղեկին Աբոն էր։ Ես հարցրեցի, թե արդյո՞ք նրանք ինձ մոտ են գալիս: Սուսաննան այլայլված

դեմքով պատասխանեց, որ իրենք հիմա այցելելու են Բամբակաշատ գյուղի եկեղեցին, իսկ հետո իմ տուն են այցելելու։ Այդ ժամանակ, կարծես, «պատահաբար» «Նիվային» մոտեցան Հրանտն ու Գագոն (նշանակում է Մեսրոպն ու Հրանտը նույնպես նրանց հետ են): Սուսաննան շփոթված էր, չէր կարողանում նույնիսկ նայել ինձ, և Հրանտը «հյուրերին» ուղեկցեց Գագոյի տուն: Զավենը հարցրեց, թե արդյոք ես հասկանու՞մ եմ հիմա, թե ի՞նչ է կատարվում իմ շուրջ: Բերեցին ռազմական ոստիկանության քննիչ Լյովա Հայրապետյանի նամակը, ով խնդրել էր հանձնել զենքն ու իմ գումարտակի անձնակազմի ցուցակները։ Ես հիշում էի Լյովային Կիրովականի հյուրանոցից։ Իրադարձությունները կանխելու համար, մեկնեցի Երևան 6-րդ բաժին Բոգոմազովի մոտ։ Նա

պատասխանեց, որ ինձ հարգում է, բայց դա ռազմական ոստիկանության գործն է։ Ես գնացի հանրապետական զինկոմիսարիատ Լևոն Ստեփանյանի մոտ, ում մենք օգնեցինք պատգամավոր դառնալ։ Նա հրաժարվեց ինձ ընդունել և հեռախոսով ասաց, որ նույնպես ինձ հարգում է, բայց քաղաքականությամբ չի զբաղվում։ Գնացի Բորիս Սաղյանի մոտ, նույնը՝ բոլորն ինձ հիշում էին, «հարգում», բայց դա նրանց իրավասության հարցը չէր։ Ես ամեն ինչի մասին զեկուցեցի հանրապետության ռազմական ղեկավարությանը և ռազմական ոստիկանությանը։ Ինքը՝ Սերժ Սարգսյանը, ով ավելի վաղ Հայաստանի ՊԱԿ (Պետանվտանգության կոմիտե) նախագահն էր, հերթապահի միջոցով խոստացավ հարթել բոլոր հարցերը և պատժել ինձ հետապնդողներին, բայց ոչինչ չփոխվեց: Ես լսել եմ միայն, որ 1994 թվականի հունվարին ձերբակալել են Ռուստամ Գասպարյանին, տեղավորել են ՊԱԿ-ի նկուղում,

որտեղից նա արագ դուրս է եկել և դարձել Հայաստանի Հանրապետության ԲՀԿ-ի պատգամավոր։ Արդյունքում ռազմական ոստիկանության քննիչ Լյովա Հայրապետյանն ինձ պատմեց, որ Փայտյանի գումարտակում ստուգման ժամանակ հայտնաբերել են բավականին դուրս գրված զենքեր։ Վարդան Սարգսյանը խոստովանել էր, որ մեր կորած ռազմամթերքը Արմենի և Գագոյի միջոցով փոխանցել էր Փայտյանի եղբորը՝ Արմենին, իսկ ֆինպետ Արմենից մոտից առգրավվել էր Փայտյանի «մարտիկների սև ցուցակը», 13 հոգանոց գերիների ցուցակը, և ես էլ տվեցի բացատրություն այն ամենի մասին, ինչ գիտեմ: Հաջորդ օրը, նույնիսկ իմանալով, որ դա կատարվելիք չէ, ոչ ոք համարձակություն չի ունենա, քննիչ Հայրապետյանը ինձնից պահանջեց ստուգել Մանվելի պահեստի ողջ զենքը։ Մեկ այլ քննիչ՝ Ներսեսը (նախկինում աշխատել է ՊԱԿ – ում) պատմեց, որ լսել էր իմ ու իմ գործի մասին, բայց խնդրեց նկատի ունենալ, որ Լյովա Հայրապետյանն իրավունք չունի զենքի

ստուգում անցկացնել, որ Ներսեսը չգիտի, թե ինչպես են նրանք պայմանավորվել Փայտյանի հետ, բայց ինձ խնդրեց չգնալ Մանվելի մոտ, ով, նախ՝ թույլ չի տա, երկրորդ՝ ոչ ոք չի համարձակվի զենք ստուգել նրա մոտ։ Քննիչ Ներսեսը վստահ էր, որ ինձ սաստիկ կերպով դավում են, իսկ հիմա ուզում են իրենց «ձեռնարկածը» իրագործել Մանվելի ձեռքով: Շնորհակալություն հայտնելով Ներսեսին, ես պատասխանեցի, որ նույնիսկ պատերազմի ժամանակ ես Մանվելից չէի վախենում, նա գազան չէ, ինչպես նրան ներկայացնում են, պարզապես չի սիրում «կեղծ ֆիդայիների», չի սիրում, երբ իր հրամանները անտեսում են և խաբում են իրեն:

1993 թվականի դեկտեմբերի 12-ին ես հանդիպեցի Մանվելի հետ։

Ինձ ուշադիր լսելուց հետո նա զինման տեղակալներ Ֆելիքսին և Միշա Միքայելյանին հրահանգ տվեց ինձ հետ միասին ստուգել բոլոր զենքերը, ցուցակը բերել իրեն։ Մանվելը, ուսումնասիրելով ցուցակը, ուշադրություն չդարձրեց իմ պատմածին այն պարզ պատճառով, որ նա հեշտությամբ կհաղթահարի այդ ամենը՝ մեկ գիշերվա ընթացքում կհավաքի բոլոր խառնակիչներին և..., բայց նրան պետք էր Փայտյանը, որը կազմակերպել էր այդ խառնաշփոթը, ստել էր նրան, փախել է Էդիլույից, չի հանձնել և իբր ինչ-որ տեղ կորցրել էր գերիներին ու զենքերը։ Նա հրահանգեց ցուցակը տանել ոստիկանություն և սպասել, երբ ինքը կգտնի Արշոյին և կկանչի ինձ, ամեն ինչ հասկանալու համար։ Ռազմական ոստիկանությունում շոկի մեջ էին, երբ ես ներկայացրեցի Մանվելի բրիգադում մեր զենքի ստուգման ցուցակը և դրանով ապացուցեցի, որ ես մաքուր եմ և Մանվելից չեմ վախենում։ Քննիչ Ներսեսը ծիծաղում էր ու ասում, թե հիմա հասկանում է, թե ինչու եմ այդքան վստահ եղել Մանվելի հարցում ու չէի վախենում իրենից, դրա համար էլ շատ «ոչխարների» դուր չեմ գալիս։ Լյովա Հայրապետյանը պահանջեց ներկայացնել նաև Մանվելի հաշվետվությունն իր

բրիգադի ստացած ֆինանսական միջոցների ծախսերի մասին, և նա անմիջապես քրեական գործ կհարուցի Փայտյանի, Արմենի, Աշոտի, Գագոյի, Ռոբոյի, Ռոդենի դեմ, այսինքն՝ բոլոր նրանց վրա, ովքեր ներգրավված են այդ գործում (իբր իր մոտ այդ մարդկանց ցուցակն արդեն պատրաստ է), ես նրան՝ Հայրապետյանին քրֆելով, ուղարկեցի… Ներսեսը Հայրապետյանի հետ, վերջապես ասացին, որ ես, ինչպես և շատ ուրիշները, ովքեր իսկապես ազնվորեն կռվել են, չեն հասկացել և մինչև հիմա չենք հասկանում, թե ին՞չեր է արել Փայտյանը

մարտի դաշտում և հանրապետությունում, որ ես իմ կամքից անկախ դուրս եմ եկել խոշոր մաֆիայի դեմ, որոնց դեմ քրեական գործեր չեն հարուցվի՝ ոստիկանության պետին արդեն «վերևներից» զանգել և զգուշացրել են Վ․ Սարգսյանն և Ա.Պետրոսյանը շտապ այս քրեական գործը փակելու՝ ընթացք չտալու համար։ Այնպես որ ինձ համար ավելի լավ է ժամանակավորապես հեռանալ Հայաստանից, այլապես ես և իմ ընտանիքը հարվածի տակ կլինենք այնքան ժամանակ, մինչ ես չստորագրեմ այն ամենը, ինչ կտա ինձ Փայտյանը, բայց դրանից հետո էլ իմ անվտանգությունն ապահովել ոչ ոք հանձն չի առնի։ Արդեն իր տանը, Հայրապետյանը ոստիկանությունում ասվածին հավելեց, թե իբր Վարդանի տան զենք-զինամթերքը վաճառել են, բայց, իբր, քո հրամանով, ինչն էլ հաստատում են Գագոն, Սահակը, Արմենը, Վարդանը, Աշոտը։ Մանվելն ինձ տված խոստումը չկատարեց, և ինձ ու Արշոյին մինչև հիմա ոչ մի տեղ չկանչեց հարցերը լուծելու համար…

1993թ. դեկտեմբերի 13-ին զանգահարեց մեր հարևանուհի Անոն և ասաց, որ մեր բնակարանի տակի խանութ մտել են զինվորական համազգեստով երկու տղամարդ և կին, երեք շիշ կոնյակ են գնել։ Նրանք խոսում էին Կիրովականի բարբառով։ Դուրս գալով պատշգամբ՝ տեսանք ՋԻՊ ավտոմեքենան նստող Սուսաննային, Արշալույս Փայտյանին և Արշոյի տեղակալ՝

Հակոբ Մակարյանին։ Միամիտներս՝ մենք վստահ էինք, որ եկել էին մեր տուն, որովհետև Հոկտեմբերյանում նրանք ոչ ոք չունեին ծանոթ - բարեկամ, բայց տարօրինակ է, որ կոնյակով։ Կինս գնաց խոհանոց պատրաստելու հյուրասիրություն, ես ծխում էի պատշգամբում և շարունակում հետևել ՋԻՊ-ի ուղևորներին: Պարզվում է, որ ԱԻՄ-ի գլխավոր հրամանատար՝

դաստիարակչական գծով տեղակալ Հակոբ Մակարյանը, ում երբեք չենք տեսել ոչ զորամասում, ոչ մարտերում, եղել էր Արշոյի մեքենայությունների գծով ֆինանսական խորհրդականը, որի արդյունքում դեռ 1993 թվականին, երբ ազգը, կռվող տղերքը սոված էին «Վիլիսի» փոխարեն ՋԻՊ են ձեռք բերել, իսկ Հարութ Սավադյանի նման մարտիկին փրկագնելու գումար չկար՝ չունեին և այդպես էլ «չունեցան»։ Բայց սա դեռ ամենը չէ՝ նրանք սովորականի պես, որպես ընտանիքներով մոտ ընկերներ եկան ոչ թե ինձ մոտ՝ մեր տուն, այլ կոնյակներով մտան ԴՈՍԱԱՖ-ի շենք, որտեղ գտնվում էր Ռուստամի ջոկատը։ Ես զարմացած էի՝ Արշոն, իբր, Ռուստամին չգիտեր, իսկ հիմա՝ հյուր կոնյակով: Հիմա ամեն ինչ իր տեղն ընկավ՝ ես հասկացա, որ այդ սրիկաներին հովանավորում էին Արշոն ու Ռուստամը, իսկ Արշոյին ու Ռուստամին՝ Վազգեն Սարգսյանը, Ալիկ Պետրոսյանը, Վանո Սիրադեղյանը, Նորիկ Մնոյանը, իսկ ինձ իմ իրավիճակում կարող էր օգնել միայն Մանվելը, բայց նրանից լուր չկար։ Հիմա շատ եմ ափսոսում, որ պատերազմի օրերին ես հավատացի Փայտյանի խոսքերին և ամենի մասին չպատմեցի Մանվելին կամ Շմայսին (անձամբ մեզ նրանք հարգանքով են վերաբերվել), վստահ եմ, որ այնտեղ նրանք մեկ օրում կլուծեին բոլոր հարցերը։ Երեկոյան ինձ կանչեց իմ փեսան՝ Ռուստամի մոտ ընկեր Մուշեղը (Պելեն)։ Նա ասաց, որ գնացել էր Ռուստամի մոտ, խնդրել էր դադարեցնել Ազատի հետապնդումները։ Ռուստամը պատասխանել է, որ Ազատը լավ կռվող

հրամանատար է, բայց խանգարում, խոչընդոտում է բոլորին ապրել ինչպես ուզում են, և ինչպես ժամանակն է թելադրում։ Իսկ հիմա արդեն ուշ է, քանի որ ինքը ժամանակին զգուշացրել

էր, բայց Ազատը չլսելով նույնիսկ Փայտյանի դեմ գնաց։ Հիմա թող ապրի մենակ ու իր մաքուր կյանքով։ Չի կարող օգնել, քանի որ Ազատն հակադրվել է իրեն, ինչպես նաև Փայտյանին, Մնոյանին, Սեթոյին և իշխանական կառույցներին։

Պարզվում է ՀԱԿԱՌԱԿՈՐԴԻ դեմ արտաքին պատերազմի ժամանակ հաղթելով, մենք տանուլ տվեցինք ԹՇՆԱՄԻՆԵՐԻՆ ներքին պատերազմը: Տղաներին նենգասպառնալով կանանց և երեխաներին պատանդ վերցնել, ստիպում էին անցնել սրիկաների կողմը։ Ինձ ստիպեցին վերադարձնել գումարը՝ իբր, իրենց ծախսածը ընդհանուր կարիքների, վիրավորների, զոհվածների համար։ Մեր հարևան Էդոյից վերցրի 130.000 ռուբլի, Հայկի եղբայր՝ Արթուրից 20.000 ռուբլի, հարևան՝ Արտուշից 60.000 ռուբլի և Միշայի (Գեչրլու գյուղ) ու Հայկի միջոցով փողն ուղարկեցի Գագոյին։ Ես որոշեցի թքել ամեն ինչի վրա, և մեկնել Ռուսաստան։ Զարմանալի բան է այդ սարքովի պատերազմը՝ տարիներ շարունակ փրկում ես այլոց տներն ու կյանքեր, իսկ քեզ և քո հարազատների կյանքը փրկել չես կարող և քեզ օգնող չկա: Մի ժամանակ ես ոտքերիս վրա ամուր կանգնած ցուլ էի, որին շատերն էին հարգում և վախենում, հիմա պարտված եմ ՀՀՇ- գայլերին, և նույնիսկ շնագայլերն են համարձակվում հարձակվել ինձ վրա։

1993թ. դեկտեմբերի 15-ին այդ տականքը՝ Գագոն կրկին պահանջեց, որ ես գնամ Կիրովական և ստորագրեմ փաստաթղթեր, որոնց համաձայն Արշոն զենք ու գումար դուրս կգրի, այլապես կապացուցվի, որ Կամոն իմ հրամանով սպանվել էր Հակոբ Հալեբյանի կողմից, ինչպես նաև այն, որ հենց ես եմ խորհուրդ տվել Կամո Հակոբյանին (Բաքու) հանդիպել Ալիի հետ և կազմակերպել Հարութի առևանգումը՝ փրկագնի վրա

վաստակելու նպատակով: Մի քանի օր անց, գիշերվա մոտ ժամը 12–ին ՋԻՊ-ով իմ տուն եկան Փայտյանն ու Հակոբ Մակարյանը։ Մեր տան մեջ, Արշոն բացատրեց, որ իբր խոսել է Մանվելի հետ, շատ անհասկանալի դեպքեր և փաստեր են պարզաբանվել, առաջարկեց գնալ Գագոյի տուն և «տեղը դնել» նրան, կռվող տղեքին շանտաժների ենթարկելու և իր անունից անօրինակություններ անելու համար։ Գիշերը գրեթե ժամը 12-ն էր, բայց Գագոյի տան բակում մեզ սպասում էին մոտ 8 հոգի, Արշոն իբր զարմանք էր ցուցադրում նրանց ներկայությունից։ Կրկին աղմուկ-աղաղակ, Արշոն շնորհակալություն հայտնեց բոլորին «ազնվության» համար, Գագոյին նշանակեց այլևս գոյություն չունեցող ջոկատի հրամանատար, իսկ ինձ տուն տարավ, կարծես ոչինչ չէր եղել և գնաց։ Քանի դեռ ողջ եմ, չեմ մոռանա իմ «մարտական ընկեր» Արշալույս Փայտյանի հրաժեշտի խոսքերը՝ «Ազատ ջան, կներես, դու գերազանց մարտիկ ես, բայց մեծ գործերը մեծ զոհեր են պահանջում»:

Աշոտն ու Գագոն, բնականաբար, ուզում էին, որ ինձ հրամանատարությունից ազատեն, և իրենք հրամանատար կդառնային։ Առաջին տեղում հույս ուներ զբաղեցնել ինքը՝ Գագո Ավետիսյանը, իսկ այստեղ Արշոն հիասթափեցրել էր բոլորին, անսպասելիորեն շնորհելով արտահերթ զինվորական կոչում Վաչիկ Ավետիսյանին (Առնետ «Նոր Կեսարիա» խորհտնտեսությունից) և Արմեն Տոնոյանին: Ընդ որում, չցանկացան հաշվի առնել, որ Արմեն Տոնոյանը մեր ջոկատ էր եկել 1993 թվականի փետրվարին, և նույն թվի Պուշկին-յալի կատաղի մարտերից փախել էր։ 1993 թվականի հուլիսին մեզ հետ մասնակցել էր Ֆիզուլիի շրջանի Արեշ գյուղի մերձակայքում մարտական գործողություններին, որտեղից ևս փախել էր ուղղաթիռով՝ որպես պատրվակ դիրքերից փախնելու համար, օգտագործել էր Աշոտ Պետրոսյանի մարմինը ուղեկցելու հանգամանքը։ Վաչիկ Ավետիսյանը (Առնետ) ԱԻՄ-ի կազմում մեզ հետ եղել էր 1992-ին մեկ ամիս Զաբուխում, նրա


«ջոկատը» բաղկացած էր ընդամենը 6-8 հոգուց, և ինչ-որ տեղ անհայտացավ։ 1993-ի հուլիսին, Վաչիկը հայտնվեց Մանվել Գրիգորյանի բրիգադում, որտեղից փախել ու թաքնվել էր մե՛կ Փայտյանի գումարտակում, մե՛կ ինձ մոտ։ Այսպիսով, նրանք երկուսն էլ ոչ մի անգամ չեն մասնակցել մարտական գործողությունների։

1993թ. մայիս-սեպտեմբեր ամիսներին Վաչիկը գրեթե մեկ ամիս եղել է Մանվելի բրիգադում (լրտեսել) և փախել էր Արշոյի ջոկատ, այդ ողջ ընթացքում թաքնվել էր Մանվելից և արտակարգ դատարանի փոխարեն՝ արտահերդ ստացել նշանակալից զինվորական կոչում։ Փայտյանը «Նոր Կեսարիա» խորհտնտեսություն էր ուղարկել Ռոդեն Պողոսյանին, ով մեզ ահասարսուռ վիճակի մեջ էր թողել դարանում և փախել։ Ռոդենը հաստատել է համագյուղացիներին, որ, իբր, Վաչիկը 4 տարի մասնակցել է մարտական գործողություններին, և Վաչիկին նշանակել են խորհտնտեսության տնօրեն, իսկ Ռոդենին (Կիրովականից, որն գյուղատնտեսությունից հասկանում էր այնքան, որքան ես էի հասկանում աստղագիտությունից, կամ գենեռալությունից)՝ նրա տեղակալ: Այնուհետև Ռոդեն Պողոսյանը կընդունվի և կավարտի ռազմական ակադեմիան։ Որպեսզի հետագայում Հոկտեմբերյանի ջոկատի տղաները կախված լինեն Փայտյանից և չմտածեն ինչ-որ ցուցմունք տալ նրա մեքենայությունների մասին, Արշոն ինձ դուրս մղելով, անտեսելով Մանվել Գրիգորյանին, ինչ-որ կեղծ փաստաթղթեր ձևակերպելով, կոչում էր տալիս (ոչ թե եֆրեյտոր կամ սերժանտ, այլ անմիջապես կապիտան) Վաչիկ Ավետիսյանին (Առնետ) և նրան աշխատանքի էր տեղավորում Հոկտեմբերյան քաղաքում՝ զինվորական կոմիսարի տեղակալ, և Արմեն Տոնոյանին։ Վաչիկն (Առնետ) ու Արմենը օգնել են մարտական գործողություններին մասնակցելու մասին Վկայականներ ստանալ առաջին հերթին նրանց, ովքեր դասալքվել են

մարտադաշտից, կամ ընդհանրապես պատերազմում չէին եղել (գլխավորը, որ այդ մարդիկ իրենց կողմնակիցներն են): Իսկ մարտական գործողությունների իրական մասնակիցների տեղեկանքը ստանալու պայմանը նրանց կողմն անցնելն էր, հակառակ դեպքում՝ տեղեկանքի տերը դառնալու ոչ մի հնարավորություն չկար (ինչպես իմ վիրավոր եղբայր՝ Կորյունը, Արտյոմը, Վաչիկը, Հակոբը և այլօք)։ Այստեղ հարց էր առաջանում՝ եթե մենք հաշվառված էինք Մանվել Գրիգորյանի բրիգադում, ինչպե՞ս կարելի էր պաշտոններ ու կոչումներ ստանալ առանց նրա ստորագրության՝ հանձնարարականի։ Որտե՞ղ էին ավագ լեյտենանտներ Հայկ Մկրտչյանի, Մինաս Եվայանի, լեյտենանտ Աշոտ Պետրոսյանի արժանավայել կոչումները:

= ՊԱՏԱՍԽԱՆ՝ «Կռվել, վիրավորվել, զոհվել են իմ մարտիկները, իսկ կոչումներ, պարգևներ են ստացել Արշալույս Փայտյանը, Ռոդեն Պողոսյանը, Վաչիկը, Մանվել Գրիգորյանը, Արմեն Փայտյանը, Իգոն, Սերգեն, Ռուստամ Գասպարյանը, Արմեն Տոնոյանը և նրանց «մարդիկ»: Եթե ուզում էին ազատվել ինձանից, ապա ինչո՞ւ հրամանատար չէին նշանակում իսկական մարտիկների, ինչպիսիք էին՝ Հայկ Մկրտչյանը, Արթուր Մելիքյանը, Մինաս Եվայանը, Հակոբ Հալեբյանը,

Սամվել Հարությունյանը, Մաջիթ Խաթոյանը, և վերջիվերջո ջոկատը լուծարեցին։


* * *

Կրկնում եմ, շատ երկար ժամանակ չէի կարողանում

ձեռնամուխ լինել գիրքը գրելու համար, հավատալով, որ ժամանակի ընթացքում ամեն ինչ իր տեղը կընկնի, բայց չէի կարող և չսկսել գրել այն, քանի որ «ղեկավարները» շարունակում էին ջուր պղտորել, աչք փակելով ճշմարտության վրա, կենտրոնում դնելով իրենց անձնական շահերը, այլ ոչ թե հանրապետության և նրա բնակչության շահերը: Գիրքը գրելուց,


թղթին հանձնեցի այն ամենը, ինչ կուտակվել էր հոգումս, իսկ կուտակվել էր շատ բան: Ես նաև ներկայացրեցի ամբողջ ճշմարտությունը, թե որտե՞ղ, ե՞րբ, ո՞ւմ հետ ստիպված եղա բախվել այդ երեք տարիների ընթացքում, ի՞նչ իրավիճակներում եմ եղել իմ մարտիկների հետ, արտահայտեցի իմ կարծիքն այն մասին, թե ո՞ւմ էր ձեռնտու այդ պատերազմը:

Մեր շնորհակալ ժողովուրդը ամենուր և միշտ երկրորդ կենացը բարձրացնում և բարձրացնելու է նրանց համար, ովքեր զոհվել են՝ պաշտպանելով ազգի շահերը, նրանց համար, ովքեր չեն վերադարձել մարտադաշտերից, նրանց համար, ովքեր հիմա շարունակում են արդար գործը, բայց ո՛չ երբեք ձեզ համար,

«ղեկավարնե՛ր, որոշ կեղծ հրամանատարնե՛ր, վաճառված քաղաքագետնե՛ր»։

Ինչո՞ւ եմ ես այդքան ուշ գրում ամեն ինչի մասին։ Ընդհուպ մինչև 2018 թվականը մի քանի տասնյակ անհաջող փորձեր եմ արել ի հայտ բերել ողջ ճշմարտությունը, և օրենքի ուժով տրիբունալի (արտակարգ դատարան) առաջ կանգնեցնել բոլոր նրանց, ովքեր իրենց շահի և պաշտոն ստանալու համար մեղավոր են մեր, ինչպես նաև այլ անաչառ տղերքի «պատահականորեն» զոհվելու, անվերադարձ գերի ընկնելու մեջ։ Անհաջող են եղել փորձերս, քանզի որոշ հրամանատար կոչվածների պես չեմ ունեցել և չունեմ տղերքի արյան հաշվին կուտակած միլլիոններ։ Այժմ ուզում եմ օգտագործել վերջին հնարավորությունը, և ևս մեկ անգամ փորձել համոզել մեր և ադրբեջանցի ժողովուրդներին՝ կա՛նգ առեք, մի՛ կործանեք Ձեր և ուրիշների, երեխաների կյանքը, մի՞թե չեք հասկացել, թե ուր էին մեզ քաշել այդժմ, և այժմ ձեզ՝ երիտասարդնե՛ր, ներքաշում այդ կասկածելի պատերազմների մեջ:

1991-1993թթ. պատերազմը, ինչպես ես հիմա կարծում եմ, Հայաստանի, Ռուսաստանի (նախ և առաջ Գորբաչովի, Գրաչովի) և Ադրբեջանի կառավարությունների հանցավոր քաղաքականության արդյունքն էր։ Հարյուր հազարավոր


փախստականներ, ավերածություններ, աղքատություն՝ այս քաղաքականության «պտուղներն» են, և ես աղոթում եմ Աստծուն, որ այս պատերազմից օգուտ ստացած և ստացող քաղաքական գործիչները, բոլոր կողմերի «կեղծ ֆիդայիները», կեղծ ու անարժան որոշ «հրամանատարները», նրանց ժառանգները այրվեն դժոխքում։ Շարադրելով մեր գրեթե ողջ պատմությունը, մեջբերում եմ մեր ջոկատների անդամների ընդհանուր ցուցակը 1991 - 1993թթ. ներառյալ՝ Մկրտչյան Հայկ Հայկազի, Տոնոյան Արմեն Կարպիսի, Ղուլյան Տիգրան Էդուարդի, Ներսեսյան Սահակ Կառլենի, Սեմիջյան Համբարձում Հակոբի, Պետրոսյան Աշոտ Ալբերտի, Հալեբյան Հակոբ Աբգարի, Շիշկոյան Աշոտ Քրիստափորի, Բաղդասարյան Կարապետ Հրաչի, Մարտիրոսյան Լորիս Մնացականի, Իսպիրյան Արարատ Արտաշեսի, Անդրեասյան Արկադի Ֆրունզի, Անդրեասյան Արարատ Ֆրունզի, Հովհաննիսյան Ցոլակ Զաքարի, Սաֆարյան Մանվել Արտուշի, Գրիգորյան Վարազդատ Սրապի, Վարդանյան Արշավիր Ֆիոլետի, Փաշյան Սեյրան Արշալույսի, Մարտիրոսյան Գաբրիել Աշոտի, Քոլոզյան Վարազդատ Ֆրունզիկի, Կարապետյան Ալբերտ, Բարսեղյան Մաթևոս (Գևոր) Գրիգորի, Խաչատրյան Պարսամ Սամսոնի, Սարգսյան Վարդան Կառլենի, Գևորգյան Ռուբիկ Վարազդատի, Խաչատրյան Եփրեմ Երեմի, Հովհաննիսյան Կամո

Հովհաննեսի, Ենոք Մարտիրոսյան, Հովհաննիսյան Հայկազ Հովհաննեսի, Հովհաննիսյան Յուրիկ Մուկուչի, Կարապետյան Աշոտ Նիկոլի, Հարությունյան Սամվել Շմավոնի, Փաշյան Սեյրան Արշալույսի, Մանուսարդյան Էդուարդ Երջանիկի, Տիգրանյան Զավեն Տեմպիկի, Սեդրակյան Գրիգոր Կառլենի, Մելիքյան Արթուր Վաչագանի, Վարդանյան Միշա Գերասի, Պապինյան Հակոբ Օնիկի, Գևորգյան Գարեգին Ստեփանի, Խաթոյան Մաջիթ Աթարի, Աբրահամյան Գագիկ Արշալույսի, Հովհաննիսյան Կարապետ Վարուժանի, Հակոբյան Կամո Ապրեսի, Խաչատրյան Աշոտ Սոսի, Քամալյան Կամո Գևորգի,

Ավետիսյան Գագիկ, Մխիթարյան Ռոբերտ Ղազարի, Արտյոմ Առաքելյան Վազգենի, Սահակյան Գրիգոր Բաբկենի, Ռոբերտ Գրիգորյան Թելմանի, Մկրտումյան Խաչիկ Աբրամի, Վիրաբյան Սարգիս Սուրենի, Սավադյան Հարութ Վորոնցովի, Գևորգյան Աղասի Համազասպի, Հակոբյան Հրանտ Ասատուրի, Կորյուն Հովհաննիսյան Կառլենի, Սիմոնյան Հակոբ Ֆրունզիկի, Ղազարյան Սուրիկ (Վիլլիս), Կարապետյան Մեսրոպ Վարդանի, Քամալյան Հրանտ Գրիգորի, Պապանյան Ռազմիկ Սուրենի, Սաժումյան Հովհաննես Վիլիկի, Առաքելյան Գևորգ, Մկրտչյան Վարդան Մկրտիչի, Կարապետյան Մարտին

Արտուշի, Աշոտյան Բաբկեն Երեմի, Մարգարյան Եղիշ Սերյոժայի, Դանիելյան Ենոք Մկրտիչի, Հայրապետյան Արտուշ Ազատի, Անտոնյան Նորայր Եղիայի, Ջուհարյան Ենոք Մկրտիչի, Հախոյան Արշալույս Շավարշի, Շաքրիկյան Արտակ, Դարբինյան Շուրիկ Արշալույսի, Ներսեսյան Սարգիս Ներսեսի, Պետրոսյան Պետիկ Ղազարի, Եվայան Մինաս Ռազմիկի, Մանուկյան Տարոն, Սայաթ, Մանուկ, Գևորգ, Արթուր, Իշխան, Մանուկյան Տարոն, Խաչիկ և ևս 6 հոգի Գառնիից, Ռազմիկ, Եփրեմ, Խաչիկ, Նորո, Հրաչ, Իշխան, Նվեր և ևս 2 հոգի Լեռնագոգից, Իսկանդարյան Վալտեր, Արշակյան Ժորա:

ԸՆԴՀԱՆՈՒՐ ԱՌՄԱՄԲ ՋՈԿԱՏՈՒՄ հաշվվել է ավելի քան 100 մարդ, նրանցից՝ 1991-ից մինչև 1993 թվականը ներառյալ, հերոսաբար զոհվել են երկու մարդ՝ Աշոտ Պետրոսյանը և Կամո Հովանիսյանը, անվերադարձ գերի է ընկել Հարութ Սավադյանը: Մարտական գործողություններին ակտիվորեն մասնակցել է ավելի քան 20 մարդ՝ Ղուլյան Տիգրան, Խաթոյան Մաջիթ, Մելիքյան Արթուր, Հովհաննիսյան Ցոլակ, Հովհաննիսյան Կորյուն, Մարտիրոսյան Գաբրիել, Ռազմիկ (Դալարիկից՝ Աֆղան), Մանուսարդյան Էդուարդ, Մանուկ-Սայաթ (Գառնիից), Բաղդասարյան Կարապետ, Պետրոսյան Պետիկ, Սահակյան Գրիգոր, Սահակյան Մայիս, Շիշկոյան Աշոտ, Կարապետյան Աշոտ, Սաֆարյան Մանվել, Խաչատրյան Պարսամ, Դարբինյան

Շուրիկ, Քամալյան Կամո, Մկրտումյան Խաչիկ, Շարիկյան Արտակ, Անդրեասյան Արկադի, Անդրեասյան Արարատ: Հատկապես աչքի ընկան՝ Մկրտչյան Հայկ, Պետրոսյան Աշոտ, Սեմիջյան Համբարձում, Հովհաննիսյան Կամո, Եվայան Մինաս, Սավադյան Հարութ, Հարությունյան Սամվել, Ղազարյան

Սուրիկ (Վիլիս), Հալեբյան Հակոբ, Խատոյան Մաջիթ, Առաքելյան Արտյոմ։


Տասներորդ մաս: Ռուսաստանում։

Ես չդիմացա աննախադեպ ճնշումներին և 1993թ. դեկտեմբերին պատերազմից հետո դուրս եկա ռազմաճակատից…

1994 թվականի հունվարին մարտական գործողությունների ժամանակ նույնպես անհետ և անվերադարձ կորավ, ինչպես մեր Հարութը, իմ կնոջ քրոջ որդի՝ մեր բոլորի շատ սիրելի Վահան Ավետիսյանը։

1994թ. փետրվարի 20-ին Շուրիկից պարտքով վերցրի 20000 ռուբլի, Սիմոնից (Արգավանդ գյուղ) 100 դոլար և, ինչպես խորհուրդ էին տալիս քննիչներ՝ Լյովան ու Ներսեսը, տոմս գնեցի ու մեկնեցի Օդեսա զարմիկիս՝ Միսակ Առաքելյանի մոտ։ Նա ինձ շատ սրտանց ընդունեց (չէինք տեսնվել գրեթե 15 տարի), հանդիմանեց մասնակցելու համար անիմաստ պատերազմին, իր գործընկեր Անատոլի Բորիսովիչի հետ տեղավորեց ինձ հյուրանոցում ծովի ափին, հիվանդանոց պառկեցրեց բուժման և վերականգնման համար: Իր բիզնեսի զարգացման համար Միսակը մի քանի ամիս անց ինձ ուղարկեց Չելյաբինսկի մարզ։

1994 թվականի հոկտեմբերի 12-ին և 19-ին Զլատոուստ քաղաքում ինձ վիրահատեցին ազդրից, մեջքից ու ձեռքերից բեկորներն հանեցին։ Ի՞նչն էր զարմանալի, երբ ես արթնացա անզգայացումից հետո, ինձ խնամում էր նույնպես հիվանդ մի ադրբեջանցի Տիգրան անունով։ Այդ նա, իմ «ՀԱԿԱՌԱԿՈՐԴՆ» էր, ինձ կերակրում գդալով, օգնում էր նստել, կանգնել, շարժվել,


դեղորայք էր տալիս։ Ես համաձայն եմ, որ պատերազմի ժամանակ մի օրենք է՝ «դու սպանես, քեզ կսպանեն», բայց կա նաև այլ բան՝ միշտ պետք է մարդ մնալ, մենք մարդիկ ենք վերջապես, ոչ թե գազաններ։ Պատահական չէ, որ մենք միշտ հարգանքով ենք վերաբերվել ադրբեջանցի ժողովրդին և հատկապես գերեվարված ադրբեջանցիներին։ Հավանաբար, Հիսուս Քրիստոսը և Ալլահը (նրանք իրար միջև չեն կիսում մարդկանց ըստ ազգության) բոլորին տեսնում և պարգևատրում են արժանավորներին: Հավատացե՛ք ինձ, ոչ մի վատ ազգ չկա, կան վատ մարդիկ: Պատերազմը հարկավոր է միայն կարիերիստներին, իսկ մի ամբողջ ժողովուրդ չի կարող լինել կարիերամոլ, ժողովուրդը չի քծնում, նա տառապում է: Միասս քաղաքում ես ծանոթացա Օնոյի, Գագոյի, Համլետի, Վաղոյի, Հակոբի և այլ տղաների հետ Կիրովականից։ Ժամանակի ընթացքում նրանք ծանոթացրին ինձ Գևորգին (Բակալի Գևորգ)։ Նրան շատ էր հետաքրքրում, թե իրականում ինչ էր կատարվում մարտի դաշտում, ո՞վ ինչո՞վ էր զբաղվում, իսկ ամենից շատ (քանի որ Փայտյանի հետ մի թիմում էինք), ի՞նչ էր կատարվում Կիրովականում։ Նա հաճախ էր խոսում ինձ հետ, օգնեց ժամանակավոր աշխատանք գտնել Սատկա քաղաքում։ Ես եզրակացրեցի, որ նա սիրում էր իր Կիրովականը, պատասխանում էի այն հարցերին, որոնց պատասխանները ունեի։ Մի օր, լինելով Գևորգի մոտ, ես լսեցի, թե ինչպես էին կիրովականցի երեք տղաներ պատմում Արշոյի

և նրա թիմի վայրագությունների մասին և խնդրում էին օգնել նրանց հաստատվել Ռուսաստանում։ Գևորգը հայտնեց, որ Արշոն և Ռոդենը սովորում են Մոսկվայի ռազմական ակադեմիայում, ես խնդրեցի նրանց հասցեները (ուզում էի նայել «գեներալի» աչքերին), բայց նա զգուշացրեց, որ իրեն են դիմում Ռուսաստան ժամանած շատ հայեր, և Արշոն այդ մասին գիտի, բայց նրանք գտնվում էին Ռուսաստանի ՊԱԿ-ի հովանու ներքո, իսկ Գևորգն իր մարդկանց ռիսկի չի տանի ինչ որ Արշոյի

և Ռոդենի պատճառով, կգա ժամանակը՝ կլուծենք: Ցավոք, այդ ժամանակը չեկավ, ավելի ուշ ես լսեցի, որ Գևորգը մահացել է բանտային հիվանդանոցում։ Հիշում եմ, թե ինչպես ք. Բակալում հերթական անգամ զրուցեցինք Գևորգի հետ, ներս մտավ մի կին և լացակումած օգնություն խնդրեց դպրոցում ավարտական երեկոյի կազմակերպման համար։ Գևորգն հարցրեց՝ «Ի՞նչ ես մտածում, հրամանատա՛ր»: Ես ասացի՝ «Արի՛, Գևորգ ջան, միասին կօգնենք»: Նա ժպտաց և ասաց ՝ «Գիտե՞ս, Ազա՛տ, ես ուրիշ պատասխան չէի սպասում քեզանից»: Օգնեցինք նրան 600 000 ռուբլի գումարով: Մեզ շնորհակալություն հայտնեցին, հրավիրեցին ավարտական երեկոյի, բայց մենք հրաժարվեցինք: Ավելի ուշ իմացա, որ Փայտյանը, Ռուստամը և Մանվելը շատ սպաների ու ընկերների ոչ մի բանի համար հեռացրել էին ծառայությունից։ Հավանաբար, այդ «զորահրամանատարներին» այլևս պետք չէին մարտական ընկերներ։ Շատերը, տեսնելով, թե ինչ վերաբերմունք ունեն իրենց նկատմամբ հրամանատարները, իրենք էին հեռացել։ Հետագայում, Փայտյանը պարզ չէ, թե ինչ վաստակի համար՝ ստանալու է գեներալական աստղեր ու նշանակվելու է ՀՀ պաշտպանության նախարարության շտաբի պետի տեղակալ։ Հնարավոր է, որ նա ինչ որ ձևով, ինչ որ տեղերից ինչ կեղծ «թղթեր է հայթայթել մարտական գործողությունների ժամանակ բազմակի վիրավորումների մասին»։ Արդյունքում՝ Կիրովականում իրենց մարտական ընկեր Սուրիկ Սարգսյանին (Սևանից) կծեծեն գեներալ Փայտյանի մարդիկ, կզինաթափեն և ետ կուղարկեն Երևան։ Միայն ժամանակի ընթացքում Հայաստանի ղեկավարությունը կհասկանա, որ գեներալ Արշալույսը ոչ թե մարտական սպա է, այլ վաճառական, գող, խաբեբա, և շուտով նրա հովանավորներն ու ինքը՝ Արշալույս Փայտյանը, խայտառակ կերպով կզրկվեն իրենց պաշտոններից։ Բայց նա կստեղծի իր գաղտնի թիմը, կուսակցությունը: Արդեն Ռուսաստանում ինձ կփորձեն ներքաշել այդ նոր թիմի,

կուսակցության, կազմակերպության՝ «ՎԵՐԱԿԱՆԳՆՈՒՄ» մեջ, բայց չի ստացվի։ Փայտյանին ու նրա նմաններին կազատեն, բայց չեն դատի, որովհետև նրանք կարող են ու կհանձնեն քաղաքական «այսբերգի» կատարին գտնվող իրենց հովանավորներին, իսկ ամբողջ «շղթային» դիպչել ամեն մեկն ի զորու չէ …

Իմ հեռանալուց հետո ջոկատը ընդմիշտ լքեցին Հայկը, Սուրիկը, Մինասը, Հակոբը, Համբարձումը, Սայաթը, Մանուկը ՝ շուրջ հարյուր փորձառու մարտիկներ խզեցին պայմանագրերը։ Այժմ գլուխ կբարձրացնեն կլաններն ու խմբավորումները, «հրամանատարները» ընդմիշտ կմոռանան խրամատները և իրենց զինվորներին: Իշխանության համար պայքար կսկսվի՝ բաժանելով մարդկանց «յուրայինների» ու «օտարների»։ Հրամանատարներ՝ Ռուստամը, Կորյունը, Արշո Փայտյանը, Մանվելը, Իգոն, Վահանը, Արմենը, Գագոն, Վաչիկը, Ոսկանը, Ռոդենը և այլք, լինելու են իշխանության վերնախավի աջ ձեռքը, հանրապետության ամենահարուստ մարդկանցից մեկը, նրանց ուղեկցելու են թիկնապահներ։ Արդյունքում նրանք, ովքեր քծնում էին իրենց հովանավորներին, մտան իշխանական կառույցներ, բարձրացան կարիերայի աստիճաններով։ Նրանք չեն պատասխանել և չեն պատասխանի իրենց սխալների, ստորության, անպատասխանատվության, իրենց մարտիկների անհիմն կորուստների համար: Ամեն ինչի համար կա մեկ պատասխան՝ «Պետք էր մեզ հետ լինել, հիմա դուք պարզապես ամեքից և ամեն ինչից նեղացած եք։ Հաղթել ենք մենք, այլ ոչ թէ դուք՛»: Նրանք ունեն մեկ նշանաբան՝ «Պատերազմ է գնում, պատերազմում ամեն ինչ պատահում է, և պատերազմի հաշվին ամեն ինչ դուրս կգրվի, իսկ հաղթողներին չեն դատապարտում»։

Նրանց խրախուսելու են կապիտանական, գնդապետական, գեներալական ուսադիրներով, պատվոգրերով և մեդալներով։ Իսկ նրանք, ովքեր կռվել են առանց իրենց որովայնը խնայելու,

կհայտնվեն անազատության մեջ, շատերը Հայաստանից ընդմիշտ կհեռանան, շատերին կվերացնեն։ Արշալույս Փայտյանը, դուրս գրելով մարտիկների, զենքի, զինամթերքի, գերիների, «ավարների» փողերը, պարզ չէ, թե ինչ վաստակի համար է դառնալու Հայաստանի պաշտպանության նախարարության շտաբի պետի տեղակալը՝ ստանալով գեներալ-լեյտենանտի (գուցե նաև Ղարաբաղի հերոսի) կոչում։ Ռուստամ Գասպարյանը, ով կարգին կարդալ էլ չգիտեր, պատասխանատվությունից խուսափելու համար «կնշանակվի» Հայաստանի Հանրապետության պատգամավոր։ Դատեք ինքներդ՝ ինչի՞ համար են Արշոյին կամ «կառավարիչներին» պետք Ազատը, Հայկը, Մինասը, Սայաթը, Հակոբը, Սամվելը, Սուրիկը, Յուրան, բոլոր զոհվածները, վիրավորները և ընդհանրապես մարտական ընկերները, եթե առանց դրանց էլ կարելի է ամեն ինչ ստանալ և հարստություն դիզել: Ելնելով վերոգրյալից՝ ծագում էին և ծագում են հարցեր՝

= Ինչո՞ւ և ինչի՞ համար իմ կյանքի վրա երկու անգամ մահափորձ կատարեցին մեզ մոտ Հոկտեմբերյանում։

= Ո՞վ էր իրականում Վաչիկ Ավետիսյանը Մանվել Գրիգորյանի բրիգադում: Ինչպե՞ս է նա հայտնվել Փայտյանի գումարտակում։

= Ինչպե՞ս կարողացավ Փայտյանը Վարդան Սարգսյանի հետ դուրս գրել մեր զենքերը, զինամթերքը, գերիներին, ավարը:

= Ինչո՞ւ Կամո Հակոբյանը մատնեց մեր տեղակայման վայրը և մնաց առանց պատժի:

= Ինչո՞ւ մեր հրամանատար Ռոդեն Պողոսյանը մեզ դարանում լքեց, փախավ և այդպես էլ պատիժ չկրեց:

= Ինչպե՞ս Վաչիկը (Առնետը) հայտնվեց և անհետացավ, երբ

մենք թակարդում էինք:

= Ի վերջո ո՞վ է կրակել ու սպանել մեր տղաներին, ինչո՞ւ ոչ ոք չի տեսել կրակողներին, և ինչո՞ւ մինչ օրս իշխանական, ուժային կառույցների ներկայացուցիչներից ոչ մեկը չի հետաքրքրվում։

Այս բոլոր տարիներին ինձ տանջում էին և տանջում են այս և այլ հարցեր։ Գրավոր ձևով ես երկու անգամ դիմել եմ Լևոն Պետրոսյանին, Ռոբերտ Քոչարյանին, Սերժ Սարգսյանին, ԱԱԾ պետերին, պաշտպանության նախարարներին, Մանվել Գրիգորյանին, կառավարության նախագահ Կարեն Կարապետյանին, Փաշինյանին, ՀԵՏՔ – ին, Հանրապետության դատախազին (2018թ.)՝ ոչ մի պատասխան։

2002 թվականին եկել եմ մեր պաշտպանած Հայաստան՝ որոշելով ամեն ինչ ինքս պարզել։ Գտա, ծեծեցի Կամո Հակոբյանին (Բաքվից)։ Նա ամեն ինչ խոստովանեց, ես նրան բաց թողեցի, քանի որ ամբողջական ապացույցի համար ինձ պետք էին Գագո Աբրահամյանը (Գեչրլու գյուղ), Աշոտ Խաչատրյանը (Տանձուտ գյուղ), Վարդան Սարգսյանը (Հոկտեմբերյան քաղաք): Դեռ չէի հասցրել գտնել այդ սրիկաներին, ինձ կանչեցին Հոկտեմբերյանի ոստիկանություն։

Քննիչը (Կորյուն) իմ եղբորորդուն ու որդուն միացրեց գործին, իսկ ինձ զգուշացրեց իմ երեխաների (որդուս ու եղբորորդուս) դեմ քրեական գործ հարուցելու հնարավորության մասին, և «կեղծ» գործը փակեց միայն 4 հազար դոլարով։ Նրան չէին հետաքրքրում տղաների մահվան և վիրավորվելու պատճառների, զենքի դուրսգրումների, գերիների անհետացումների մասին իմ պատմությունները։ Քննիչին հետաքրքրեց միայն դոլլարներով երեխաներիս ազատելն։ Օգտվելով այն հանգամանքից, որ ես ՌԴ ԴԿԴԾ-ի (Դատավճիռների կատարման Ռոսաստանի դաշնային ծառայություն) պաշտոնական ներկայացուցիչն եմ Ռուսաստանի մի քանի տարածքներում, 2005 և 2008 թվականներին կրկին եկել եմ Երևան, բազմամիլիոնանոց պայմանագրերի նախագծեր եմ կնքել Իրանի, Վրաստանի ներկայացուցիչների հետ։ Հայաստանը ներկայացնում էին գեներալ Գագիկ Մելքոնյանը, Սամվել (ԴԿԴԾ) Առուստամյանը (արդարադատության նախարարությունից)։ Մելքոնյանն

ինձ ճանաչեց (Սուրիկ Սարգսյանի միջոցով)։ Նրանց համար միևնույնն էր բազմամիլիոնանոց պայմանագրերի, Հայաստանից քարի հումքի, մրգերի արտահանման, դատապարտյալների աշխատանքի տեղավորումը, և այլ հարցերը: Նրանք ամեն տեսակ պատրվակներով հրաժարվում էին ստորագրել պայմանագրերի նախագծերը։ Օգտագործելով Հայաստանում գտնվելս՝ ես կրկին ու կրկին փորձում էի լուծել իմ տղաների հարցերը։ Գտա ու «պատժեցի» Աշոտ Խաչատրյանին։ Նա ամեն ինչ խոստովանեց, պատրաստ էր ցուցմունք տալ դատարանում, բայց այդ մասին ինչ-որ տեղից տեղեկացած քրհետապնդման աշխատակիցները խոչընդոտեցին ինձ (այս անգամ առանց կաշառքի)։ Տղանե՛ր, հասկացե՛ք, ես ձեզ չեմ մոռացել ու չեմ մոռանա։ Ճշմարտությունը բացահայտելու համար պայքարել, կռվել եմ ու պայքարելու եմ։ Սա «իշխանական կուսակցության» սխալն է, որ ժամանակին «պատահաբար» ինձ չսպանեցին, բայց քանի դեռ ողջ եմ, ձգտելու եմ, որ «ղեկավարները» Ձեզ, մեր զոհված տղաներին, մեր ոչ հայտնի ջոկատը ճանաչեն, որ ձեզանից յորաքանչյուրը ստանա այն ամենը, ինչին արժանի է։ Եթե հիշում եք, ես չեմ թաքնվել շտաբներում և ձեզ հետ միասին ապրել եմ խրամատներում, դրա համար էլ պատերազմի այն ընթացքի հրամանատարներից, որոնք այժմ դարձել են նախարարներ, հերոսներ, շատերին չեմ ճանաչել, ժամանակ չկար։ Բազմիցս փորձել եմ կապ հաստատել Մանվել Գրիգորյանի հետ, բայց հեռախոսը վերցնում են նրա թիկնապահները։ Ձեզ և ինձ անտեսում են այն պատճառով, որ մեզ՝ մեր, այսպես կոչված «պետությունը», պատերազմի բոլոր տարիների ընթացքում ոչ մի անգամ ո՛չ հագուստ, ո՛չ մի կտոր հաց չի տվել։ Մենք կռվել ենք աղքատ, բայց ազնիվ։ Ինչպես այն ժամանակ, ինձ հիմա էլ ոչ մի նյութական բան պետք չէ, ուզում եմ միայն վերադարձնել մեր անհայտ ջոկատի, մեր

«պատահական» զոհված, գերի ընկած ընկերների պատիվն ու անունը, որպեսզի «ղեկավարները» մեզանից յուրաքանչյուրին վերադարձնեն այն ամենը, ինչ ենթադրվում էր, ինչպես նաև պատժեն տղաների զոհվելու մեջ մեղավոր ԹՇՆԱՄԻՆԵՐԻՆ: Ընդ որում, հասկանում եմ, որ դա շատ հեշտ չէ անել։ Ես մենակ եմ տասնյակ միլյոնատեր դարձած ԹՇՆԱՄՈՒ դեմ այս պատերազմում, բայց, ինչպես ասում են, մենք չենք վարժվում, կապրենք՝ կտեսնենք։ Ինքներդ դատեք, թե ինչպես են գեներալ- լեյտենանտ դարձել Փայտյանը, Ռոդենը և մյուսները, իսկ

Արկադի Թադևոսյանը, Ռեմիկ Մարդանյանը, Սուրիկ Սարգսյանը, հադրութցի Արայիկը, Սամվելը և այլ հայրենասերներ, որոնք պետք է դառնային առնվազն պաշտպանության նախարար, մնացին առանց պարգևների և պատվի։ Ձեզնից ոչ մեկը նույնիսկ չգիտեր, և ես չեմ ասել, որ 1993թ. օգոստոսի վերջին ինձ շնորհվել է կապիտանի, Մինաս Եվայանին և Հայկ Մկրտչյանին՝ ավագ լեյտենանտի, Աշոտ Պետրոսյանին՝ լեյտենանտի կոչումներ։ Ես դա թաքցրել եմ, որովհետև Մանվել Գրիգորյանի բրիգադում ինձ միայն կապիտան Ազատ Հովհաննիսյանի անունով անցագիր են տվել։ Փայտյանը մեզ ո՛չ կոչումների, ո՛չ պարգևների չի ներկայացրել՝ մեր փոխարեն դրանք ստացել են նրա «մարդիկ», այդ թվում՝ Ռոդեն Պողոսյանը, ով մեզ բոլորիս դարանում թողել և դիրքերից փախել էր, Վաչիկ Ավետիսյանը (Առնետ), ով ոչ մի անգամ չի մասնակցել մարտական գործողություններին, և Արմեն Տոնոյանը, որն երկու անգամ փախավ ճակատից։ Ես ձեզ ոչինչ չեմ ասել, որ Դուք մարտական ոգին չկորցնեք, ես ինքս էլ մինչև վերջ համոզված էի, որ մենք մերկ ձեռքերով իսկապես պաշտպանում ենք Հայրենիքը, ոչ թե նրանց, այդ սրիկա կարիերիստներին։ Ժամանակի ընթացքում, ուշքի գալով և

«թերթելով» իմ հիշողության գիրքը, վերհիշեցի ջոկատի նախկին հրամանատար Սամվելի (գյուղ Ջանֆիդա)

պատմություններն այն մասին, թե ինչպես նա Մնոյանի հետ Ռուստամին, ողջ թիմին սովորեցրել էր ցանկացած մարդու «կոտրելու» «ոստիկանական հնարքները», որոնց ոչ մի մարդ չի կարող դիմանալ, սովորեցնում էին ոտնահետքերը խառնել այնպես, որ ցանկացած պարագայում մնան բոլորի առջև մաքուր: Չի տեղավորվում գլխումս, որ Փայտյանը կարող էր նվաստանալ այդ աստիճան, չէ՞ որ մենք էինք նրան բարձրացրել։ Իրենց շահադիտական նպատակներին հասնելու համար «մարդկանց» օգնությամբ, որոնք ոչ մի անգամ մինչև վերջ չեն մասնակցել մարտական գործողություններին, այն է՝ Գագո Աբրահամյանին (Գեչրլու գյուղ), Աշոտ Խաչատրյանին (Տանձուտ գյուղ), Արմեն Տոնոյանին (Հոկտեմբերյան քաղաք), Սահակ Ներսեսյանին (Հոկտեմբերյան), Կարապետ Հովանիսյանին (Արևիկ գյուղ), Վարդան Սարգսյանին (Հոկտեմբերյան), Վաչիկ Ավետիսյանին («Նոր Կեսարիա» խորհտնտեսություն), ինձ «կոտրում» էին, որպես մարդ, որին դուք բոլորդ հավատում էիք, ով նրանց բոլոր մեքենայություններին դիմադրում էր: Հիմա, հիշելով այն ամենը, ինչ տեղի է ունեցել, երբեմն ուզում ես լաց լինել, որ մեզ նույնիսկ պատերազմը չկոտրեց, իսկ այդ ԴԱՎԱՃԱՆՆԵՐԸ իշխանության իրենց հովանավորների գլխավորությամբ ինձ կոտրեցին ու մեզ բոլորիս բաժանեցին՝ Հայրենիքի համար այդ ծանր ժամանակ (1991 – 1993թթ.) քանդելով մեր՝ մեծ դժվարություններով ստեղծած 100 հոգուց ավել բաղկացած ջոկատը։ Իսկ ձեզանից գրեթե բոլորն էլ իսկական մարտիկներ և հերոսներ էին: Այս արարքը ես անվանում եմ Հայրենիքի դավաճանություն, և ամբողջ թիմը Արշալույս Փայտյանի, Նորիկ Մնոյանի, Ռուստամ Գասպարյանի, Ռոդեն Պողոսյանի գլխավորությամբ, ռազմական ժամանակի օրենքների համաձայն, պետք է գնդակահարվի, բայց, ինչպես սիրում էր ասել «մեծ ու իմաստուն» Փայտյանը՝ «Հաղթողներին չեն դատում»: Բայց ինչո՞ւ, ինչո՞ւ, և ինչպե՞ս նրանք դարձան


հաղթողներ: Արդյոք նման «հաղթողների» պատճառով չէ՞, որ այսօր մեծ ու հզոր Հայաստանից մնացել է միայն մի կտոր հող ու մարդիկ, որոնք փախչում են Հայրենիքից։

Վերջաբան

Ռուսաստանում և Ուկրաինայում աշխատանքի բերումով շփվելով ադրբեջանցիների հետ, իմացա, որ իրենց նախկին

«մարտիկներին» Ալիևները պատժում էին այն բանի համար, որ նրանք նահանջում էին, դասալքվում, և ինձ մոտ կրկին հարցեր ծագեցին Հայաստանի «հաղթողների» թիմին: Ինչի՞ համար եք մեզ պատժել, չէ՞ որ մարտական գործողությունների ողջ ընթացքում ոչ մի անգամ մեր ջոկատի մոտ (վստահ եմ՝ մյուսների մոտ էլ) «հետընթացքը» չէր միանում՝ մենք միայն առաջ էինք գնում։ Մենք ըստ արժանվույն ծառայել ենք, իսկ արդյունքում՝ ո՛չ կենսաթոշակ, ո՛չ աշխատանք, ո՛չ բուժում, ո՛չ արտոնություն։ Ինչպե՞ս մարդիկ կերակրեն ոչ միայն ձեզ, այլև իրենց ընտանիքներին, ինչպե՞ս և ինչի՞ համար պետք է հավատալ ձեզ։ Դուք՝ «հարգելի կառավարիչնե՛ր», խոստացաք մեզ աշխատանք տալ և բնակարաններով ապահովվել։ Հավատալով ձեզ՝ մենք կռվել ենք, վիրավորվել ու կոնտուզիա ստացել, զոհվել, հաղթել, իսկ ո՞ւր է ձեր խոստացածները։ Մեր տղաների հերոսական սխրանքների մասին պետք է խոսել հիմա, նրանց մասին արդեն կարելի է ամբողջական գրքեր գրել։ Որտե՞ղ են պետական արժանավայել պարգևները, շքանշանները, մեդալները, դրամական պարգևները, գոնե տարրական պատվոգրերը։ Մի՞թե կարելի է որոշ

«քամելեոնների» արժանիորեն խրախուսել մինչև գեներալներ, գնդապետներ և այլն ու մոռանալ իսկական մարտիկների մասին։ Ինչո՞ւ և որքա՞ն են քնելու հանրապետության «գլխավոր հրամանատարներ»՝ Լևոն Տեր-Պետրոսյանը, Ռոբերտ

Քոչարյանը, Սերժ Սարգսյանը: Մի՞թե նրանք այնքան անտարբեր են ժողովրդի որդիների ճակատագրերի հանդեպ,

որոնց ժամանակին ուղարկել էին Հայրենիքը պաշտպանելու։ Ո՞վ է հոգ տանելու վիրավորների, զոհված և անհայտ կորած մարտիկների ընտանիքների մասին: Ինչո՞ւ հանկարծ մենք դարձանք Ձեզ համար ոչ անհրաժեշտ: Հետաքրքրվել եք արդյո՞ք դուք գոնե մեկ անգամ, ինչպե՞ս ենք մենք ապրում, ինչո՞վ, որտե՞ղ: Նման չէ արդյո՞ք իրական մարտիկների այս և այլ պատմությունները մյուսներին՝ ինչպես 1999 թվականին խորհրդարանում «պատահականորեն» գնդակահարեցին Կարեն Դեմիրճյանին և Վազգեն Սարգսյանին, զոհվեցին Հայաստանի գլխավոր դատախազ Հենրիկ Խաչատրյանը, պաշտպանության նախարարի տեղակալ Վահրամ Խորխորունին, ներքին գործերի նախարարի տեղակալ Արծրուն Մարգարյանը, լրագրող Տիգրան Հայրապետյանը, բրիգադի հրամանատարի տեղակալ Յուրա Հովհաննիսյանը և շատ ուրիշներ, ձեզ արդեն «խանգարող և ոչ պիտանի» մարդիկ… Դուք՝ «պարոնայք իշխանավորներ», ինչի՞ վրա եք կառուցել և շարունակում եք կառուցել մեր Հայրենիքը, ներքին վախի զգացման պատճառով ո՞վ է պաշտպանելու այն։ Որտե՞ղ են դավաճանները, ովքեր ցույց տվեցին հակառակորդին մեր տեղակայման վայրերը, ինչի պատճառով զոհվեցին իմ լավագույն մարտիկները, և շատերը ծանր վիրավորվեցին։ Մինչև ե՞րբ մենք՝ պատերազմում հաղթանակած ժողովուրդս, պետք է ապրենք աղքատության մեջ, իսկ երկիրը ծաղկի օլիգարխներով։ Մենք բազմիցս գրավոր դիմել ենք նրանց պատժելու խնդրանքով, իսկ դուք՝ նրանց կոչումներ ու պաշտոններ բաժանելով, լռում եք ի պատասխան։ Ինչպե՞ս են

մեր սերունդները հավատալու ձեզ, և արդյո՞ք կհավատան: Անպատասխան մնացած այս հարցերը վկայում են այն մասին, որ հասարակ ժողովուրդը ձեզ միայն ծանր ժամանակներում է պետք։ Կարդացե՛ք և հիշե՛ք մեծ զորավար Դավիթ Բեկի

խոսքերը զորապետներին (մելիքներին)՝ «Ցավոք, մենք ազգը (ռամիկին) հիշում և ընդունում ենք միայն այն ժամանակ, երբ մեզ՝ իշխաններիս համար իրավիճակը վտանգավոր է դառնում»։

* * *

Ես այս գիրք-հիշողությունները գրել եմ հասարակ մարդկանց, այդ թվում, իմ մարտական ընկերների համար: Թող նրանք ներեն, որ ես բոլորի մասին չեմ գրել ու կարճ եմ գրել։ Այս գիրքը նախատեսված է նաև բոլոր ազգությունների ներկայիս երիտասարդության համար։ Ուզում եմ ասել սիրելի երիտասարդներին՝

-Սիրելի՛ տղաներ, ես վստահ եմ, որ, Աստված մի արասցե, նորից պատերազմ լինի, դուք մեզանից շատ ավելի լավ եք պայքարելու, բայց միևնույն ժամանակ մի՛ մոռացեք, որ փամփուշտները, բեկորները և քաղաքական գործիչները, զոհերին չեն ընտրում։ Ես չեմ համոզում և չեմ հրահրում չպաշտպանել հայրենիքը, Հայրենիքը բոլորիս համար մեկն է, և այն պետք է պաշտպանել, բայց հենվելով մեր դառը փորձի վրա՝ խորհուրդ եմ տալիս չլսել ամեն տեսակ քարոզիչների, երգիչների, լրագրողների, սադրիչների և ցինիկ պատգամավորների, ովքեր միայն ու միայն կարողանում են գեղեցիկ դատարկաբանել և մարդկանց ծուղակի մեջ գցել։ Մի ժամանակ մենք միշտ առջևում ենք եղել, և այժմ էլ, եթե նորից պատահեց այն, հավատացե՛ք, մենք Ձեր կողքին կլինենք։

Մենք քաղաքական գործիչներ չենք, և Ձեզ չենք լքի, մեր Հայրենիքը Ձեզ հետ ենք պաշտպանելու, բայց, հուսով եմ, ոչ թե խաբեբաների ու կարիերիստների համար, այլ միայն մեր ժողովրդի համար։ Գլխավորը՝ գտնել անշահախնդիր առաջնորդի, որոնք նվիրված են ոչ թե իր գրպանին, այլ իր ժողովրդին։ Պետք է հետաքրքրվել իսկական ֆիդայիների ու ընտանիքների ճակատագրերով, լավ մտածել, իսկ հետո միայն գործել։ Ուշադի՛ր կարդացեք պատմական գրքեր, որտեղ ամեն

ինչ նշված է ամսաթվերով, ազգանուններով, տեղակայված փաստաթղթերով, նշված են գործող անձինք, դավաճանները և իրական հերոսները: Հարց տվեք Ձեզ, թե ինչո՞ւ էին իսկական մարտիկները առանց վախի գնում ճակատամարտ, իսկ պատմել ճշմարտությունը այդ պատերազմի մասին վախենում էին: Ո՞վ և ինչո՞ւ է դա նրանց արգելում։

Որտե ՞ղ են հիմա իսկական մարտիկները՝ ֆիդայիները, ինչո՞ւ չեն միավորվում ինչպես նախկինում, և պատասխան չեն պահանջում «ղեկավարներից» թափած արյան համար, զոհված, գերի ընկած, և վիրավոր տղաների համար:

Եվ կգտնեք պատասխան՝ նրանց «կոտրեցին» ոչ թե ՀԱԿԱՌԱԿՈՐԴՆԵՐԸ, այլ մեր ղեկավարները՝ ԹՇՆԱՄԻՆԵՐԸ: Ինչպես նաև ձեզ հարց տվեք՝ արդյո՞ք պատրաստ եք, կարո՞ղ եք հարմարվել ստոր քաղաքական գործիչների, կարիերիստների և օլիգարխների ղեկավարության ներքո՝ Ձեր ընկերների կյանքի գնով դիմակայել ՀԱԿԱՌԱԿՈՐԴԻՆ, եթե Ձեզ, ինչպես և մեզ, հետո «դուրս կշպրտեն» աղբարկղ։ Ո՞ւմ եք դուք պետք լինելու, ո՞վ կփրկի, կկերակրի Ձեր երեխաներին:

* * *

Ի վերջո, 2017 թվականի դեկտեմբերի 12-ին ես որոշեցի և գնացի

Հայրենիք։ Առանց որևէ խոչընդոտի ես հատեցի Ռուսաստանի և Վրաստանի սահմանները։ Հայաստանի սահմանին պահանջեցին վճարել 3000-ական ռուսական ռուբլի՝ հանրապետությունում գտնվելու յուրաքանչյուր ամսվա համար։ Իմ հարցին՝ մաքսային հսկողությունն հղում կատարեց հանրապետությունում ընդունված օրենքին։ Ես ցույց տվեցի փաստաթղթեր, որոնք վկայում են այն մասին, որ ես պատերազմի վետերան (մասնակից) եմ, և հարցրեցի, թե արդյո՞ք այդ օրենքում կան կետեր, որոնց համաձայն ես չպետք է վճարեմ Հայրենիքում գտնվելու և մուտքի համար, որը պաշտպանել եմ և որի համար արյուն եմ թափել։ Պատասխանը

հստակ էր՝ նման օրենք չկա: Կա՛մ վճարեք, կա՛մ ետ վերադարձեք: Ես վճարեցի… Հայաստանում հյուրընկալվեցի գրեթե մեկ ամիս։ Ամեն ինչ հիանալի էր Երևանում՝ գեղեցիկ տներ, փողոցներ, թունելներ, ինչը չես ասի շրջանային կենտրոնների, քաղաքների, գյուղերի, հատկապես Լեռնագոգի, Դալարիկի, Եղեգնաձորի, Արմավիրի, Երևանի (մի մասի) շրջանների մասին՝ խմելու ջուր գրեթե չկա, այն բերում են ցիստեռններով և վաճառում 100 դրամով (մոտ 10 ռուսական ռուբլի) դույլի համար: Իսկ չէ՞ որ մենք բոլորս հիշում ենք, թե ինչպես հեռուստատեսությամբ կոչ էին անում ողջ աշխարհի հայերին «ջուր տվեք», և 3-5 օրվա ընթացքում Հայրենիքին բավականին շատ միլիոն ռուբլի ու դոլար են փոխանցել։ Եվ կրկին հարց ունեմ՝ մի՞թե սփյուռքահայությունը փողեր էր փոխանցել այն բանի համար, որ ղեկավարները թույլատրեն ցիստեռններից ջուր վաճառել ժողովրդին։ Բնակչության համար ծանր է՝ գործարանները քանդված են, կազմակերպությունները փակ են, դրա համար էլ աշխատատեղեր չկան։ Նոր տարին

նշելու համար մարդիկ վարկ են վերցնում։ Մասնավոր տներն ու բնակարանները ջեռուցվում են ինչպես հին ժամանակներում, վառելափայտով (բուրժույկա վառարաններ), ընդ որում՝ վառելափայտը բերում են (Կիրովականից, Դիլիջանից, Իջևանից) և շատ թանկ՝ 13000-15000 ռուբլի մեկ խորանարդ մետրի համար։ Ղարաբաղում շատ անտառներ կան, բայց նույնիսկ ռազմական գործողությունների մասնակիցներին արգելվել է ճյուղ վերցնել։ Ինձ կրկին հարց է տանջում՝ մենք ազատագրել ենք Ղարաբաղը, գրավել Ադրբեջանի յոթ հարակից և հարուստ շրջանները, բայց ի՞նչ ունենք, բացի վերքերից, կոնտուզիայից, առողջության կորստից, աղքատությունից, որտե՞ղ և ինչո՞ւմ ենք հաղթել։ Բազմաբնակարան շենքերի շքամուտքերըը կեղտոտ են, լուսավորությունը գրեթե բացակայում է, ԲՇՎ-ն (Բնակշահագործման վարչություն, ԺԷԿ) անգործության է

մատնված, իսկ գուցե արդեն և չկա՞ նման կազմակերպություն: Հարազատներս ու ծառայակիցներս ինձ սրտանց էին ընդունում։ Ցավոք, իմ մարտական ընկերներից քչերին եմ տեսել, քանի որ պատերազմից հետո կյանքը շատ ծանր է դարձել՝ իմ իմանալով, մեր ջոկատից շատերը հեռացել են, ովքեր ուր կարողացել են՝ Հայկ Մկրտչյանը մեկնել է անհայտ ուղղությամբ, Համբարձում Սեմիջյանը, Արթուր Մելիքյանը, Արտյոմ Առաքելյանը արտասահմանում ինչ-որ տեղ, Մինաս Եվայանը, Սուրիկ Ղազարյանը (Վիլիս), Հակոբ Հալեբյանը՝ Ռուսաստանում և այլն և այլն։ Մահացել են՝ Մաջիթ Խաթոյանը, Շուրիկ Դարբինյանը, Սայաթը (Գառնիից), Ցոլակ Հովհաննիսյանը, Մաթոս Բարսեղյանը (Գևորգ)... Ընդ որում, ինչպես պատմել են մահացածների ու հեռացածների հարազատները, տղաներն այդպես էլ «իշխանություններից» գոնե ինչ-որ

շնորհակալություն չտեսան, ոչ մի արտոնություն չունեին, հարազատները թաղել են նրանց սեփական միջոցներով… Ինչի՞ համար և ո՞ւմ համար էին կռվում, արյուն թափում։ Տագնապալի հոգով մտա զինկոմիսարիատ, ներկայացա, ցույց տվեցի փաստաթղթերս։ Զինվորական կոմիսարիատի աշխատակիցները զարմացած էին՝ պարզվում է Արմավիր քաղաքում (Հոկտեմբերյան) «Նժդեհ» ջոկատը չկա և չի էլ եղել, վշտացած կիսով չափ, իմ անունով տեղեկանք գտան, որտեղ նշված է, որ 1992-ին ընդամենը մեկ ամիս ես մասնակցել եմ մարտերին: Շատ դառն է, բայց դա փաստ է՝ մեզ, 100-ից ավելի մարդու, պարզապես դուրս են գրել։ Մենք կարծես չենք էլ եղել… Ես հիշեցի, թե ինչպես արդեն Ռուսաստանում հանդիպեցի մի ոստիկանի, ով հպարտությամբ ինձ մեդալ ցույց տվեց մարտական գործողություններին մասնակցելու համար, ընդ որում, խոստովանելով, որ ընդամենը 9 օր է եղել Գորիս քաղաքում։ Իսկ մեր տղաները, մարտնչելով ոչ թե ամիսներ, այլ տարիներ, նույնիսկ տարրական պատվոգրեր չստացան։

Զինկոմիսարիատում խորհուրդ տվեցին ամեն ինչի մասին գրել պաշտպանության նախարարին, ես ասացի, որ գրում եմ 1994 թվականից ի վեր, բայց ապարդյուն։ Մտածելով, որ ընդհանուր ցուցակներից «ՆԺԴԵՀ» ջոկատը հեռացվել է Արշալույս Փայտյանի, Նորիկ Մնոյանի և Ռուստամ Գասպարյանի նախաձեռնությամբ, ես հարցրեցի տղաներին, թե ինչո՞ւ են որոշները տեղեկանքներ ստացել ռազմական գործողություններին մասնակցելու մասին, իսկ ոմանք՝ ոչ։ Նրանք ծիծաղելով ինձ հանդիմանեցին միամտության մեջ և ասացին, որ քեզ այդպիսի տեղեկանքներ կանենք այնքան, որքան պետք է՝ դու միայն ասա։ Ամեն ինչ կար և մնում էր

տարրական բան՝ մեր ջոկատը քանդեցին Արմեն Տոնոյանը, Վարդան Սարգսյանը, Գագիկ Աբրահամյանը և Աշոտ Խաչատրյանը Արշալույս Փայտյանի, Նորիկ Մնոյանի և Ռուստամ Գասպարյանի օգնությամբ։ Որոշ տղաների Ռուստամ Գասպարյանն իր ջոկատ էր գրանցել, որտեղ հրամանատար պետք է լիներ՝ (հույս ուներ) Գագո Ավետիսյանը, բայց Գասպարյանն ու Փայտյանը այդ պաշտոնում նշանակեցին Արմեն Տոնոյանին։ Շատերը, տեսնելով, որ Ռուստամն ու Արշալույսը ոչ մի անգամ չկատարեցին իրենց խոստումները, հեռացան ջոկատից։ Նրանք ինձ կշտամբեցին, որ ես նրանց հավաստիացնում էի Փայտյանի պարկեշտության մեջ, իսկ նրանք՝ վստահելով ինձ, գնում էին ինձ հետ մինչև վերջ։ Իսկ ի՞նչ ունեն նրանք արդյունքում: Նրանց հասկացրել են, որ նրանք ընդմիշտ պետք է մոռանան այն փաստը, որ Ռոդեն Պողոսյանը փախել է մարտադաշտից։ Մոռանալ, որ Ճուտը, Վարդանյանը (Ժանգոտը) և Ռոբոն, որոնք բռնվել էին զենք գողանալիս, դա չեն արել, մոռանան, որ եղել են ավարներ՝ համակարգիչներ, ցորեն, ալկոհոլ, գինի, բուրդ։ Մոռանան Ռոդեն Պողոսյանի, Արմեն Տոնոյանի դասալքության մասին և այլն։ Այսինքն իմ մարտիկները պետք լինեն կույր և համր:

Փայտյանի հրահանգով նրանք պետք է ներկայանային ոչ թե Հոկտեմբերյան քաղաքի իմ «Նժդեհ» ջոկատի մարտիկներ, այլ Փայտյանի (Կիրովական) ջոկատի մարտիկներ։ Ընդ որում, ոչ մեկին չէր հետաքրքրում, թե ինչո՞ւ մեր բոլոր տղաները՝ ավելի քան 100 մարդ տարբեր շրջաններից, գրանցվեցին հենց Փայտյանի ջոկատում։ Տեղեկանքը ստանալու գլխավոր պայմանը հերքումն էր, որ հենց ես՝ Ազատը, գումարտակի հրամանատարն եմ եղել։ Ես հարցրի, թե ո՞վ էր եղել «մեր

հրամանատարը», ո՞վ է մեզ լքել ու փախել։ Պատասխանում էին, թե դա, իբր, քո սխալն էր, դու կոնտուզիա ստացած ես եղել և մոռացել ես, որ իբր դա ոչ թե Ռոդեն Պողոսյանն էր որ մեզ թողեց ու փախավ, այլ Սերգեն (Վարձկան)։ Այդ կեղծիքից վրդովվել են Սուրիկը (Վիլիս) և Սերգեյը (Գամսա)։ Սուրիկին, ինչպես և ինձ, ստորություններ էին սարքել և Հայաստանից դուրս քշել, իսկ Սերգեյին (Վարձկան) ազատել էին աշխատանքից, և նա աշխատում էր ինչ -որ տեղ շինհրապարակներում։ Հիմա, ո՞ւմ ուզում ես հարցրու, բոլորը կպատասխանեն, որ չգիտեն, նման ջոկատ չի եղել, իսկ մնացածը հորինվածքներ են: Նրանք ինձ հարց տվեցին՝ եթե ես Փայտյանի լավագույն մարտիկներից ու ընկերներից մեկն էի, նրա ինչի՞ն էր պետք Հայաստանից քեզ վտարել հենց այն պահին, երբ սկսվեց պաշտոնների բաժանումը։ Եվ իրենք էլ պատասխանում էին՝

= Նրա համար, որ դու պահանջել էիր գերությունից փրկագնել Հարութ Սավադյանին, արտակարգ դատարան հանձնել Արշալույս Վարդանյանին (Ժանգոտ), Ռոդեն Պողոսյանին, Արմեն Տոնոյանին, Վարդան Սարգսյանին, Աշոտ Խաչատրյանին, Գագո Աբրահամյանին, Ճուտին, Ռոբոյին,

վերադարձնել գերիներին և ողջ ավարը։ Մի խոսքով, միշտ և համատեղ քո ու մեր ջոկատի դեմ Կիրովականում ու Երևանում գործել ու գործում էին Արշալույս Փայտյանն ու Ռուստամ Գասպարյանը, իսկ ներկա իշխանության օրոք նրանց դեմ չես գնա։ Տղաներն ինձ պատմեցին՝ «Անցյալ տարի Ռուստամի բարեկամը գտնվում էր շրջանային հիվանդանոցում։ Ռուստամը թիկնապահներով եկել էր ազգականին այցելելու և կանչել է բժշկին։ Բժիշկ-սրտաբանը մի քիչ ուշացել է, իսկ մոտենալով ներողություն է խնդրել ուշացման համար՝ ասելով, որ զննում էր մեկ այլ հիվանդի։ Ռուստամը սկսել է ծեծել նրան, որ բժիշկը միանգամից չէր մոտեցել իրեն, թիկնապահ-եղբորորդիները ծեծել էին Ռուստամին անունով կոչելու համար, այլ ոչ թէ դիմել են՝ «պարոն Գասպարյան»։ Բժիշկը վախեցել էր բողոքել, լռեց ու լռում է։ Բայց այդ մասին գիտի և խոսում է ամբողջ շրջանը։ Ընդ որում, ոստիկանությունը, ԱԱԾ-ն և բոլոր ծառայությունները նույնպես լռում են, վախենում են, քանի որ բոլորը գիտեն, որ Ռուստամին քողարկում է նախագահ Սերժ Սարգսյանը: Իմ անունից տղաները ցանկացել են դիմել գեներալ Մանվել Գրիգորյանին, բայց նա նրանց չընդունեց այն պարզ պատճառով, որ այժմ նրանք Ռուստամ Գասպարյանի հետ ընկերներ էին և գտնվում էին Սերժ Սարգսյանի թևի տակ։ Ահա և իմ բոլոր հարցերի պատասխանը: Ահա թե ինչո՞ւ Փայտյանը՝ իմ «մարտական ընկերը», հանկարծ ընկերացել էր մարդկանց հետ, որոնց նա չի տեսել և չի ճանաչել, այն է՝ Գագո Ավետիսյանը, Աշոտ Խաչատրյանը, Արմեն Տոնոյանը, Ռուստամ Գասպարյանը։ Ուրեմն Փայտյանը համոզված էր, որ ես չեմ ծախվի, մինչև վերջ պահանջելու եմ վերադարձնել Հարութին, ռազմավարները, գերիներին, արտակարգ դատարան տալ նրա բոլոր հանցակիցներին։ Ու դրա համար էլ Հակոբ Մակարյանի ու կնոջ հետ Փայտյանը

«ընծայով»՝ կոնյակով գալիս էր Գասպարյանի գումարտակ, որպեսզի վերջինս վերը նշված «մարդկանց» ծածկի Հոկտեմբերյանում։ Այդ պատճառով էլ դասալիքները վստահ էին իրենց վրա և լկտիաբար պահանջում էին, որ ես իրենց հետ գնամ Կիրովական և ստորագրեմ Փայտյանի բոլոր փաստաթղթերը։ Իմ բազմաթիվ հարցերին ես գտա պատասխաններ, բայց մնացին մի քանի շատ կարևոր

հարցեր՝ մի՞թե բոլորին ղեկավարել ու ղեկավարում է Փայտյանի կինը՝ Սուսաննան, ինչո՞ւ (եթե լուրը ճիշտ է) բնակարան տալու անվան տակ քաղաքից վտարել են հերոսաբար զոհված Կամո Հովհաննիսյանի ընտանիքին, ինչո՞ւ հուշատախտակի վրա չկային մեր «Նժդեհ» գումարտակի զոհված մարտիկների լուսանկարները։ Տղաները պատմեցին մարտական գործողություններին մասնակցելու Վկայական ստանալու ևս մեկ մեթոդի մասին՝ Հայաստանի Հանրապետության հիմար, բայց հետաքրքիր օրենքի օգնությամբ՝ եթե ինչ-որ մեկը ուզում է ձեռք բերել մարտական գործողությունների մասնակցի կարգավիճակ (մասնակցել է այդ անձը, թե ոչ, փախել է կամ պաշտպանել է դիրքը մինչև վերջ, կռվել է մեկ օր կամ երեք տարի), ապա նա դիմում է գրում (մարտական ուղի), գտնում է 5 «մասնակից վկաներ», նրանք նրա հայտարարության մեջ ստորագրում են, և գործն ավարտված է: Արդյունքում կառավարությունն այնպես արեց, որ գրեթե ողջ հայ ժողովուրդը մարտական գործողությունների մասնակից էր։ Այսպիսով, վերնախավը հավասարեցրեց բոլորին՝ վախկոտներին ու դասալիքներին հերոսների հետ, բազմոցին պառկածներին՝ իսկական մարտիկների հետ: Միգուցե Սերժ Սարգսյանը նման գործողություններով

տպավորություն էր ստեղծում, որ ողջ ժողովուրդը դիմակայում էր ադրբեջանցիներին, բայց մեզ՝ իսկական մարտիկների համար, դա ցավալի էր, ցավալի է և այն, որ ոչ զինկոմիսարիատում, ոչ էլ հանրապետության պաշտպանների միացյալ բանակի շտաբում չկա մեր զոհված տղաների լուսանկարները՝ Կամո Հովհաննիսյանի, Աշոտ Պետրոսյանի, Հարութ Սավադյանի։ Սրտի ցավով՝ 2018 թվականի հունվարի 12-ին վերադարձա Ռուսաստան և նորից հարցեր եմ տալիս, որոնց, այնուամենայնիվ, հույս ունեմ պատասխաններ ստանալ՝ ինչո՞ւ է Հայաստանի Հանրապետության «գլխավոր հրամանատար» Սերժ Սարգսյանը խուլ ու համր, մի՞թե նա անտարբեր է ժողովրդի որդիների ճակատագրի հանդեպ, որոնց ուղարկել են Հայրենիքը պաշտպանելու։

Ո՞վ է հոգ տանելու վիրավորների, զոհվածների և անհայտ կորածների ընտանիքների մասին:

= Ինչո՞ւ հանկարծ մենք դարձանք ոչ անհրաժեշտ:

= Ինչո՞ւ 30 տարի շարունակ ոչինչ չի փոխվում, որքա՞ն կարելի է թաքցնել կեղծ ֆիդայիներին, իսկ իսկական մարտիկներին նետել աղբարկղը:

= Մի՞թե «գլխավոր հրամանատարը» գլխի չի ընկնում, որ նման զորախաղերով նա կզրկվի բնակչության վստահությունից:


* * *

Գիրքն ավարտում եմ Բաց նամակով Հայաստանի Հանրապետության «գլխավոր հրամանատարին»՝ Սերժ Սարգսյանին՝

= Պարոն «գլխավոր հրամանատար», եթե դուք իսկապես ձեզ

համարում եք Հայաստանի Հանրապետության «գլխավոր հրամանատար», եթե իսկապես գնահատում եք և սիրում ձեր ժողովրդին, ինչի մեջ ես սկսում եմ կասկածել, ապա արդյո՞ք ժամանակը չէ կարգուկանոն հաստատել Հանրապետությունում, այլ ոչ թե քողարկվել միայն Ղարաբաղի հարցով:

= Ի՞նչ իմաստ ուներ մեր պայքարը Լեռնային Ղարաբաղի համար, յոթ հարուստ ադրբեջանական շրջանների գրավումը, եթե մենք՝ հաղթողներս, ոչ մեր կամքով ցրվեցինք օտար

երկրներ, իսկ մնացածները սկսեցին ավելի ու ավելի վատ ապրել:

= Եվ գուցե ձեր և ձեր որոշ մերձավորների համար իշխանությունը քաղցր կարկանդա՞կ է, որը ճաշակելով սովորական աշխատավորը կարող է նախարար դառնալ:

= Գուցե իշխանության հասնելը նպատա՞կ է, որի համար կարելի է դավաճանել ընկերներին, հարազատներին, Հայրենիքին, նույնիսկ հարազատ մորը:

= Ինչո՞ւ դուք պետք է հավասարեցնեիք իրական մարտիկներին վախկոտների, զենք վաճառողների, դասալիքների հետ:

= Դա անելով՝ Դուք, կարծում եմ, հերթական խորամանկ խաղն եք խաղում ձեր ժողովրդի դեմ, այն է՝ տեսանելիություն եք ստեղծում ողջ աշխարհի աչքում, թե իբր ողջ հայ ժողովուրդը կանգնել է հակառակորդի դեմ և հաղթել է: Բայց դուք մոռացել եք որոշ արժանապատիվ մարդկանց՝ ազգությամբ եզդի, ինչպես, օրինակ, մեր ջոկատի մարտիկ՝ Մաջիթ Խատոյանը:

=Դուք դեռ այդպիսի հաշվարկներ չեք արել՝ եթե մարտական գործողություններին մասնակցել է հայերի 10 տոկոսը, մեր

ազգության մարդկանց թվաքանակի դեպքում՝ մոտ 3 միլիոն մարդ (ներառյալ կանայք, երեխաներ, ծերեր), ապա դա 300 հազար մարտիկ է, իսկ եթե նույնիսկ 1 տոկոսը, ապա դա 30 հազար մարտիկ է։

= Ասեք, թե որտե՞ղ եք տեսել կամ լսել, որ մեր արժանի ֆիդայիների թվաքանակը 300 կամ առնվազն 30 հազար էր: Եթե այդպես է, ապա ինչո՞ւ Մոնթե «Ավո» Մելքոնյանի երազած Նախիջևանը չազատագրեցինք։ Կարծում եմ, որ դուք ռազմական գործողությունների մասնակիցների կարգավիճակ եք շնորհել գրեթե բոլորին, որպեսզի չպարգևատրեք,

արտոնությունները չծախսեք իսկապես արժանավոր մարդկանց վրա, որոնց խնդրանքները դուք մերժել եք, իբր այն պատճառով, որ «ոչ թե մենակ են կռվել, այլ պատերազմել է ողջ ժողովուրդը»։ Հիմա հաշվեք, թե քանի՞ մարդու, եթե «ոչ մարդկանց» են ձեր ջանքերով մարտական գործողությունների մասնակցի կեղծ փաստաթղթեր տրվել։ Ավելի լավ չէ՞ (վաղուց պետք է դա անել) ստեղծել հանձնաժողով իրական մարտիկներից, որոնել և ետ կանչել նրանց բոլոր հրամանատարներին, կազմել ցուցակ արժանավորների (նրանք շատ չեն եղել), պարգևատրել ճշմարիտ քաջերին, զրկել պարգևներից բոլոր կեղծ հերոսներին, պատժել դավաճաններին, դասալիքներին, վախկոտներին (ինչպես դա արել են Ալիևները): Ահա՛, այդ ժամանակ դուք իսկապես կլինեիք իսկական գլխավոր հրամանատար՝ ինչպես Դավիդ Բեկն կամ Մխիթար Սպարապետը (սպարապետը՝ հին հայկական զինվորական կոչում է, ապա պատվավոր կոչում, որը նշանակում է զորքերի գերագույն գլխավոր հրամանատարի


պաշտոն)։ Թե՞ Դուք հետագայում էլ պետք է ազգի ու երկրի համար մարտնչող իրական մարդկանց օգտագործեք որպես թաշկինակ: Ես չէ, որ պիտի Ձեզ սովորեցնեմ, բայց դուք գիտեք, որ պատմության մեջ չի եղել և չի լինելու այնպես, որ բոլորը հավասարապես կռվեն, որ չլինեն շնագայլեր ու վախկոտներ, քաջարի մարտիկներ ու հերոսներ, այդ իսկ պատճառով Ձեր քաղաքականությունը՝ չգնահատել իսկական մարտիկներին, զզվեցնում՝ հեռացնում է ձեզնից ժողովրդին։


Ազատ Կառլենի Հովհաննիսյան 30 մարտ 2018


Կից փաստաթղթեր՝


8


23


22


Առաջին գրքի բովանդակությունը


Նախաբանի փոխարեն՝ ----------------------------- 3

Առաջին մաս: Երկրաշարժ՝ -------------------------- 6

Երկրորդ մաս: Առաջին մարտական ուղին՝ ------- 23

Երրորդ մաս: Նոյեմբեր 1992-հունվար 1993թ․ --- -- 45

Չորրորդ մաս: Փետրվար-ապրիլ 1993թ․ ------------- 56

Հինգերորդ մաս: Ապրիլ-հունիսի 16 ---------------- 80

Վեցերորդ մաս: 16 հունիսի – 23 հուլիսի 1993 թ. --- 94

Յոթերորդ մաս: Մինչև 12 օգոստոսի 1993թ․ ------- - 123

Ութերորդ մաս: Օգոստոսի 13-սեպտեմբերի 10 --- 141

Իններորդ մաս: Սեպտեմբերի 12-դեկտեմբերի 15 - 163

Տասներորդ մաս: Ռուսաստանում՝ ------------- ---- 191

Վերջաբան՝ -------------------------------------------- 201

Կից փաստաթղթեր՝ --------------- -------------- 215-240


Ա. Կ. Հովհաննիսյան


ԳՈՂԱՑՎԱԾ ՀԱՂԹԱՆԱԿՆԵՐ ԱՌԱՋԻՆ ԳԻՐՔ

Ղարաբաղյան պատերազմի ազատամարտիկի հիշողությունները


(1991-1993թթ.)


2018


Ազատ Կառլենի Հովհաննիսյան


ԳՈՂԱՑՎԱԾ ՀԱՂԹԱՆԱԿՆԵՐ


Առաջին գիրք


Ղարաբաղյան պատերազմի ազատամարտիկի

հիշողությունները


(1991-1993թթ.)


Թարգմանիչներ՝ ԱՆԱՀԻՏ ՏԱՐՈՆՑԻ

Հայկուհի Առաքելյան


ԽՄԲԱԳԻՐ՝ ԱՆԱՀԻՏ ՏԱՐՈՆՑԻ

Սրբագրիչ՝ Վարդուհի Առաքելյան


Տեխնիկական խմբագիր և

վերստուգող սրբագրիչ՝ Հայկուհի Առաքելյան


Ստորագրված է տպագրության 24.04.2018.

Գրաչափը 60*84/1/16 Թուղթը՝ տպագրական

Տպագրությունը՝ օպերատիվ

Ծավալը՝ 16 տպագրական մամուլ

Ընդհանուր՝ 224 էջ

Տպաքանակը՝ 700 օրինակ


Ա. Կ. Հովհաննիսյան


ԳՈՂԱՑՎԱԾ ՀԱՂԹԱՆԱԿՆԵՐ

ԵՐԿՐՈՐԴ ԳԻՐՔ

Ղարաբաղյան պատերազմի

ազատամարտիկի

հիշողությունները

(1991-1993թթ.)


Ազատ Կառլենի Հովհաննիսյան


ԳՈՂԱՑՎԱԾ ՀԱՂԹԱՆԱԿՆԵՐ

ԵՐԿՐՈՐԴ ԳԻՐՔ

Ղարաբաղյան պատերազմի ազատամարտիկի հիշողությունները (1991-1993թթ.)


2019-2020

Ա. Կ. Հովհաննիսյան


ԳՈՂԱՑՎԱԾ ՀԱՂԹԱՆԱԿՆԵՐ

Երկրորդ գիրք

Ղարաբաղյան պատերազմի ազատամարտիկի հիշողությունները (1991-1993թթ.) / Ա. Կ. Հովհաննիսյան. 2019– 2020թ – 259էջ


ԳՈՂԱՑՎԱԾ ՀԱՂԹԱՆԱԿՆԵՐ գրքի երկրորդ մասի լույս ընծայումը հեղինակը վերագրել է՝

= Այսպես կոչված «թավշյա հեղափոխությանը»:

= Հատուկ ծառայությունների կողմից, այսպես կոչված, «հետաքննությունների» իրականացմանը:

= Նոր իշխանությունների կողմից Հանրապետության փլուզված տնտեսության վերականգնման անտեսմանը:

= Հնարավոր դավաճաններին և նրանց հովանավորներին:

= Վիրավորների, զոհվածների, գերի ընկած, ժողովրդի նվիրյալ ու մոռացված մարտիկների ճակատագրերի անտեսմանը:

Հրատարակությունը նախատեսված է ընթերցողների լայն շրջանի համար:

Գիրքը թարգմանված է հայերեն հավատարիմ մնալով բնագրին, տեղակայված փաստաթղթերին, և հեղինակի մտորումներին:

Նախորդ առաջին գիրքը՝ Հովհաննիսյան Ազատ Կառլենի: Գողացված հաղթանակներ: Ազատամարտիկի հիշողությունները Ղարաբաղյան պատերազմի մասին (1991-1993թթ)

Գրքերը զետեղված են ռուսերեն լեզվով՝

http artofwar.ru comment o oganisjan a k karabah2

http artofwar.ru img o oganisjan a k karabah2 karabah2.pdf

http://artofwar.ru/o/oganisjan_a_k/

հայերեն լեզվով՝

Книга PDF – формате (с приложенными документами)

http://artofwar.ru/img/o/oganisjan_a_k/text_0030/oga.pdf


2018 թվականի փետրվարին զանգահարել էր իմ մտերիմ ընկեր Հարութ Պետրոսյանը: Ի թիվս այլ հարցերի, հարց ուղղեց՝ ճանաչել եմ արդյո՞ք Նիկոլ Փաշինյանին, ով 1990-ականներին ՀՀ նախագահ Լևոն Տեր-Պետրոսյանի թիմում եղել է ՀՀՇ անդամ: Ես ծիծաղեցի և պատասխանեցի, որ ես նրանց չեմ ծառայել, նրանց թվում չեմ եղել, ոմանց, իհարկե, գիտեի, բայց չեմ ցանկացել և չեմ ցանկանում շփվել: Հավելեցի, որ ծառայության պարտականության բերումով պատերազմի ժամանակ 1991- 1993թթ «վերևներից», իհարկե, հանդիպել եմ պաշտպանության նախարար Վազգեն Սարգսյանի, նրա օգնական Ալիկ Պետրոսյանի, ներքին գործերի նախարար Վանո Սիրադեղյանի հետ, բայց ոչ մի անձնական հարց: Ինչպես նաև գիտեի մի քանի ակտիվիստների ու հրամանատարների, ովքեր հաշվառված էին ՀՀՇ-ում՝ Սեյրան Սարոյանին, Սեթո Հովհաննիսյանին, Սասուն Միքայելյանին, Յուրա Հովհաննիսյանին, Սուրիկ Սարգսյանին, Ռուստամ Գասպարյանին, Արամոյին, Մանվել Գրիգորյանին, Նազիկ Ամիրյանին, Արշալույս Փայտյանին, Հայկազ և Ռուբիկ Եղոյաններին, Նորիկ Մնոյանին, Վանիկին, Լյովային, Հակոբին, Պեպանին և այլն: Հարութը հավելեց, որ Հայաստանի խորհրդարանում կա պատգամավոր Նիկոլ Փաշինյանը: Լսել եմ, որ նա պատրաստվում է հեղաշրջում կազմակերպել հանրապետությունում: Եվ ահա ուզում էի իմանալ, թե ո՞վ է նա, կարելի՞ է նրան հավատալ, արդյո՞ք նա Լևոն Պետրոսյանի թիմից է: Ես խորհուրդ տվեցի, որ Հարութը չընկնի ստոր քաղաքական գործերի մեջ, չհավատա ստախոսներին, որոնք հաճախ փոխում են կաշիները իրենց շահադիտական նպատակների համար: Նրան հիշեցրեցի այն ամենը, ինչ տեղի ունեցավ իմ ՝ մեր «Նժդեհ» ջոկատի հետ, իմ «պատահաբար» զոհված լավագույն մարտիկներ Կամո Հովհաննիսյանի, Աշոտ Պետրոսյանի, «պատահաբար» գերեվարված Հարություն Սավադյանի մասին, հիշեցրեցի «Արաբո» ջոկատի մասին,

Ռուբո Եղոյանի ողջ ջոկատի անհետ կորելու մասին, Ռեմիկ Մարդանյանի, մեր աչքի առաջ «պատահաբար» պայթած Յուրա Հովհաննիսյանի (Յուրա-26) մասին և այլն: Նրանք բոլորը «պատահաբար» զոհված մարտիկներ և ազգի հրամանատարներ էին, որոնց ճակատագրերով ամեն օր անարդյունք հետաքրքրվում եմ: Լավագույն, նվիրյալ մարտիկներ, որոնց ճակատագրերով առ այսօր չեն ցանկանում հետաքրքրվել ուժային կառույցները, իրավապաշտպանները, լրագրողները, պատգամավորները, այդ թվում՝ Հանրապետության նախագահները: 1993թ – 2017թ բոլոր ուժային կառույցներին, Հայաստանի նախագահներ՝ Լևոն Պետրոսյանին, Ռոբերտ Քոչարյանին, Սերժ Սարգսյանին ուղղված իմ բոլոր հայտարարությունները, զեկուցագրերը, խնդրանքները, պահանջները, մինչ օրս մնում են առանց ուշադրության: Հավելեցի՝ «Ինչպես մեր վիրավորները, զոհվածները, գերեվարված մարտիկները, այնպես էլ բոլոր նրանք, ովքեր չեն եղել Լևոն Տեր - Պետրոսյանի ՀՀՇ թիմում, իշխանությունների համար դարձան անպիտան»: Հետո զանգեց եղբորորդիս՝ Հայկ Հովհաննիսյանը և նույն հարցերը տվեց, ինչ Հարութը: Նրան ես նույն կերպ պատասխանեցի և խորհուրդ տվեցի չհավատալ ոչ մեկին: Առավել ևս, որ հեղաշրջման միջոցով իշխանությունը Լևոն Պետրոսյանի, Ռոբերտ Քոչարյանի և Սերժ Սարգսյանի ստեղծած ամբողջ կլանից խլելն ԻՐԱՏԵՍԱԿԱՆ ՉԷ, ՉԵՆ ՀԱՄԱՐՁԱԿՎԻ: Մի խոսքով, ինքս

չհավատացի ու մտերիմներիս էլ խորհուրդ չտվեցի: Մինչև

փետրվարի վերջ հաճախ էր զանգում եղբորորդիս՝ Հայկը: Պատմում էր, որ իսկապես այդ Նիկոլ Փաշինյանը ԱԺ

պատգամավոր է: Ընդ որում, նա ամենաակտիվ ընդդիմադիրն է: Չվախենալով, բերում է փաստեր, դեմ է հանդես գալիս Լևոն Պետրոսյանին, Ռոբերտ Քոչարյանին, Սերժ Սարգսյանին և ողջ մաֆիային: Ես զգուշացա: Չէ՞ որ հենց այդպես են սկսել Լևոն Տեր-Պետրոսյանը, Վազգեն Սարգսյանը, Խաչիկ Ստամբուլցյանը, Վանո Սիրադեղյանը, Պարույր Հայրիկյանը և այլոք կոմունիստների դեմ: Առաջին անգամ երկար տարիների ընթացքում սկսեցի լրջորեն և ուշադրությամբ դիտել Հայաստանի ծրագրերը:

2018 թվականի փետրվարի 23-ին կրկին զանգեց Հայկը, պատմում էր այն ամենը, ինչ տեղի էր ունենում՝ «Հորեղբա՛յր Ազատ, նախ և առաջ շնորհավորում եմ տոնի առթիվ… Հորեղբայր, վստահեցնում եմ, որ Փաշինյանի շարժումը լավ թափ է հավաքում: Ժամանակին Դուք չեք կարողացել ազատվել Լևոնի, նրա կլանի զանցանքներից: Այժմ, ես վստահ եմ, որ մենք կուղղենք ձեր սխալները: Օգնենք Փաշինյանին ժողովրդին ազատել «լևոնականներից», «քոչարյանականներից»,

«սարգսյանականներից»: Հետո հավելեց՝ «Հորեղբա՛յր, շատ եմ խնդրում, օգնի՛ր մեզ խորհուրդներով, տեղաշարժի, քարոզչության, միջոցառումների անցկացման համար ֆինանսներով»: Ես լավ գիտեի Հայկի բնավորությունը, ունակությունները, հնարավորությունները և օգնեցի ինչով և ինչքան կարողացա: Ինքս սկսեցի զանգահարել իմ նախկին հրամանատարներին, ծանոթներին, հատկապես Սուրիկ Սարգսյանին և տիկնիկային թատրոնի տնօրեն Ռուբեն Բաբայանին: Նրանք պատմեցին՝ «Այո՛, կա այդպիսի

պատգամավոր Փաշինյան: 1990-ականներին եղել է Լևոն

Պետրոսյանի թիմում: Վերջին ամիսներին նա իր ելույթներում հաճախ է քննադատում իշխանությունների գործողությունները, հիմնականում Ռոբերտ Քոչարյանի և Սերժ Սարգսյանի գործողությունները: Ասում էին, որ կտրուկ ելույթների համար ժողովուրդը սկսում է հավատալ և հարգանքով վերաբերվել նրան: Իմանալով, որ մինչ օրս չեմ ունեցել մարտական գործողությունների մասնակցի վկայական, Սուրիկն առաջարկեց նրան ուղարկել իմ անցած մարտական ուղին հաստատող բոլոր տեղեկանքները, հրամանները, փաստաթղթերը»:

ԵՍ ՍԿՍԵՑԻ ԿԱՍԿԱԾԵԼ՝ ՄԻ՞ԹԵ ԵՍ ՍԽԱԼՎԵՑԻ:

Մի՞թե անհայտ Փաշինյանը համարձակվեց դեմ գնալ Լևոն Պետրոսյանի, Ռոբերտ Քոչարյանի, Սերժ Սարգսյանի, որոշ

«գեներալների, գնդապետների, պատգամավորների»՝ միլիոնատերերի կլաններին: Առավել ևս, որ բոլորն ասում էին՝ Ռոբերտ Քոչարյանն ու Սերժ Սարգսյանը Վլադիմիր Պուտինի ընկերներն են: Սկսեցի ավելի շատ օգնել Հայկին: Ելնելով իմ փորձից՝ նրանց տարբեր խորհուրդներ էի տալիս՝ ումից տարածաշրջանում պետք է զգուշանալ, ում հավատալ, ինչպես ճիշտ գործել, որպեսզի նորից «չընկնեն անախորժ վիճակի մեջ», ինչպես մենք:

2018 թվականի մարտի 31-ին հեռուստատեսությամբ դիտում էի, ինչպես Նիկոլ Փաշինյանը որոշ մարդկանց հետ Լենինականից ոտքով քայլում է Երևան: Ինչպես ինձ էր թվում, Երևանում սկսվեցին նախօրոք նախապատրաստված գործադուլներ, հանրահավաքներ:

2018 թվականի ապրիլի 09-ին հայտնեցին, որ Ստավրոպոլի

երկրամասում մահացել է իմ փեսա Մուշեղ Սարգսյանը (Պելեն): Ես անմիջապես գնացքով մեկնեցի, բայց 2018-ի ապրիլի 10-ի հուղարկավորությանը, ցավոք, չհասցրեցի: Միաժամանակ վստահ էի, որ հուղարկավորությանը մասնակցելու է Ռուստամ Գասպարյանը, քանի որ նրանք մանկուց ընկերներ են եղել: Բացի այդ, Մուշեղը (Պելեն) Ջանֆիդա գյուղում զբաղվել է Ռուստամ Գասպարյանի մարիխուանայի հսկայական պլանտացիաների աճեցմամբ, տեսակավորմամբ և իրացմամբ: Ինչպես նաև Ռուստամի բազմաթիվ զենքեր պահվում էին Մուշեղի տան հատակի տակ: Մի խոսքով, եղել են թմրանյութերի և զենքի իրացման հանցակիցներ: Այդ պատճառով, մարտերից վերադառնալուց հետո, հաճախ հանդիմանել եմ Մուշեղին, երբեմն վիճել նրա հետ, նույնիսկ ծեծել: Ինձ համար ցավալի էր տեսնել, թե ինչպես է նա, նման առողջ, ուժեղ, սպորտային, դառնում թմրամոլ, հավերժ գունատ, ալարկոտ, անընդհատ պառկած է անկողնում, գրեթե չի կարող շարժվել և օր-օրի թուլանում է: Ցավալի էր, որ Մուշեղը չի հասկանում է, թե ինչպես է Ռուստամը իրեն օգտագործում: Բացի այդ, նա ունի երեք փոքր երեխա: Ես հույս ունեի, որ այստեղ՝ Ստավրոպոլի երկրամասում, Ռուստամի հետ համերաշխ կխոսենք ամեն ինչի մասին: Այստեղ չկան Վազգեն Սարգսյանը, Վանո Սիրադեղյանը, Ալիկ Պետրոսյանը, Նորիկ Մնոյանը, Սեթո Հովհաննիսյանը: Բայց կրկին չգուշակեցի: Իր մանկության մտերիմ ընկերոջ հուղարկավորությանը Ռուստամը չեկավ և նույնիսկ չզանգահարեց քրոջս՝ գոնե ցավակցություն հայտներ: Ռուստամը Մուշեղին, ինչպես և շատ ուրիշների, օգտագործում

էր միայն իր շահադիտական նպատակների համար: 2018թ.ապրիլի 14-ին «Դաշնակցություն» կուսակցությունը վարչապետի պաշտոնում առաջադրեց Սերժ Սարգսյանին: Դա առիթ դարձավ, որպեսզի ցուցարարները շրջափակեն հրապարակներն ու փակեն փողոցները: Նրանք վրաններ տեղադրեցին և սկսեցին քաղաքացիական անհնազանդության ակցիաներ՝ նստացույցեր և հացադուլներ:

2018 թվականի ապրիլի 17-ին Փաշինյանը հայտարարեց

«թավշյա հեղափոխություն» և կոչ արեց աշխարհահռչակ երգիչ Շառլ Ազնավուրին գալ Հայաստան՝ փոփոխությունների անարյուն ընթացքն ապահովելու համար: Հոկտեմբերյանում, այդ թվում, եղբորորդուս՝ Հայկ Հովհաննիսյանի գլխավորությամբ, անդադար հանրահավաքներ էին տեղի ունենում: Գրեթե ամեն օր նա ինձ տեղեկացնում էր տեղի ունեցածի մասին: Մի օր Հայկը զանգեց և պատմեց, թե ինչպես իր կողմնակիցների գլխավորությամբ ուզում էր կանգնել մեր ջոկատը փլուզած Ռուստամ Գասպարյանը (գ. Ջանֆիդա), իսկ Երևան գնալու ժամանակ իրենց մեքենան էր ուզում նստել Գագո Աբրահամյանը (Խայո): Ես նրան զգուշացրի խիստ հեռու մնալ նրանցից, հակառակ դեպքում նրանց հետ նույն բանը տեղի կունենա, ինչ իմ ու իմ ջոկատի հետ: Հավելեցի, որ Ռուստամ Գասպարյանը, Գագո Աբրահամյանը, Արմեն Տոնոյանը և մի շարք այլոք եղել և մնում են ՀՀՇ-ի անդամներ Լևոն Պետրոսյանի, Ռոբերտ Քոչարյանի, Սերժ Սարգսյանի թիմերում: Հիմա, վտանգ զգալով, կամ նույն նախկին նախագահների թելադրանքով, որոշել են հարմարվել Փաշինյանի ներքո: Հնարավոր պատժից խուսափելու համար

շատ հրամանատարներ, ինչպես, օրինակ, Ռուստամը հարմարվում է բոլորի ներքո, միայն թե փրկի պատերազմի ժամանակ կուտակած միլիոնները, խուսափի հետապնդումից: Իսկ Գագո Աբրահամյանը (Խայո), Արմեն Տոնոյանը սովորական

«վեցնոցներ» են, որոնք միշտ կատարում են Ռուստամ Գասպարյանի կամքն ու ցուցումները: Հայկը պատասխանեց, որ այն ամենը, ինչ տեղի ունեցավ իմ և իմ ջոկատի հետ լսել է, լավ գիտի, և այդ պատճառով իր կողմնակիցների հետ դուրս է մղել Ռուստամին ու Գագոյին: Իսկ նման բան այլևս չի կարող և չի լինի: Ես սկսեցի անհանգստանալ Հայկի համար: Չէ՞ որ Ռուստամը, Գագոն, Արմենը և որոշ «պղտոր» սուբյեկտներ իրենց շահադիտական նպատակներին հասնելու համար ունակ են ցանկացած ստորության: Նրանք լավ գիտեն, որ Հայկը հարազատների ու հատկապես ընկերների բավականին մեծ շրջանակ ունի, ամենուր հարգանք է վայելում, ինձ համար սիրելի զարմիկ է: Ամեն օր առանց բացառության ընթանում էին հանրահավաքներ, փողոցների, հրապարակների արգելափակում Հայաստանում: Անսպասելիորեն իմացա, որ Փաշինյանի թիմում է նաև գեներալ Սասուն Միքայելյանը: Դա նույնիսկ ավելի զգուշացրեց ինձ: Անձամբ Սասունին ես, իհարկե, չգիտեի: 90-ականներին պատահաբար 2-3 անգամ հանդիպել ենք Պաշտպանության նախարարությունում: Բայց բոլորը հիշում էին, թե ինչպես բոլորովին անկիրթ վարորդների, տրակտորավարորդների, գյուղական համայնքի աշխատողների՝ Մանվել Գրիգորյանին, Նազիկ Ամիրյանին, Ռուստամ Գասպարյանին, Արշալույս Փայտյանին, Ռոդեն Պողոսյանին, Սեյրան Սարոյանին, Գագո Մելքոնյանին, Նորիկ Մնոյանին, Սասուն Միքայելյանին, Սմբոյին, Մուրադին և շատ

այլ մարդկանց սարքեցին «գեներալներ, գնդապետներ, նախարարներ, պատգամավորներ»՝ միլիոնատերեր, Լևոն Պետրոսյանը, Վազգեն Սարգսյանը, Ալիկ Պետրոսյանը, Վանո Սիրադեղյանը, Խաչիկ Ստամբուլցյանը, Ռոբերտ Քոչարյանը, Սերժ Սարգսյանը: Հիմա Սասունը հարմարվո՞ւմ է Փաշինյանին: Ի՞նչն է նրան պակասում:

ՉԷԻՆ ԿԱՐՈՂ «ԶՈՐԱՀՐԱՄԱՆԱՏԱՐՆԵՐԸ» ԴԱՎԱՃԱՆԵԼ ԻՐԵՆՑ ԿԵՐԱԿՐԱԾ ՀՈՎԱՆԱՎՈՐՆԵՐԻՆ:

Ի՞նչ նպատակով են ՀՀՇ – ի անդամ որոշ հրամանատարներ, քծնվելով նորից մտնում քաղաքականություն:

2018-ի ապրիլի սկիզբը մեկնարկեցին Փաշինյան-Սարգսյան բանակցությունները, որտեղ Սարգսյանն ասում էր, որ Փաշինյանը, ունենալով 7-8 տոկոս ձայն ԱԺ-ում, իրավունք չունի ժողովրդի անունից խոսելու: Փաշինյանը կրկին կոչ արեց կողմնակիցներին կրկնակի ուժով շարունակել քաղաքացիական անհնազանդությունը: Ոստիկանությունը ձերբակալելով Նիկոլ Փաշինյանին, Սասուն Միքայելյանին, սկսեց բիրտ ձևով ցրել և բերման ենթարկել բողոքի ակցիայի մասնակիցներին: Սակայն բազմահազարանոց հանրահավաքները շարունակվեցին: ՀՀ պաշտպանության նախարար Վիգեն Սարգսյանը սպառնացել էր, որ բանակը կարող էր ներգրավվել ներպետական խնդիրների լուծմանը, երբ հանրապետությունում հայտարարվի արտակարգ դրության ռեժիմ: Գրող Նարինե Աբգարյանը ելույթ ունեցավ ի աջակցություն ցուցարարների: Նա Սերժ Սարգսյանին մեղադրեց ընդդիմադիր պատգամավորների ձերբակալությունից հետո իր ծնողներին վերջին հույսից զրկելու մեջ, և հայտարարեց, որ պատրաստ է հազար քայլ անել Սերժ Սարգսյանին մերժելու համար: Քննչական մեկուսարանից ազատ արձակվեցին բոլոր ձերբակալված

ընդդիմադիրները, պատգամավորները, այդ թվում՝ Նիկոլ

Փաշինյանը և Սասուն Միքայելյանը:

2018-ի ապրիլին նախագահ Սերժ Սարգսյանը հրաժարական տվեց ասելով՝ «ԵՍ ԸՆԴՈՒՆՈՒՄ ԵՄ: ՓԱՇԻՆՅԱՆԸ ՃԻՇՏ Է,

ԻՆՔՍ ՀՐԱԺԱՐԱԿԱՆ ԵՄ ՏԱԼԻՍ»: Փաշինյանը ճիշտ է, և վե՞րջ: Որտե՞ղ և ինչո՞ւմ էր Փաշինյանը ճիշտ, ինչի՞ մասին էին խոսում կամ պայմանավորվել, բավական էր մեկ նախադասություն՝ «Փաշինյանը ճիշտ է», որպեսզի երկրի նախագահը հրաժարական տա՞:

ՉԵՄ ՀԱՎԱՏՈՒՄ: ԿՐԿԻՆ ՊՂՏՈՐՈՒՄ ԵՆ ԺՈՂՈՎՐԴԻՆ:

Կառավարության ղեկավարի ժամանակավոր պաշտոնակատար էր նշանակվել Կարեն Կարապետյանը: Ամբողջ տեղի ունեցածը նույնանման կրկնվում էր, ինչպես 1988- 1989 թվականներին Լևոն Տեր - Պետրոսյանի մարդկանց կողմից Հայաստանի Կոմունիստական կուսակցության իշխանության փոփոխության ժամանակ: Չէ՞ որ այդ տարիներին էլ բազմահազարանոց ցույցեր էին գնում ընդդեմ կոմունիստների, սկսվեց պատերազմը, տեղի ունեցավ իշխանության բռնազավթում: Լևոն Պետրոսյանին և նրա ամբողջ թիմին նույնպես ձերբակալեց Անդրկովկասյան ռազմական օկրուգի հրամանատար գեներալ Մակաշովը և նրանց նստեցրին ԽՍՀՄ ՊԱԿ-ում: Բայց քիչ անց բոլորին էլ ազատ արձակեցին, և նրանք դարձան նախագահ, նախարարներ, պատգամավորներ: Ի վերջո, հեռուստատեսությամբ ցույց էին տալիս, թե ինչպես Սերժ Սարգսյանը հրապարակայնորեն նվաստացրեց օլիգարխ Գագիկ Ծառուկյանին, և վերջինս խոստացավ այլևս չզբաղվել քաղաքականությամբ: Ցույց էին տալիս, թե ինչպես Գագիկ Ծառուկյանի ընկերները, Մանվել Գրիգորյանը, Հովիկ

Աբրահամյանը և շատ այլոք ամեն կերպ վիճում էին Ծառուկյանի հետ՝ իբր, նրա չիմացության, քաղաքական գործերին միջամտելու համար: Չէ՞ որ «Սև հովազ» ջոկատի հրամանատար Ռուստամ Գասպարյանին նույնպես ձերբակալեց Սերժ Սարգսյանը, նստեցրեց ՀՀ

ԿԳԲ - ի նկուղում, բայց մի քանի օրից նրան ազատ արձակեցին և պատգամավոր դարձրին նույն Ծառուկյանի ԲՀԿ կուսակցությունում:

Ըստ երևույթին այդպիսին է այսօրվա մեր քաղաքական գործիչների քաղաքական մարտավարությունը:

2018թ. ապրիլի 25-ին ժողովուրդը կրկին փակեց Երևանի գլխավոր ճանապարհները: «Բարգավաճ Հայաստան» կուսակցության առաջնորդները, կուսակցության նախագահ Գագիկ Ծառուկյանը, և «Դաշնակցությունը», ի դեմս Սուրեն Մանուկյանի և Անդրանիկ Կարապետյանի կոչ արեցին կողմնակիցներին աջակցել ժողովրդի կամքին, դուրս գալ փողոց:

2018 թվականի մայիսին Սերժ Թանկյանը Նիկոլ Փաշինյանի հետ ելույթ ունեցավ Երևանում և շնորհավորեց «Իմ քայլը» շարժմանը հաղթանակի կապակցությամբ ՝ կատարելով «Բարի առավոտ» երգը:

2018թ. մայիսին Նիկոլ Փաշինյանն ընտրվեց ՀՀ վարչապետ: Ինչ- որ բան տեղի ունեցածը պղտոր է, ինձ հասկանալի չէ:

«Լևոնականները», «Ռոբերտականները», «Սերժականները» չէին կարող այդքան հեշտությամբ զիջել իրենց դիրքերը:

ՄԻ՞ԹԵ ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆԸ ԿՐԿՆՎՈՒՄ Է:

Ինչևէ, հեղափոխությունը կայացավ, ժողովրդի օգնությամբ Նիկոլ Փաշինյանը հաղթեց: Հույս առաջացավ, որ վերջապես Հայաստանի ժողովուրդը ձերբազատվեց Լևոն Տեր -

Պետրոսյանի, Ռոբերտ Քոչարյանի, Սերժ Սարգսյանի մաֆիոզ կլաննների ռեժիմից: Ժողովուրդը տոնում էր հաղթանակը, ամենուր պարում էին, ուրախանում, երջանիկ ձայնարկում էին, գրկախառնվում: Կրկին զանգելով Հայկին, շնորհավորեցի գովեստի խոսքերով՝ «Կեցցե՜ք, Հայկ ջան, դուք իսկապես արեցիք այն, ինչի մասին մենք անհույս երազել ենք 26 տարի շարունակ»: Օգնելով, խորհուրդ տվեցի չթուլանալ, ավելի շատ

կողմնակիցներ հավաքել, հետևել մաֆիոզ կլանների գործողություններին, ամեն ինչում աջակցել, օգնել Փաշինյանին և նրա «ԻՄ ՔԱՅԼԸ» շարժմանը: Բոլորի հետ միասին ես՝ ինքս, շատ ուրախացա, որ ժողովուրդը ձերբազատվեց Լևոն Տեր Պետրոսյանի, Ռոբերտ Քոչարյանի, Սերժ Սարգսյանի ստեղծած մաֆիոզ կլաններից: Հավատացի նաև Հայաստանի բարեկամների և ծանոթների պատմություններին, որ վերջապես կվերականգնվի արդարությունը, բոլոր հանցավոր կլանները, որոշ «զորահրամանատարներ», և նրանց հովանավորները խիստ պատիժ կկրեն: Որոշեցի, որ ժամանակն է օգնել բարձրացնելու մեր հանրապետության տնտեսությունը, որը փլուզել են 30 տարի շարունակ, և պետք է օգնել Նիկոլ Փաշինյանին, Հայաստանի Հանրապետությանը: Սկսեցի զրուցել իմ ծանոթ խոշոր գործարարների, ԴԿԴԾ, ԴԿԴԾԳՎ տարբեր տարածաշրջանային ինձ լավ ծանոթ պետերի հետ, համոզել, հորդորել, որ Հայաստանում ժամանակները փոխվել են, կաշառակերություն այլևս չկա և չի լինի, կարելի է և պետք է առանց խոչընդոտների, առանց բյուրոկրատական քաշքշուկների կազմակերպել գործարանների, ձեռնարկությունների վերականգնում, աշխատանքի տեղավորել ժողովրդին:

2018 թվականի մայիսի 14-ին պատվիրված նամակում (RA720779394RU), շնորհավորելով Նիկոլ Փաշինյանին և Արարատ Միրզոյանին՝ Լևոն Պետրոսյանի, Ռոբերտ Քոչարյանի, Սերժ Սարգսյանի կլանների նկատմամբ տարած հաղթանակի կապակցությամբ, գրել եմ այն մասին, թե ովքեր էին պատերազմի տարիներին եղել իմ նմանները, ովքեր դարձանք պատերազմից հետո, ինչպե՞ս և ինչի՞ համար այդ կլանները մեզ դուրս մղեցին մեր իսկ պաշտպանած Հանրապետությունից: Հիշեցրեցի, որ 2005 թվականին

«Սամարայի մարզի տնտեսության և մշակույթի օրը Հայաստանում» Սամարայի մարզի նահանգապետ Կ. Ա. Տիտովի, Սամարայի բժշկական համալսարանի

ռեկտոր Գ. Պ. Կոտելնիկովի գլխավորած պատվիրակության կազմում, ես՝ որպես պաշտոնական ներկայացուցիչ Սամարայի մարզի ԴԿԴԾԳՎ և որոշ տարածքների ԴԿԴԾ ներկա եմ եղել: Մենք առաջարկներով եղանք Երևանում, Հայաստանում Իրանի դեսպանատանը, Թբիլիսիում: Նաև պատմեցի այն մասին, թե ինչպես հրավիրված գործարարները Իրանից, Վրաստանի ՊՆ, ԱՆ ներկայացուցիչները վերլուծելով մեր առաջարկները համագործակցության վերաբերյալ, գնահատելով հեռանկարները, անմիջապես ստորագրեցին արձանագրությունները մտադրությունների մասին: Իսկ Հայաստանի ներկայացուցիչները՝ ի դեմս պաշտպանության նախարար Սերժ Սարգսյանի, գեներալ Գագո Մելքոնյանի, ՔԿԾ գնդապետ Սամվել Հովհաննիսյանի, ՀՀ ԱՆ ներկայացուցիչ Գ. Բ. Դանիելյանի, ձգձգելով մեր ներկայացրած բիզնես-պլանների քննարկումը, ուշադրություն չդարձրեցին ՌԴ ԴԿԴԾԳՎ-ԴԿԴԾ որոշ պետերի հեռանկարային և շահավետ առաջարկներին:

Այսպիսով, գործարքը չկայացավ, և դա ոչ մի կերպ Հայաստանի օգտին չէր: Նույն նամակում առաջարկեցի իմ աջակցությունը պայմանագրային հարաբերությունների վերականգնմանը, ՌԴ ՈՒՎԿ և ՀՀ ԱՆ միջև համագործակցությանը, որոնց իրականացման դեպքում հնարավոր կլիներ աշխատանքի տեղավորել Հայաստանի Հանրապետության բոլոր դատապարտյալներին, ինչպես նաև՝ քաղաքացիական անձանց: Ընդ որում, նշեցի, որ այդ առաջարկի իրականացման ժամանակ Հայաստանը ոչ մի ծախս չի կրելու, և նույնիսկ հակառակը, ծրագիրը կազմված է այնպիսի հաշվարկով, որ աշխատանքի տեղավորվեն Հանրապետության բոլոր դատապարտվածները, շատ քաղաքացիական անձինք, իսկ հիմնական եկամուտը Վրաստանից և Իրանից կստանա հենց Հայաստանը: Հիմնական հետաքրքրությունը կայանում էր նրանում, որ ՌԴ Սամարայի

մարզի ԴԿԴԾԳՎ պետ գենեռալ Յակովլևը համաձայնվում էր Հայաստանից միրգ, բանջարեղեն, չմշակված քար գնել: Գաղութի հիմնարկներում քարի մշակումից հետո Սամարայի նահանգապետը խոստացել էր կազմակերպել մարզի բոլոր պետական շենքերի քարով երեսպատում:

2018թ.մայիսի 24-ին պատվիրված այս նամակ-առաջարկը հանձնվել է հասցեատիրոջը:

2018 թվականի մայիսի 14-ին նույնպես պատվիրված նամակով (RA720627822RU), անձնական ընդունելության խնդրանքով, դիմել եմ պաշտպանության նախարար Դ.Է. Տոնոյանին: Տարօրինակ էր, որ ինչպես նախկինում, այնպես էլ հիմա առաջարկներն անպատասխան էին մնում: Ընդ որում, ես՝ ինքս, վստահ էի և վստահեցնում էի ՌԴ որոշ տարածաշրջանների ԴԿԴԾԳՎ-ԴԿԴԾ -ի ղեկավարությանը, Սամարայի և

Թաթարստանի իմ գործարար-ընկերներին, որ Հայաստանում անցումային ժամանակներ են, հավանաբար, նամակները չեն հանձնել հասցեատերերին:

2018 թվականի հունիսի 08-ին, գործարար-ընկերներիս հետ զրուցելով, կրկին պատվիրված նամակով (RA720627819RU) դիմեցի Նիկոլ Փաշինյանին՝ ՊՆ-ին հնարավոր ֆինանսավորման, կալանավորներին աշխատանքի տեղավորելու հնարավորությամբ, ԱՆ-ի հետ պայմանագրեր կնքելու առաջարկով: Խնդրել էի, որ 2018-ի հուլիսին անձնական ընդունելություն կազմակերպել ինձ՝ մեզ համար, պաշտպանության նախարարի և արդարադատության նախարարի մոտ:

2018թ.հունիսի 18-ին տվյալ պատվիրված նամակ-առաջարկը ևս հանձնվել է հասցեատիրոջը: Կրկին տարօրինակ թվաց, որ ինչպես նախկինում, այնպես էլ հիմա առաջարկները մնում էին անպատասխան: Կրկին հավաստիացնում էի ՌԴ որոշ տարածաշրջանների ԴԿԴԾԳՎ-ԴԿԴԾ-ի ղեկավարությանը,

Սամարայի և Թաթարստանի գործարար – ընկերներիս, որ անցումային շրջանի բարդությունների պատճառով, հավանաբար, կրկին նամակը չեն հանձնել հասցեատիրոջը: Ընդ որում, հոգիս տանջում էին կասկածները. չէր կարող չէ՞, հեղափոխական Նիկոլ Փաշինյանը, ով կոչ է անում բոլոր ներդրողներին գալ, առանց որևէ խոչընդոտի արտադրություններ կազմակերպել, մարդկանց աշխատանքի տեղավորել, օգնել բարձրացնել Հանրապետության տնտեսությունը, բաց թողնել Հայաստանի համար նման հնարավորությունները: Սկսեցի զանգել իմ զարմիկին՝ Փաշինյանի շարժման ակտիվիստ Հայկ Հովհաննիսյանին:

Պարզաբանելով մեր առաջարկի իմաստը՝ խնդրեցի հետաքրքրվել արդյունքներով: «Հորեղբա՛յր Ազատ, ամեն ինչ խճճված է, Փաշինյանի ետևից ընկած են բոլոր նախկին

«թագավորները», որոշ կուսակցություններ՝ իրենց մարդկանց հետ: Ամենայն հավանականությամբ, իրեն չեն հասնում քո առաջարկները: Այլապես Փաշինյանը չէր կարող չարձագանքել: Առավել ևս, Նիկոլը մշտապես կոչ է անում աշխարհի հայերին, ներդրողներին՝ ձեռնարկությունների վերականգնման, Հանրապետության տնտեսության բարձրացման համար»:

2018 թվականի հունիսի 18-ին Հայաստանից հայտնեցին, որ ձերբակալվել է բրիգադի մեր նախկին հրամանատարը, այժմ ԵԿՄ հրամանատար, գեներալ-լեյտենանտ Մանվել Գրիգորյանը: Բնականաբար, ես չհավատացի, որ Մանվելի նման ազդեցիկ զորահրամանատարին կհամարձակվեին ձերբակալել: Մանվել Գրիգորյանը Վազգեն Սարգսյանի աջ ձեռքն էր, ԱԺ-ում Վազգեն Սարգսյանի, Կարեն Դեմիրճյանի և այլոց գնդակահարությունից հետո՝ Մանվելն արագ դասավորվեց նախագահ Ռոբերտ Քոչարյանի կողմնակիցների շարքերում: Չար լեզուներն ասում էին, որ Մանվել Գրիգորյանի և Նազիկ Ամիրյանի անսահման անօրինությունների

պատճառով վախենում էին ոչ միայն ժողովուրդը, այլև ողջ

«այսբերգի վերնախավը»: Նույն կերպ, Հայաստանի նախագահ Սերժ Սարգսյանի ընտրվելուց հետո, Մանվելը նոր նախագահի և իշխանական կառույցների հետ ոչ մի չլուծվող հարց չի ունեցել: Բացի այդ, երկար տարիներ Մանվելը եղել է Հայաստանի խորհրդարանի պատգամավոր, ղեկավարել է ԵԿՄ-ն, ոչ հավաստի տեղեկություններով, նրան քողարկել է Տիգրան Սարգսյանը, հետևաբար նա ունեցել է շփման լայն շրջանակ և մեծ ազդեցություն:

2018 թվականի հունիսի կեսերին, համաձայնեցնելով ամեն ինչ Թաթարստանի և Սամարայի գործարար – ընկերներիս հետ, որոշեցինք մի քանի օրով մեկնել Հայաստան և տեղում ներկայացնել մեր առաջարկները: Գալով Հայաստան՝ ես հանդիպեցի գնդապետ Սուրիկ Սարգսյանի, գեներալ- լեյտենանտ Գագո Մելքոնյանի հետ և ճշտեցի, որ իսկապես Փաշինյանը ձերբակալել էր մեր բրիգադի նախկին հրամանատար, ԵԿՄ հրամանատար, ԱԺ պատգամավոր, Արցախի (Ղարաբաղի) հերոս, գեներալ - լեյտենանտ Մանվել Գրիգորյանին: Գնացի ՊՆ, հանդիպեցի գեներալ Վարդան Ավետիսյանի, գեներալ Գաբրիել Բալյանի, գնդապետ Արշակ Ավետիսյանի հետ, ովքեր ևս հաստատեցին, որ Մանվել Գրիգորյանը ձերբակալված է: Ի պատասխան նրանց հարցերին, թե ինչու հանկարծ որոշեցի հեռանալ Հանրապետությունից, ես մանրամասն պատմեցի այն ստորությունների ու սադրանքների մասին, որոնք նյութել է այժմ արդեն գեներալ դարձած Արշալույս Փայտյանը, գնդապետ Ռոդեն Պողոսյանը, գնդապետ Ռուստամ Գասպարյանը: Նրանց նվիրեցի իմ գրած «Գողացված հաղթանակներ» գրքի առաջին մասը, որտեղ բավական մանրամասն շարադրված է տեղի ունեցածը: Նրանք էլ պատմեցին, թե ե՞րբ և ինչի՞ համար է աշխատանքից ազատվել և ձերբակալվել գեներալ Արշալույս Փայտյանը, ինչպես բազմիցս

հանդիմանել են գնդապետ Ռուստամ Գասպարյանին, իսկ գնդապետ Ռոդեն Պողոսյանին նրանք չգիտեին: Պատմում էին, որ հիմա շատ բան է փոխվել Փաշինյանի գալուց հետո, խորհուրդ տվեցին դիմել ԱԱԾ, և այնտեղ ամեն ինչ շարադրել: Գեներալ Վարդան Ավետիսյանն ինձ առաջարկեց կողքից

մարդկանց և իմ նախկին մարտիկներին հավաքել, նորից ջոկատ ստեղծել, իսկ ինքը կօգնի նախարարությունում գրանցվելու ձևակերպումների հարցում: Ես շնորհակալություն հայտնեցի վստահության համար, բայց պարզաբանեցի, որ առանց այն էլ պատերազմի ժամանակ «պատահաբար» և անհետ կորցրել եմ իմ լավագույն մարտիկներին: Այլևս չեմ ուզում, և չեմ խառնվի այդ կեղտոտ, մաֆիոզ գործերին: Վստահեցնում էի, որ առ այսօր զբաղվել եմ և զբաղվելու եմ, որոնելով նրանց, ում մեղքով «պատահաբար» զոհվեցին Աշոտ Պետրոսյանն ու Կամո Հովհաննիսյանը, գերի ընկավ Հարութ Սավադյանը, մեր աչքի առջև պայթեց Յուրա Հովհաննիսյանը (Յուրա-26), ձգտելու եմ, որպեսզի արտակարգ դատարանի (տրիբունալ) առջև կանգնեցնեմ նրանց, ովքեր փլուզեցին մեր

«Նժդեհ» ջոկատը, որը հաջողությամբ գործում էր 3 տարի:

«Իսկ նման վշտով, հիշողություններով, ի տարբերություն շատ հրամանատարների, շարունակելով հեռակա պատերազմել նույն մաֆիոզ հրամանատարների դեմ, առանց ընկերների, առանց հարազատների, այսքան տարի աշխատելով միայն ՔԿԾ-ի աշխատակիցների ու կալանավորների շրջանում, ինչպե՞ս ես ապրում Ռուսաստանում»: Ես ժպտալով պատասխանում էի՝ «Գրքերում, որոնք նվիրեցի Ձեզ, գրեթե ամեն ինչ շարադրված է: Միևնույն ժամանակ զգուշացնում եմ, որ եթե որևէ սխալ գտնեք, սրտին մոտ մի ընդունեք, քանի որ ես գրող չեմ և երբեք չեմ եղել: Հայաստանից Օդեսա եմ մեկնել մորաքրոջս որդու՝ Առաքելյան Միսակի մոտ, լրիվ աղքատ: Ճանապարհային ծախսերի համար 100 դոլար եմ վերցրել

Արգավանդ գյուղից մեր ընտանիքի ընկեր Սիմոն Գևորգյանից: Միսակը միլիոնատեր ձեռնարկատեր էր: Բայց, ապահովագրելով ինձ Հայաստան հնարավոր վերադարձի առումով, վաճառքի համար վերցրեցի կնոջս պատկանող թանկարժեք իրերը: Միսակն ուրախությամբ ընդունեց ինձ, պառկեցրեց հիվանդանոց, տեղավորեց առողջարան: Չնայած նրա հանդիմանություններին, որ ես մասնակցել եմ մարտական գործողություններին, նա շատ օգնեց ինձ հարմարվել, բուժվել, ինչպես նաև աջակցեց ֆինանսապես։ 1995թ. ես որպես նրա ներկայացուցիչ գնացի Չելյաբինսկի մարզի ք. Զլատոուստ: Այնտեղ Կիրովականի տեղացի տղաները՝ Համլետը և Օնիկը ինձ ծանոթացրեցին Կիրովականից ազդեցիկ մարդու՝ Գևորգի (Բակալի Գևորգ) հետ: Ինձ լսելուց հետո Գևորգը ծանոթացրեց ք. Սատկայից գործարարներ՝ Յուրի Անդրեևիչ Վլասովի, Սավինի հետ, ինչպես նաև Պերմի մարզի ք. Կիզելի ԹՎ ղեկավարի հետ՝ Գորն ազգանունով: Մորաքրոջս որդու՝ Միսակի փողերով սկսեցի սովորել և զբաղվել ձեռնարկատիրությամբ: Ինչ վերաբերում է բանտարկյալներին և ՔԿԾ աշխատակիցներին, ապա նրանց մեջ էլ կան լավ մարդիկ, երբեմն նույնիսկ ավելի լավ, քան որոշ քաղաքական գործիչների կամ ձեռնարկատերերի շրջանում: Հետո ամուսնացրեցի դստերս, ամուսնացրեցի որդուս մի հրաշք աղջկա հետ Հոկտեմբեր գյուղից: Ճիշտ է, նա մի փոքր զգացմունքային է, բայց նրա ընտանիքը, առանձնապես հայրը հրաշալի մարդ է: Ծնվել են թոռնիկներ, թոռնուհիներ: Հենց նրանց, «հատկապես Արտյոմովս, ես ապրել ու դեռ ապրում եմ»: Նաև, կատակով հավելեցի՝ «Տղանե՛ր, եթե դուք հասկանայիք, թե որքան քաղցր

են նրանք (հենց խաղում ես նրանց հետ, դու մոռանում ես բոլոր տեսակի խնդիրները, անմիջապես անցնում է ցանկացած հիվանդություն), նման հարց չէիք տա՝ նրանք պարզապես հրեշտակներ են, երբեմն ավելի լավ, ավելի թանկ, ավելի քաղցր, հարազատ երեխաներից»: Բոլորը ծիծաղեցին, իսկ Արշակն ավելացրեց, որ անձամբ իրեն դա չի զարմացնում՝ «Ես ունեմ երեք այդպիսիք»: Հոգնելով, կշտամբեցի զորապետերին՝

«Տղե՛րք, գրքում ամեն ինչ շարադրված է, ժամանակ գտեք և կարդացեք»: Բայց, միևնույն ժամանակ, հավաստիացրեցի, որ եթե Աստված չանի նոր պատերազմ սկսվի, անկախ ամեն ինչից, քանի ողջ եմ, անմիջապես կվերադառնամ և կրկին կկանգնեմ ձեր շարքերում: Ինձ հետ զրուցողներից շատերը՝ նախկին ֆիդայիներ էին: Ժողովրդի մեծ մասը շատ ուրախ էին Մանվել Գրիգորյանի ձերբակալության համար: Զրուցակիցներս ինձ հավաստիացնում էին, որ Փաշինյանը վճռական է տրամադրված, շուտով կձերբակալվեն և կպատժվեն բոլոր նախկին հրամանատարները, ովքեր իրենց մարտիկների արյան հաշվին դարձան «գնդապետներ, գեներալներ, պատգամավորներ, հերոսներ»՝ միլիոնատերեր, ինչպես նաև կպատժվեն բոլոր օլիգարխները և նախկին նախագահները: Արշակ Ավետիսյանն ինձ խորհուրդ տվեց և ծանոթացրեց ԱԱԾ (Ազգային Անվտանգության ծառայություն) – ից Սամվել Փարսադանյանի հետ: Անկեղծ ասած, ես շոկի մեջ էի Փաշինյանի գործողություններում արտահայտված վստահությունից: Չէր կարող ինչ-որ պատգամավոր Փաշինյան դեմ գնալ 30 տարի գոյություն ունեցող համակարգին, Լևոն Տեր- Պետրոսյանի ստեղծած մաֆիայի, կլանների դեմ: Ոչ մի


հրաշքների, հեքիաթների, գուշակների ես երբեք չեմ հավատացել: Եվ հիմա չեմ կարող հավատալ, որ գրեթե ոչ մեկին հայտնի պատգամավոր Նիկոլ Փաշինյանը միայնակ, առանց որևէ մեկի աջակցության այդքան հեշտությամբ խլեց «գահը» մեր երեք «թագավորների» ձեռքից:

ՀԱՆԳԻՍՏ ՉԻ ՏԱԼԻՍ ՀԱՐՑԸ՝ Ո՞Վ Է ՓԱՇԻՆՅԱՆԻՆ ԲԵՐԵԼ ԻՇԽԱՆՈՒԹՅԱՆ:

2018 թվականի հունիսի 28-ին Սամվել Փարսադանյանն ինձ ուղեկցեց ԱԱԾ, որտեղ ուշադիր ընթերցելով իմ գիրքը, ինձ հարցաքննեցին, որոշ հարցեր տվեցին (4-5 հոգի էին ներկա), այդ թվում և Մանվել Գրիգորյանի մասին: Կազմեցին արձանագրություն: Կարդալուց հետո, հարցաքննության արձանագրությունը ստորագրելուց առաջ, նկատեցի, որ այնտեղ գրված է, թե իբր ես 2008-ին հանդիպել եմ կիրովականցի Վալոդի հետ, որը հաստատել էր, որ այրված Ուրալ մեքենայի զենքը Փայտյանն ի պահ է ուղարկել հայրական տուն: Իմ հարցին ի պատասխան բացատրեցին՝

«Դու տվել ես քո ջոկատի մարդկանց անունները, որոնք մեքենայից զենք էին քարշ տալիս և փոխանցում Փայտյանին: Իմաստ չունի շտկել, նորից արձանագրություն կազմել, քանի որ քննության համար այդ Վալոդը կարևոր չէ, և դա նշանակություն չունի»: Նույնիսկ նրանք պատմում էին, թե իբր միայն Նորաշեն գյուղի հոր գերեզմանոցը, որը կառուցել է Փայտյանը, արժե մոտ 120-130 հազար դոլար: Հայտնի է նաև նրա քոթեջի արժեքը Նորքում, որոշ օբյեկտներ, խանութներ Երևանում, բիզնեսներ Հայաստանից դուրս: Այնպես որ,

գեներալ Փայտյանի նկատմամբ քրեական գործ հարուցելու համար նրանք վաղուց արդեն բավական հաստատված փաստեր ունեն: Ինչ վերաբերում է Ռուստամ Գասպարյանի գործողություններին, ապա նրա վրա եղած նյութերը ևս առատ

են: Ռոդեն Պողոսյանի առնչությամբ խոստովանեցին, որ իրենք նման գնդապետի մասին նույնիսկ չեն լսել, բայց ինչպես բոլորին, այպես էլ Ռոդենին անպայման կգտնեն ու կհարցաքննեն: Աշոտ Պետրոսյանի, Կամո Հովհաննիսյանի

«պատահական» մահվան պատճառի բացահայտման, գերեվարված Հարութ Սավադյանի, պայթած Յուրա Հովհաննիսյանի (Յուրա-26) մասին իմ համառ հարցին, պարզաբանեցին՝ «Ձեր գիրքը բերված ամսաթվերով, անուններով, փաստերով կմնա մեզ մոտ: Մենք կպարզենք, թե ինչպես է ամեն ինչ տեղի ունեցել: Համապատասխանաբար, ինչպես Մանվելը, այնպես էլ շատ ուրիշներ կհարցաքննվեն և կպատժվեն»: Չգիտեմ ինչու, բայց Սամվել Փարսադանյանը և բոլոր այդ տղաները վստահություն ներշնչեցին ինձ: Բնականաբար, Մանվելի մասին նրանց պատմելու, առավել ևս ապացուցելու, բան չկար: Ես նրանց բացատրեցի, որ Մանվելը մեր բրիգադի հրամանատարն է եղել, համապատասխանաբար, միշտ եղել է ճակատային գծից 10-20 կմ հեռավորության վրա, իսկ մենք մշտապես լինելով առաջավոր դիրքերում՝ չէինք կարող իմանալ, առավել ևս տեսնել, թե նա ինչով է զբաղվում այնտեղ: 1993թ. պատերազմի ժամանակ ծառայողական գործերով մենք 5-6 անգամ հանդիպել ենք, և վերջ: Անձամբ ինձ, մեր ջոկատին նա հարգանքով էր վերաբերվում: Հեռանալով 1994 թվականին, ինքս նրա հետ ընդհանրապես չեմ հանդիպել,


չեմ տեսել, ոչ մի շփում չունեմ: Առաջին անգամ եմ կյանքում լինում հարցաքննության մարմիններում: Դուրս գալով ԱԱԾ-ից՝ անմիջապես զանգահարեցի և հանդիպեցի գնդապետ Սուրիկ Սարգսյանի և գեներալ-լեյտենանտ Գագո Մելքոնյանի հետ:

Պատմեցի նրանց այն ամենը ինչ տեղի է ունեցել, խմեցինք, զրուցեցինք: Սուրիկն ասաց, որ Մանվելի հետ կապված իրեն նույնպես կանչել են ԱԱԾ հարցաքննության, բայց

հիվանդության պատճառով դեռ չի գնացել: Նա նաև ներողություն խնդրելով, հավաստիացրեց, որ իմ վկայականը պատրաստ է, օրերս կվերցնի և անձամբ կփոխանցի ինձ: Ժպտալով հարց ուղղեցի նրան՝ «Բոլոր հրամանատարներից, ընկերներից, ես զանգում, և ամեն անգամ գալուց հիմնականում հանդիպում եմ քեզ հետ: Ասա՝ այդ տարիներին այդ թվում և դու ինչ-որ բան չե՞ս արել, որ հարցաքննության չես գնում»: Չնեղանալով, նա պարզաբանեց, որ Վազգեն Սարգսյանն իրեն անվանական ատրճանակ և բնակարան է նվիրել Երևանում՝ «Ազա՛տ, դու գիտես ինձ ու իմ բնությունը: Ես չեմ գողացել, չեմ սպանել, պաշտոնների ետևից չեմ վազել և մինչև օրս քայլում եմ գլուխս բարձր պահած»: Ինչպես նախկինում, այնպես էլ հիմա ես հավատացել և հավատում եմ Սուրիկին:

2018 թ.հուլիսի 07-ին Փաշինյանին հերթական դիմումն եմ գրել (150/28633-18) այն մասին, որ համաձայն իր ելույթների - կոչերի Մոսկվայում և ոչ միայն, Հայրենիք վերադառնալ Հայաստանի նախկին ղեկավարների փլուզված ձեռնարկությունների վերականգնմանն աջակցելու համար, տնտեսությունը մեր միջոցներով, ուժերով բարձրացնելու, ես, ժամանած երկու գործարար ընկերներիս հետ, ներկայացնելով մեր բիզնես

ծրագրերը, ԱՌԱՋԱՐԿՈՒՄ ԵՆՔ՝ միայն ձեր աջակցությամբ մենք կօգնենք Հայրենիքին, մասնավորապես ՊՆ - ին, ԵԿՄ-ին, դրանով իսկ զգալիորեն կնվազենք Հանրապետության բյուջեի ծախսերը պաշտպանության համար: Մի քանի գործարանների վերականգնման, մարդկանց աշխատանքի տեղավորման հնարավորություններ կան, ինչն էլ կնվազեցնի Հանրապետությունում գործազրկությունը: Ինչպես նաև՝ լինելով

«Նժդեհ» ջոկատի նախկին հրամանատար (1991-1993թթ.), կարող եմ օգտակար լինել զենքի, զինամթերքի պահպանման, օգտագործման, ապօրինի ուղիները բացահայտելու համար և այլն: Քանի որ մի քանի օրից մենք վերադառնում ենք ՌԴ, ԽՆԴՐՈՒՄ ԵՆՔ՝ մեր առաջարկությունները շարադրելու և իրագործելու համար 10 օրվա ընթացքում կազմակերպել անձնական ընդունելություն Ձեզ մոտ, որը խլելու է 15-30 րոպե: Տվյալ դիմումը գործարար պլանների կրկօրինակներով կառավարության ընդունարանին հանձնել ենք նույն օրը:

Կրկին ոչ մի արդյունք, ոչ մի արձագանք ...

Ես շփոթված էի: Ինչպե՞ս թե, իբր, հրավիրում է ներդրողներին՝ հավատալով նրա խոսքերին, գալիս են գործարարներն իրենց միջոցներով, առաջարկներով, և Փաշինյանն անտեսո՞ւմ է նրանց: Ի՞նչ պատասխանեմ իմ ընկերներին, ովքեր ինձ հավատալով՝ իրենց ծրագրերով եկել են Հայաստան: Ուրեմն, իմ նախկին առաջարկները նույնպես հանձնվել են և հենց Փաշինյանի կողմից անտեսվե՞լ: Իմ զարմիկը՝ Հայկ Հովհաննիսյանը, իր ընկերների հետ նույնպես տարակուսանքի մեջ էր: Ասում ենք՝ խոսում ենք միմյանց հետ, բայց ստացվում է ոչնչի մասին, բոլորը շփոթված են: Ռուսաստանից հյուրերին


շեղելու համար գրեթե ամեն օր կամ տղաները, կամ ես նրանց ուղեկցում ենք Հայաստանի տարբեր գրավիչ վայրեր: Ոչ Հայկն ու ոչ էլ Հայկի ընկերները Երևանից ու Հոկտեմբերյանից Փաշինյանի շարժմանը սատարող բոլոր հանրահավաքներում, չէին ուզում հավատալ, որ Փաշինյանը կարող էր այդպես վարվել ներդրողների հետ:

ԲԱՅՑ ՓԱՍՏԸ ՄՆՈՒՄ Է ՓԱՍՏ՝ ՓԱՇԻՆՅԱՆԸ ՉԻ ՈՒԶՈՒՄ ԱՐՁԱԳԱՆՔԵԼ:

Գործարար ընկերներս, համբերելով մի քանի օր, Փաշինյանի, Հայաստանի նոր ղեկավարության հասցեին արտահայտելով իրենց դժգոհությունը, հոգում վիրավորանքով վերադարձան ՌԴ: Ճանապարհելով գործարար - տղաներին, մի քանի անգամ ներողություն խնդրելով՝ փորձում էի բացատրել, որ վաղ թե ուշ այդ ծրագիրը կհասցնեմ անձամբ Փաշինյանին: Բայց նրանք, առաջին անգամ մեր ծանոթության ողջ ընթացքում, կոպտորեն պատասխանեցին՝ «Ազա՛տ, հանգիստ թող, մենք վերադառնում ենք»: ՊԱՏԱՍԽԱՆԵԼՈՒ ՈՉԻՆՉ ՉՈՒՆԵԻ: ԵՍ ԽԱԲԵԼ ԵՄ ԻՄ ԸՆԿԵՐՆԵՐԻՆ: ԽԱԲԵԼ ԵՄ ԸՆԿԵՐՆԵՐԻՆ, ՈՐՈՆՑ ՀԵՏ ԵՐԿԱՐ ՏԱՐԻՆԵՐ ՀԱՄԵՐԱՇԽ ԱՊՐԵԼ ԵՆՔ, ՄԻԱՍԻՆ ՆՇԵԼ ԵՆՔ ԳՐԵԹԵ ԱՄԵՆ ՏՈՆ, ՆԵՐԿԱ ԵՆՔ ԵՂԵԼ ՄԻՄՅԱՆՑ ԸՆՏԱՆԵԿԱՆ ԲՈԼՈՐ ՄԻՋՈՑԱՌՈՒՄՆԵՐԻՆ, ՈՎՔԵՐ ԲԱԶՄԻՑՍ ՕԳՆԵԼ ԵՆ ԻՆՁ...

2018թ. օգոստոսին վիրավորվելով Փաշինյանի արարքներից, բողոք գրեցի: Նրանում շարադրեցի, թե ինչպես հավատալով իր կանչերին, մի քանի գործարանների վերականգնման, ժողովրդին աշխատանքով ապահովելու նպատակով, ես իմ ընկերների՝ Սերգեյ Պոնոմարյովի, Ռինատ Զաքիրովի հետ եկել

ենք Հայաստան: Նաև նշեցի, որ «կապված ձեր արձագանքի բացակայության և այն բանի հետ, որ մեր առաջարկներն անուշադրության են մատնվել, մի քանի օր սպասելով, այդ գործարար- ներդրողները հեռացել են»: Խորհուրդ տվեցի ուրիշ գործարարների հետ նման անպատշաճ կերպ չվարվել, այլապես շատերին կարող է վանել հնարավոր ներդրումներից, որը կբերի Հանրապետության տնտեսության հետագա փլուզմանը, և այլն: Հայտնեցի, որ «մինչև 2018 թ. օգոստոսի 15-ը դեռ լինելու եմ Հայաստանում, պատրաստ եմ մեր

առաջարկությունները քննելու և դրանք քննարկելու միայն անձնական ընդունելության ժամանակ...»:

Այս բողոքին կցելով իմ բոլոր դիմումները՝ հանձնել եմ Կառավարության ընդունարան:

Եվ կրկի՜ն, իմ կոչը մնացել է առանց որևէ արձագանքի:

Ես վերջնականապես համոզվեցի, որ իրականում Փաշինյանը ստանում է մեր առաջարկները, բայց չի ուզում արձագանքել: Այդ իսկ պատճառով, տղաներին հայտնելով իմ դժգոհությունը Փաշինյանի նկատմամբ, և նոր հեղաշրջումը անվանելով մտացածին, ես պատրաստվում էի վերադառնալ Սամարա: Եղբայրս՝ Կորյունը, որդու՝ Հայկի և ընկերների հետ կազմակերպել էին իմ ճանապարհումը: Ընկերները, հարևանները հավաքվեցին ճանապարհելու, զրուցեցինք, խմեցինք: Եվ անմիջապես պարզվեց, որ դա՝ խմցնելը, եղբորս թոռների կողմից եղել է նախապես հորինած մեթոդ, խորամանկորեն գցել ինձ ծուղակը: Հարազատներս, ընկերները, որոշ համագյուղացիներ ինձ ասում էին՝ «Ազատ հորեղբայր, մի քանի օր էլ մնա: Դու միևնույնն է խմել ես և չես կարող գնալ:


Մենք ինքներս ևս մեկ կոլեկտիվ բողոք կկազմենք Փաշինյանի հասցեին, կստորագրենք, ինչպես նաև կփոխանցենք Կառավարության ընդունարան, կտեսնենք նրա վերջնական արձագանքը»: Ծիծաղեցի, իհարկե, նրանց խորամանկ հնարքների վրա, բայց նաև համաձայնեցի:

2018 թվականի օգոստոսի 10-ին, մեր նախորդ դիմումներից քաղվածքները շարադրելով, հերթական բողոքն ենք գրել, որտեղ որոշ մարդկանց ստորագրություններով, Փաշինյանին մեղադրելով ներդրողների նկատմամբ նման անփութության համար, ինչպես նաև հիշատակելով այն մասին, որ մենք եկել

ենք ոչ թե ողորմություն խնդրելու, այլ հակառակը՝ ներդրումներ անելու, թալանված գործարանները, ձեռնարկությունները վերականգնելու, մարդկանց աշխատանքի տեղավորելու համար, հանձնել ենք Կառավարության ընդունարան:

Կրկին ոչ մի արձագանք ինչպես Փաշինյանի, այնպես էլ ընդհանրապես Կառավարության կողմից: Ես ծիծաղեցի մարդկանց խորամանկությունների վրա և արտահայտեցի իմ եզրակացությունները, Փաշինյանի մասին կարծիքս՝ Փաշինյանը ոչ մի հեղափոխական չէ: Այս ամբողջ շոու- հեղաշրջումը հորինված է Լևոն Տեր-Պետրոսյանի կողմից, և 1991-ին մենք այդ բոլոր հնարքներն անցել ենք: Առանց հեղինակավոր մարդկանց հետ պայմանավորվածությունների չէր կարող ինչ-որ անհայտ պատգամավոր Փաշինյան, իբր, ժողովրդական հեղաշրջման ճանապարհով, տապալել Լևոն Պետրոսյանի, Ռոբերտ Քոչարյանի (Պուտինի ընկերոջ), Սերժ Սարգսյանի իշխանությունը, գնալ կլանների, մաֆիայի դեմ: Մանվելի ձերբակալությունը նույնպես հորինված է:


Իրարանցման, հայացք շեղելու, ժողովրդի վստահությունը շահելու նպատակով Մանվելին դավելով, «թամաշա» սարքելով՝ նրան քավության նոխազ դարձրին, որպես նախազգուշացում այլ «զորահրամանատարներին»: Մի՞թե ինքներդ չեք համոզվել՝ ինչպես նախկին նախագահներին, այնպես էլ հիմա

Փաշինյանին չեն հետաքրքրում թալանված գործարանները,

ձեռնարկությունները, մարդկանց աշխատանքի տեղավորելը,

«պատահաբար» զոհված և անհայտ կորած մարտիկների ճակատագրերը, այն պատճառները, որոնք մարտիկներին ստիպել էին հեռանալ Հայաստանից: Մի խոսքով, այս ամենը կրկես է, շոու, խառնաշփոթ և ոչ ավելին: Բոլորը լսում էին,

ոմանք իհարկե դժգոհ էին նայում, բայց չէին էլ ժխտում, քանի որ այդ ամենը փաստացի տեղի էր ունենում իրենց աչքի առաջ, իրենց ներկայությամբ: Երեկոյան եղբորս տուն եկավ իր ընկեր Սամվելը: Զրույցների մեջ նա խնդրեց իր որդուն՝ Ապերին ինձ հետ վերցնել մինչև Վոլգոգրադ: Ես ուրախացա: Ճանապարհը երկար է, գոնե մեկի հետ կշփվեմ ճանապարհին:

2018թ. օգոստոսին անսպասելիորեն զանգահարեցին, ինձ հրավիրեցին հարցաքննության ՀՀ Քննչական կոմիտե: Ես չեմ դիմել Քննչական կոմիտե, նույնիսկ չգիտեի, թե որտե՞ղ է իրենց կազմակերպությունը գտնվում, բայց, միևնույն է, գնացի: Մտնելով՝ տեսա, որ համազգեստով մի քանի տղաներ են կանգնած, սեղանի մոտ նստած է միջին տարիքի մի տղամարդ՝ քաղաքացիական հագուստով: Մտածելով, որ նա ավագն է, մոտեցա, ներկայացա, ասացի, որ ինձ կանչել են հեռախոսով: Նա պարզաբանեց, որ գործի մի մասն իմ դիմումի համաձայն փոխանցվել է Քննչական կոմիտե: Հավելեց՝ «Ես այն մարդն եմ, ով ծառայել է ԱԱԾ-ում, ով ձերբակալել է ձեր Փայտյանին: Հիմա թոշակի եմ և աշխատում եմ այստեղ՝ Քննչական կոմիտեում»: Ես ինձ վատ զգացի, բայց պատասխանեցի՝ «Ձեզ գովեստ և փառք, որ ձերբակալել եք Փայտյանին: Ափսոս, որ նրան չեք նստեցրել


ու ազատ եք արձակել: Բայց ինչի՞ց վերցրիք, որ Փայտյանն իմն է, կամ մերը: Անձամբ ես նրան ԹՇՆԱՄԻ եմ համարել և համարում»: Նա ծիծաղեց, թփթփացրեց մեջքիս, խնդրեց, որ ես չնեղանամ: Վերցրեց իմ անձնագիրը, գրանցեց մատյանում, զանգահարեց ինչ-որ մեկին, զեկուցեց և խնդրեց ինձ սպասել:

20-30 րոպե անց նա ղեկավարության անունից խնդրեց մանրամասն գրել կատարվածը, դնել արկղում: Ասաց, որ հետաքննության արդյունքների մասին ինձ կտեղեկացնեն:

Դա ինչ-որ տարօրինակ թվաց ինձ: Իրենք են կանչում, մատյանում գրանցում են, հարցաքննության փոխարեն խնդրում են գրել, դնել արկղում, հեռանալ և սպասե՞լ արդյունքի: Ծխելու պատրվակով դուրս եկա փողոց, մեքենաս գործի գցեցի ու հեռացա: Զանգահարեց Սուրիկ Սարգսյանը: Խնդրեց մեկնելուց առաջ այցելել իր տուն, հրաժեշտ տալ:

2018 թվականի օգոստոսի 13-ի կեսօրին, հյուր գնացի Սուրիկի տուն: Քանի որ պատրաստվում էի վերադառնալ Սամարա, հրաժարվեցի խմել: Խոսեցինք, սուրճ խմեցինք, և Սուրիկը հայտարարեց, որ մեկնելուց առաջ ուզում է ինձ անակնկալ մատուցել: Զրույցների մեջ Սուրիկը խնդրեց Ռուսաստանում գտնել մի տնկարան, որտեղ աճեցնում են կիտրոնի ծառ, որը ջերմոցում տարեկան երեք անգամ պտուղ է տալիս: Ես կասկածեցի նման ծառատեսակի գոյությանը, բայց խոստացա հետաքրքրվել: Բնակարանից դուրս գալուց առաջ Սուրիկն ինձ հանձնեց «մարտական գործողությունների մասնակցի Վկայականը»: Պատերազմից 25 տարի անց՝ առաջին անգամ տեսնելով «մարտական գործողությունների մասնակցի Վկայականը», ես զարմացա, նայեցի մի քանի անգամ: Շփոթված հարցրեցի Սուրիկին՝ «Եվ հիմա ի՞նչ պետք է անեմ այդ


Վկայականի հետ»: Սուրիկը, ժպտալով, պարզաբանեց՝

«Ռուսաստանում դա քեզ պետք չի լինի: Ես՝ որպես ձեր նախկին հրամանատար և ընկեր, կատարել եմ իմ խոստումը և իմ պարտքը մարտական ընկերոջս հանդեպ: Եթե որոշես

վերադառնալ Հայաստան, կասկածում եմ, բայց կարող է և պետք գա»: Շնորհակալություն հայտնեցի իմ մարտական հրամանատարին, նվիրեցի գրածս գիրքը, գրկախառնվեցինք ու բաժանվեցինք: Իմ հետ վերցնելով Ապերին՝ ես ուղևորվեցի

Սամարա: Ճանապարհին Ապերը պատմում էր Հայաստանի ՆԳՆ-ում սովորելու և հետագա ծառայության մասին: Նա օպերլիազոր էր եղել: Չդիմանալով «վերևների» ամենաթողությանը՝ ծառայակցի հետ ազատվել է աշխատանքից և հեռացել: Այժմ նրանք ապրում և աշխատում են Վորոնեժում: Հավատալով Փաշինյանի կեղծ կոչերին՝ վերադարձել էր Հայաստան: Ուզում էր ծնողների հետ ապրել, նորից աշխատանքի անցնել իր մասնագիտությամբ՝ վերադառնալ Հայաստանի ՆԳՆ: «Արդեն 3 ամիս է՝ դիմումներ, զեկույցներ ենք գրում ՆԳՆ-ին, Փաշինյանին: Ոչ մի արդյունք: Ոչ ոք չի արձագանքում: Որոշել ենք վերադառնալ Ռուսաստան»: Ես ծիծաղեցի և պատմեցի, թե ինչպես Փաշինյանը իմ և իմ ներդրող

ընկերների առաջարկներին ուշադրություն չէր դարձնում: Տուն հասա հոգնած, և շատ դժգոհ Փաշինյանի քայլերից: Անմիջապես վազեցի գործարար ընկերներիս մոտ, որոնց, փաստորեն, ԽԱԲԵԼ ԵՄ: Մենք, իհարկե, բարևեցինք, գրկախառնվեցինք, բայց նրանց դժգոհությունը զգացվում էր: Հասկանալով նրանց վիրավորանքը, ես կրկին ներողություն խնդրելով, փորձեցի բացատրել՝ «Տղանե՛ր, դուք գիտեք, որ ես փորձում եմ սխալներ թույլ չտալ, բայց նաև սովոր չեմ ներողություն խնդրել: Իհարկե, ինչպես ուզում եք, այնպես էլ հասկացեք, բայց այստեղ իմ մեղքը չկա: Իմ մեղքն այն է, որ, հավատալով Փաշինյանի սուտ

կարգախոսներին, ակամայից դավելով Ձեզ, ՌԴ որոշ տարածաշրջանների ԴԿԴԾԳՎ, ԴԿԴԾ պետերին, ես ևս ընկա անախորժութան մեջ»: Իսկ այդպիսի ստախոսի, ինչպիսին Փաշինյանն է պատճառով, չեմ ուզում կորցնել երկար տարիներ ստեղծած մեր ընտանեկան ընկերությունը»: Սերգեյը պատասխանեց՝ «Ազա՛տ մոռացիր, առաջ անցանք»: Թեև ինքս մեքենայով էի, բայց հենց գրասենյակում մի բաժակ խմեցինք, երկրորդը, և ես գնացի: Բայց կարևորը, հուսով եմ, որ մեր միջև ընկերությունը կմնա: Անսպասելիորեն ինձ զանգեց ու ներկայացավ որպես ԱԱԾ քննիչ Բալյանը: Ասաց, որ իմ դիմումի և գրքի համաձայն քրեական գործ է հարուցվել: Ես ուրախացա՝ ՄԻ՞ԹԵ ՍԱՌՈՒՅՑԸ ՇԱՐԺՎԵՑ: ՄԻ՞ԹԵ ՍԿՍԵՑԻՆ ԻՍԿԱՊԵՍ ՀԵՏԱՔՐՔՐՎԵԼ: ՄԻ՞ԹԵ ԻՍԿԱՊԵՍ ԿԳՏՆԵՆ ԺՈՂՈՎՐԴԻ ԼԱՎԱԳՈՒՅՆ ՄԱՐՏԻԿՆԵՐԻ «ՊԱՏԱՀԱԿԱՆ» ՄԱՀՎԱՆ ՄԵՂԱՎՈՐՆԵՐԻՆ: ՄԻ՞ԹԵ ԿՊԱՏԺՎԵՆ ՈՐՈՇ

«ԶՈՐԱՀՐԱՄԱՆԱՏԱՐՆԵՐ»: ԵՍ ՉԵ՛Մ ԿԱՐՈՂ ՀԱՎԱՏԱԼ:

Հետագայում մի քանի անգամ զանգահարել ենք իրար: Ամեն անգամ Բալյանը պարզաբանում էր, որ հետաքննություն է ընթանում իմ «Գողացված հաղթանակներ» գրքում շարադրված տեղեկատվությամբ, ինչպես նաև 2018 թվականի հուլիսի 7-ի բացատրության համաձայն, հարցաքննվում են կատարված հանցագործությունների հնարավոր մասնակիցները: Հարցաքննվածների թվում են նաև գեներալ Արշալույս Փայտյանը, կնոջ՝ Սուսաննայի հետ, գնդապետ Ռոդեն Պողոսյանը, գնդապետ Ռուստամ Գասպարյանը, Համբարձում Սեմիջյանը, Արմեն Տոնոյանը, Գագիկ Աբրահամյանը, կնոջ՝ Շուշաննայի հետ, Վարդան Սարգսյանը, Ռոբերտ Պետրոսյանը, Արշավիր Վարդանյանը, Եվայան Մինասը, Հակոբ Հալեբյանը, Առաքելյան Արտյոմը, Խաչատրյան Աշոտը, Հայկ Մկրտչյանը: Հրահանգել էր չանհանգստանալ, քանի որ ԱԱԾ-ում գեներալ Արշալույս Փայտյանի, գնդապետ Ռուստամ Գասպարյանի

հակաօրինական գործողությունների մասին նյութերը բավարար են: Ինչ վերաբերում էր մնացածներին, ապա դրանք մանր խաղացողներ են և ճշտորեն ցուցմունքներ կտան: Որոշ

հրամանատարների «գործերի» մասին համոզվելու և ամբողջական տեղեկատվություն ստանալու համար Բալյանը խորհուրդ տվեց մուտք գործել ինտերնետ և այնտեղ կարդալ այդ և մյուս զորահրամանատարների մասին: Կրկին համառորեն խնդրեցի, որ հարցաքննությունների ժամանակ հատկապես ուշադրություն դարձնեն և պարզեն իմ լավագույն մարտիկների «պատահական» մահվան պատճառները, մեկ գերի ընկածի ճակատագիրը, ինչպես նաև «պատահաբար» կորած ադրբեջանցի գերիների ճակատագրերը, որոնց մենք պետք է փոխանակեինք Հարութ Սավադյանի հետ: Բալյանը պատասխանեց՝ «Մի՛ անհանգստացիր, մենք ունենք հետաքննության անցկացման մեր մեթոդները»: Ես սկսեցի ինտերնետում փնտրել տեղեկություններ, որոնք վերաբերում էին Ղարաբաղում մարտական գործողությունների մասնակից իմ ծանոթ հրամանատարներին՝ 1989 թվականին և հետո:

ԵՎ ԱՀԱ ՈՐՈՇ ԱՐԴՅՈՒՆՔՆԵՐ՝

Առաջին գործը, որ տեսա ու մի շնչով կարդացի, գնդապետ Ռեմիկ Մարդանյանի գիրքն էր: Կարդացի ադրբեջանցի Բահրամ Վահիդովի գիրքը

( No Copyrightvahidovbahram(b25@pochta.ru)):

Գեներալներ Արշալույս Փայտյանի, Մանվել Գրիգորյանի, գնդապետ Ռուստամ Գասպարյանի և այլոց մասին տեղեկություններ կային, և շատ հոդվածներ եմ կարդացել: Օրինակ՝ Իրադարձություն թերթ Տպագիր տարբերակը 28.12.2001, 00:00: 00

Սպայի «Պատվի բառը» որպես մանրադրամ, Թամարա Սերգեևի Թեգեր: բանակ, քրեական

Ինչ էլ ասեք, իսկ իսկական գնդապետներն ավելի ու ավելի քիչ

են: Գեներալներ, սակայն, նույնպես: Նախկինում լավ սափրված, բարեկազմ գվարդիական սպաները սպանվում էին գեղեցիկ տիկնանց համար և կտրուկ շարժումով ատրճանակի փողի հարվածը ուղղում քունքին, նախընտրելով մահն անպատվության փոխարեն: Հիմա ամեն ինչ հակառակն է: Ոչ թե փողը քունքին, այլ նաև կնոջը խաբելը չի համարվում ամոթալի: Մոսկվայի անհատ ձեռնարկատեր Սվետլանա Պրոկոպենկոն, ի թիվս այլ բաների, զբաղվում է ՌԴ Պաշտպանության նախարարության կարիքների համար ապրանքների մատակարարումներով: Այդ պատճառով էլ նա այնքան էլ չզարմացավ, երբ նրան դիմեցին Հայաստանի եղբայրական Պաշտպանության նախարարության ներկայացուցիչները՝ ի դեմս գեներալ Արշալույս Փայտյանի և նրա «վստահված մարդու», ոմն քաղաքացի Գոգի Առաքելյանի, հայկական բանակի համար ևս նույնանման ապրանքների խմբաքանակ մատակարարելու խնդրանքով: Պահանջվող ապրանքներն, ի դեպ, այնքան էլ գաղտնի չէին՝ ալյումինե թեյնիկներ, վաֆլե սրբիչներ, կիսաբրդյա վերմակներ: Այս ամենը պետք է լուսավորեր անկաշկանդ զինվորական կենցաղը: 2001թ. մարտի 12-ին կնքված պայմանագրում Պատվիրատուն, ի դեմս վարչական ապարատի մատակարարման բաժնի պետ, ՀՀ Պաշտպանության նախարարի փոխտեղակալ Շ. Նուրիջանյանի, ի դեմս Մատակարար Սվետլանա Պրոկոպենկոյի, նշել է, որ 5 հազար թեյնիկի, 50 հազար սրբիչների և 10 հազար վերմակի հայկական կողմը պետք է մատակարարին փոխանցի 116 հազար 82 դոլար, ապրանքն առաքելուց հետո 10 օրվա ընթացքում: Ինչո՞ւ որոշեցին առանց կանխավճարի գլուխ բերել: Այս հարցի

պատասխանը պարունակվում է նամակում, որը սույն թվականի հոկտեմբերի 18-ին Հայաստանի նախագահ Ռոբերտ Քոչարյանին է ուղարկել տիկին Պրոկոպենկոյի ամուսինը՝ Ռաֆիկ Ներսեսյանը, ով մասնակցել է հայ զինվորականների հետ բանակցություններին՝ «Ես՝ ինքս, ծնունդով Լեռնային Ղարաբաղից եմ, չհավատալ մարտական գեներալի խոսքին, համարում եմ անարդար»: Այն բանից հետո, երբ գեներալ Փայտյանը հրապարակավ «սպայի պատվի խոսք» տվեց, որ վճարման հետ կապված խնդիրներ չեն լինի, մատակարար ֆիրման ապրանքները վերգրել է իրացման՝ վստահությամբ, որ Հայաստանից սահմանված գումարը ստանալով հեշտությամբ և ժամանակին կվճարվի դրանց դիմաց: Ապրանքները Հայաստան են ներկրվել: Պաշտպանության նախարարությունը նրանց արժեքը վճարել է քաղաքացի Առաքելյանին: Սվետլանա Պրոկոպենկոն ոչինչ չի ստացել: Ավելին, պարզվել է, որ ապրանքը ստացվել է այլ, կեղծ ընկերությունների անունից:

«Ավելորդ հարցերից» խուսափելու համար Փայտյանն ու Առաքելյանը վերադասին հավաստիացրել են, որ մատակարարին շտապ ստիպված են եղել փոխել, քանի որ Պրոկոպենկոն, իբր, վերջին պահին հրաժարվել է պայմանագրի կատարումից: Ընդ որում, կեղծ պայմանագիրը Մոսկվայի

«Ռիվերտրանս» ֆիրմայի և հայկական «Մանանա» ֆիրմայի անունից, իբր կնքվել է 2001 թվականի ապրիլի 9-ին, այսինքն՝ արդեն այն բանից հետո, երբ «մարտական գեներալի» ձեռքի տակ գտնվող քաղաքացի Առաքելյանը ապրանքը իրական մատակարարից բեռնաթափելուց հետո թաքնվել է: Ամուսինները ստիպված են եղել մեկնել Հայաստան՝ հույս

ունենալով պարզել, թե ինչ է տեղի ունեցել և ինչպես վերադարձնել իրենց պատկանող գումարները: Դա անել, ավաղ, մինչ օրս չի հաջողվել, չնայած բոլոր հնարավոր ատյաններին դիմել են, այդ թվում՝ ՀՀ պաշտպանության նախարարության ղեկավարությանը և Հանրապետության Նախագահի աշխատակազմին: Միամտությամբ՝ նույնիսկ Փայտյանի հետ հանդիպել են պարզելու համար, թե ինչպես է այնտեղ

«սպայական պատիվը» ընթանում: Արդյունքները չափազանց հիասթափեցնող էին: Ռաֆիկ Ներսեսյանն այդ զգացողությունն արտահայտել է նախագահին հղած նամակում մեծ նրբանկատությամբ՝ «Փայտյանին դիմելուց հետո հասկացանք, որ գնում ենք փակ շրջանով»: Հայաստանում կգտնվի՞ այն ուժը, որը կարող է կոտրել այդ արատավոր շրջանը, վերականգնել արդարությունն ու պատժել մեղավորներին: Հարցն ամենևին էլ հռետորական չէ՝ չէ՞ որ հակառակ դեպքում օբյեկտիվ կասկածներ կառաջանան, որ սպայական պատվի հասկացությունը հայտնի չէ ոչ միայն մեկ գեներալ Փայտյանին...


Ո՞րն է գեներալ Արշալույս Փայտյանի պաշտոնանկության պատճառը: 10: 11, 07.09.2012

ՀՀ Նախագահ Սերժ Սարգսյանի հրամանագրով նախօրեին գեներալ-լեյտենանտ Արշալույս Փայտյանն ազատվել է Հայաստանի Հանրապետության զինված ուժերի Գլխավոր շտաբի պետի տեղակալի պաշտոնից: Այս մասին հիշեցնում է

«Ժողովուրդ» թերթը, փորձելով հասկանալ հրաժարականի պատճառները: «Ինչպես հայտնի է, գեներալը պատասխանատու էր սպառազինության և գնումների համար:


Այլ կերպ ասած՝ նրան վստահված էր առևտրային մասը: Իր պարտականությունները բարեխղճորեն կատարելու փոխարեն նա օրեցօր ավելացնում էր «ոսկե» համարներով իր «ջիպերի» թիվը: Մեզ հայտնի է դարձել, որ նա աշխատանքի էր գնում մի ավտոմեքենայով, իսկ վարորդը մյուս ավտոմեքենայով ուղեկցում էր նրան, որպեսզի տպավորություն ստեղծվի, թե գեներալը ծառայողական մեքենայով աշխատանքի է գնում: Նշենք, որ թեև տեղեկություններ կան, որ նա աշխատանքից ազատվել է ֆինանսական չարաշահումների հետևանքով, այնքան ավելի քիչ, Փայտյանը չի ընդունում նման մեղադրանքները ՝ իր մտերիմների շրջանում հայտարարելով, որ իր հրաժարականի պատճառը պաշտպանության փոխնախարար Դավիթ Տոնոյանի և «բանակից չհասկացող երիտասարդ զինվորականների» մեքենայություններն են, – գրում է «Ժողովուրդ» - ը:


ԱԶԳԱՅԻՆ ԽԱՅՏԱՌԱԿՈՒԹՅՈ՜ՒՆ: Թող Տերը լսի Փայտյանի ձայնը Մարտի 3, 2017 Գողանալը վատ բան է:

Բայց ինչ-որ բաներ կան, որ ավելի վատ են և վտանգավոր գողությունից: Սա գողն է, որի բնույթը ձգտում է ոչ միայն քողարկել իր արարքը, այլև դա անում է բարձր արժեքների և բարոյական չափանիշների գնահատման դիրքերից: Նման քարոզիչների առատությունը նկատելի դարձավ հատկապես վերջին օրերին, երբ վարչապետ Կարեն Կարապետյանն Ազգային ժողովում սկանդալային հայտարարություն արեց ՝ հայտարարելով, թե բանակի վառելիքը կերոսինով են նոսրացրել, ինչի պատճառով, մասնավորապես, ապրիլյան պատերազմի օրերին տեխնիկան խափանվել է: Այս հրապարակային մեղադրանքը պետք է ուղղակի հարվածի տակ դներ բոլոր նրանց, ովքեր պատասխանատվություն են կրում

նման հանցագործության համար: ՀՀ Զինված ուժերի գլխավոր

շտաբի պետի նախկին տեղակալ, գեներալ-լեյտենանտ Արշալույս Փայտյանը պարտադիր նրանց շարքերում է: Եվ հենց այդ պատճառով էլ նա իր շրջապատում անմիջապես արձագանքել է վարչապետի մեղադրանքին՝ «Նման բան չկա»: Գեներալ Փայտյանն ասում է, որ Կարեն Կարապետյանը ստում է: Նման պնդումները, ինչպես հայտնի է, անհետևանք չեն մնում: Իսկ երբ գեներալին հարցնում են, թե որն է ճշմարտությունը, նրա հոգում միանգամից արթնանում է բարեպաշտ, ազնիվ, քարոզիչ, նահատակության պատրաստ հայրենասերը, և նա հուզված ձայնով մրթմրթում է՝ «ես քաղաքականությամբ չեմ զբաղվում: Ես զինվոր եմ, Հայրենիքի զինվոր: Երբ պետք լինեմ, կծառայեմ հայրենիքին և կլինեմ հայ զինվորի կողքին: Ես գիտեմ, որ մեր բանակն ուժեղ է, մեր զինվորը քաջ է, մեր հայրենիքի, պետության անվտանգության միակ երաշխիքը մեր բանակն է...»: Թե ինչ կապ ունի դա վառելիքի գողության հետ՝ հնարավոր չէ կռահել: Կամ, ավելի ճիշտ, միանգամայն հասկանալի է, թե ինչո՞ւ է համակարգը թողած գեներալը խուսափում ուղիղ պատասխաններից: Փայտյանը նույն նվիրյալ զինվորն էր նաև այն օրերին, երբ գոմեշի գլուխն ազատում էր զինվորների վրա գցելով, նաև այն ժամանակ, երբ իր անձնական հարստությունն էր կուտակում, խառնվում բոլոր տեսակի «հարց պարզելու» սկանդալային պատմություններին: Դրա համար էլ նրա համար խիստ տհաճ պետք է լինի այն հարցը, թե արդյոք բանակի հաշվին հարստացած գեներալները ստվեր չեն գցում նրա հեղինակության վրա: «Բանակի հաշվին հարստացածներն, անշուշտ, պետք է պատժվեն», - անմիջապես հակադարձում է հարստացած գեներալ Փայտյանը, և թող լսի

Տերը ձայնը Փայտյանի, քանի որ նա հոգու խորքում դեռ հավատում է, որ դա այդպես չի լինելու, քանի որ այսօր այն ժամանակներն են, երբ փոքր գրպանահատներին բռնում են և խոշոր բորենիներ չեն նկատում: Խոշորների դատաստանի օրը

հորիզոնում դեռ չի նշմարվում:


Տիրայր Մուրադյան-Քրիստինե Աղալարյան 13: 51,14 օգոստ. 2019 Գեներալ-լեյտենանտ Արշալույս Փայտյանը չի վճարում իր վարձակալած 35 հա անտառի համար: Պաշտոնաթող գեներալ- լեյտենանտ Արշալույս Փայտյանը հանգստի գոտու կազմակերպման նպատակով վարձակալել է իր հայրենի Տավուշի մարզի Նորաշեն գյուղից 50 կմ հեռավորության վրա գտնվող 35 հեկտար անտառային տարածք: 2007 թ. գեներալ Փայտյանը զբաղեցրել է զինված ուժերի շտաբի պետի տեղակալի պաշտոնը: Հենց այդ ժամանակ է նա դիմել

«Հայանտառ» ՊՈԱԿ-ին և ստացել 35 հա անտառ Արծվաբերդի անտառտնտեսությունում: Անտառային տարածքում, որի վարձակալության վճարը կազմում էր տարեկան ընդամենը 420 հազար դրամ, գեներալը նախատեսում էր հանգստի գոտի ստեղծել, սակայն մինչև 2016 թվականը ոչինչ չձեռնարկեց: Բացառություն են կազմել այդ տարածքում հոսող գետակի ափին երկու փոքր ավազանների ստեղծման անավարտ հողային աշխատանքները: Արշալույս Փայտյանը մինչև 2016 թ. վարձավճարը չի վճարել, ինչի կապակցությամբ «Հայանտառ» պետական ոչ առևտրային կազմակերպությունը դիմել է դատարան, որը 2017 թ. - ին գեներալին պարտավորեցրել է ՊՈԱԿ-ին վճարել 25 մլն դրամ՝ ներառյալ տուգանքները:

«Հայանտառ» - ը մեր հարցմանն ի պատասխան հայտնել է, որ 2016թ. որոշում է կայացվել վարձավճարի գծով պարտքը

մարելու մասին, որը գտնվում է դատական ակտերի հարկադիր կատարման ծառայությունում: Իսկ 2018-ին դադարեցվել է վարձակալության պայմանագրի գործողությունը: Արշալույս Փայտյանը մինչ օրս չի վճարել ո՛չ վարձավճարը, ո՛չ կուտակված տույժերը: Մենք որոշեցինք լինել գեներալի վարձակալած անտառային տարածքում, որի համար մեկնեցինք

Տավուշի մարզ: Արծվաբերդի անտառտնտեսության աշխատակիցները մեզ տարան Իծակարից Իջևան տանող ճանապարհը: Նրանք մեծ դժվարությամբ կարողացան մեզ նկարագրել՝ Փայտյանին վարձակալության հանձնված, տարածքը: Գեներալի կողմից վարձակալված անտառային հատվածը գտնվում է Աղում գետի կամրջից դեպի Ծաղկավան տանող ճանապարհի երկու կողմերում: Այդ տարածքներում բացատներ կային, լայնաշերտ ծառեր: Թափառելով 30 րոպե մի փոքր տարածքում, մենք հանկարծ տեսանք կտրված ծառերի կոճղեր: Միանշանակ պնդել, որ ծառերը մի քանի տարի առաջ կտրվել են Արշալույս Փայտյանի կողմից, մենք չենք կարող, բացառել դա նույնպես չի կարելի, քանի որ կտրած ծառերը գտնվել են այն տարածքում, որը գեներալը վարձակալել էր 2007 թվականից ի վեր: Նշենք, որ այդ տարիներին մամուլը շատ էր գրում Արշալույս փայտի բիզնեսի մասին:

ԾԱՆՈԹԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ՝ շեղ տառատեսակով մեջբերված են նամակարություններ, որոնք ընթերցողին ներկայացվում է առանց խմբագրման և ուղղումների:


Տեսաձայնագրություն՝ Սարո Բաղդասարյան Մեկնաբանություն Գևորգ 10: 10, 16 օգոստոս 2019

Ստացվում է որ ռանդել են աջ ու ձախ, ում ձեռքն ինչ ֆրսանդ ընկել է, հերոս գեներալները, մուկն ու կատուները, տերերն ու ծառաները, գողերն ու հարիֆները պետերն ու մանկլավիկները:

Իսկ ինչքան լափել են, մի տասը այդքան էլ աղտոտել, այլանդակել ու փչացրել են: Սա երբ կամ ինչպես կարելի կլինի շտկել? Ասելիս այն է, որ եթե նույնիսկ արդար դատական սիստեմ հաջողվի ստեղծել, ապա մոտ մի 50 տարվա գործ կլինի ազնիվ դատավորների համար: Գուցե մի ուրիշ արագագործ միջոց ներդնել ստեղծված վիճակից ազատվելու համար?

Օրինակ, կիրառվի համատարած "զրոյացում" ընդգրկելով ամեն ինչ, փող, բիզնես, տուն, ավտո և այլն: Թե չէ ժողովրդի 20-30 տոկոսին բռնել ու դատելը ռեալ չի երևում: Որից հետո պարտադիր աշխատանք և նոր վերաբաշխում կամ մի ուրիշ բան:


Անահիտ Խաչատրյան 15: 37, 14 օգոստոս 2019 Անահիտ Խաչատրյան 2007 թվի հուլիսի 29-ին Արշալույս Փայտյանի մարդիկ ապօրինի ծառահատման ենթարկեցին մեր 60-ամյա մրգատու այգին: Բերքը վրան հատվեցին բոլոր մրգատու ծառերը, պտղատութփերը, խաղողի վազերը: Հատված ծառերի վնասը խիստ նվազեցված գնահատվեց 8 445 000 ՀՀ դրամ, իսկ տարեկան սպասվելիք բերքի գինը`1 000 000 դրամ: Բարոյական վնասը անասելի մեծ է: Փայտյանն, իհարկե, վնասի հատուցում չտվեց: Այդպես հայ գեներալը զավթեց հայի հողը, քանդեց, ավերեց չարքաշ աշխատանքով ստեղծված մեր հրաշալի այգին: Նա որևէ պատասխանատվության չենթարկվեց, տարածքի կանաչապատման իր պարտավորությունները չկատարեց, այնուհետև հողը վաճառեց սիրիահայերին: Թող Աստված դատի բոլոր ագահներին և անօրեններին....


Հատված Ջhանգիր Լֆիկյանի

«ՍՈՎՈՐԱԿԱՆ ԽԱՅՏԱՌԱԿՈՒԹՅՈՒՆ դեմոկրատ Ռուստամի մատաղն ու Հայաստանի էությունը»

2014 թվականի նոյեմբերի 18-ի հոդվածից, որի վրա Ռուստամի հերքումը չկար: ՄԵՋԲԵՐՈՒՄ՝ «Հնարավոր է՝ «Բարգավաճ Հայաստան » կուսակցությունը իշխանափոխություն է իրականացրել, բայց այդ մասին, այս կամ այն նկատառումներից ելնելով, դեռ չեն ասում, այսինքն՝ գաղտնի են պահում: Դա միանգամայն հնարավոր էր, քանի որ ԲՀԿ-ական պատգամավոր Ռուստամ Գասպարյանի որդին, որը ձերբակալվել էր 2014-ի սեպտեմբերի 17-ին, անմիջապես ազատ

արձակվեց 2014-ի նոյեմբերի 12-ին: Որդու ձերբակալությունից անմիջապես հետո Ռուստամ Գասպարյանը հայտարարեց, որ որդուն ազատ կարձակեն իշխանափոխությունից հետո: Իսկ որդու ազատ արձակումից հետո Ռուստամ Գասպարյանը տեղի ունեցածը բացատրել էր նրանով, որ այն մարդը, ում առևանգման մեջ մեղադրվում էր իր որդին, Հայաստանում չկա: Եվ քանի որ (իբր) հնարավոր չէր կազմակերպել առևանգողի և առևանգվածի՝ Ռուստամ Գասպարյանի որդու առերեսումը, ազատ արձակեցին: Մի խոսքով, երկրում իբր թե արդարադատությունն հաղթել է: Այսինքն՝ «հիմա Ռուստամ Գասպարյանի որդին շարունակում էր հոր գործը, անում է այն ամենը, ինչ ուզում է»:


Օլիգարխ Մանվել Գրիգորյանն ինքն իրեն է դավաճանել՝ հրամանատար Մանվել Գրիգորյանին

Տեսակետ: Քաղաքականություն՝ 18 հունիսի 2018-18: 57 Քոչարյանին ու Սարգսյանին պետք էր այնպիսի Մանվել ու այնպիսի «Երկրապահ», որ հասարակության աչքում

արժեզրկվեն հաղթանակը, կռված հրամանատարը, ազատամարտիկները: Ազգային անվտանգության ծառայության կողմից երեկ երեկոյան հրապարակված տեսանյութը դեռ երկար ժամանակ շոկի մեջ է պահելու Հայաստանի հանրությանը: Խնդիրը շատ ավելի բազմաշերտ է, քան կարող էր թվալ առաջին հայացքից՝ զինվորին, բանակին անխնա,

ագահորեն թալանում էր մի մարդ, ով Արցախի հերոսն է, տարիներ շարունակ ասոցացվում էր պատերազմի հաղթանակի, ազատագրական շարժման հետ: Երեկ ԱԱԾ-ի հրապարակած տեսանյութում հերոսության, մեծության ոչ մի նշան չկա՝ երևում է պարզապես ժլատ, կողոպտիչ, գիշատիչ քրեական օլիգարխի կերպար: Անասելի հոգեբանական հարվածին, շոկին չդիմացավ անգամ ամեն ինչ իմացող Էջմիածնի քաղաքապետ Կարեն Գրիգորյանը: Նրա երեկվա

հրաժարականը նման էր փախուստի: Ոչ միայն և ոչ այնքան պաշտոնից, որքան հոր արածից, իրականությունից, պատասխանատվությունից : «Եթե ապացուցվի, որ հնչած մեղադրանքները ճիշտ են, դա խորն Անձնական ողբերգություն կլինի ինձ համար: Ես չեմ ուզում, որ անմեղության կանխավարկածը խախտվի, և քաղաքական գնահատականներ հնչեն նոր ի հայտ եկած հանգամանքներով: Խնդիրն այլևս բացառապես իրավական դաշտում է», - կեսգիշերին իր Ֆեյսբուքյան էջում գրել է Արմեն Աշոտյանը, ով դրանից մի քանի ժամ առաջ հավատում և պաշտպանում էր գեներալ Մանվել Գրիգորյանին: Նույնիսկ բոլոր բացասական երևույթների հետ ասոցացվող ՀՀԿ-ի համար անհարմար էր գեներալ Մանվելի հետ նույնանալը: ՀՀԿ-ն հասկանում է, որ եթե վաղը դեմ քվեարկեն գլխավոր դատախազի միջնորդությանը, դա հավասարազոր կլինի քաղաքական ինքնասպանության: Քրեական օլիգարխ Մանվել Գրիգորյանն առաջին հերթին դավաճանել է ինքն իրեն՝ ռազմական հրամանատար Մանվել Գրիգորյանին: Նա հաղթեց պատերազմում, պարտվեց աշխարհին՝ դառնալով սովորական կողոպտիչ: Մանվել Գրիգորյանը Արցախի հերոսն է: Ոչ ոք չի

վիճարկում դա: Երեկ չի վիճարկել նաև Նիկոլ Փաշինյանը, ժամանակին Մանվելին հերոս է անվանել նաև լուսահոգի Վազգեն Սարգսյանը: Մանվելը Վազգենի օրոք իսկապես հերոս էր, իշխանությունից ու նրա հաճույքներից հեռու, պատերազմի դաշտում հաղթանակած հրամանատարը, Երևանից հարյուրավոր կիլոմետրեր հեռու՝ առաջին բանակային կորպուսի հրամանատարի պաշտոնում: Վազգեն Սարգսյանի ժամանակ Մանվելը կհամարձակվե՞ր Էջմիածնում նման շենք ու առողջարանային շրջան ունենալ, նա նույնիսկ «ջիփ» չուներ, էլ չասած այն մասին, որ չէր կարող երազել ավտոպարկի, պատգամավորական մանդատի ու «Երկրապահի»-ի

նախագահի պաշտոնի մասին: Սպարապետը բարձր գնահատեց Մանվելի ավանդը պատերազմի մեջ, բայց, հնարավոր է, նա բոլորից լավ գիտեր նրա հնարավորությունների սահմանները, բարոյական ներուժը՝ գեներալին իշխանությունից և Երևանից հետ պահելով: Հոկտեմբերի 27 - ին շատ բան փոխվեց Հայաստանում, շատ դիմակներ պոկվեցին՝ սկսվեց դավաճանությունների շրջանը, որի «հրամանատարներից» մեկը դարձավ Մանվել Գրիգորյանը, նրա հետ «Երկրապահի»-ի վերնախավը: Մանվել Գրիգորյանն առաջինը մերժեց Վազգեն Սարգսյանին, նրա հիշատակը, նրա եղբորը՝ Արամ Սարգսյանին: Շատերը չգիտեն, սակայն հոկտեմբերի 27-ի բացահայտումը «արգելակվեց», Արամ Սարգսյանին պաշտոնանկ արեցին գեներալ Մանվելի դավաճանության արդյունքում, երբ նա հանցագործության կազմակերպման հետ ասոցացվող Ռոբերտ Քոչարյանից ստացավ պաշտպանության փոխնախարարի պաշտոնը, Երկրապահի «սեփականության վկայականը», օլիգարխիկ

արտոնությունները: Ռոբերտ Քոչարյանն սկսեց Երկրապահի օլիգարխացումը, Սերժ Սարգսյանը շարունակեց գեներալին

«փչացնելու» գործընթացը: Քոչարյանին ու Սարգսյանին պետք էր այնպիսի Մանվել ու այնպիսի «Երկրապահ», որ հասարակության աչքում ամբողջությամբ արժեզրկվի հաղթանակը, կռված հրամանատարը, ազատամարտիկները: Վազգեն Սարգսյանի սպանությունից հետո Ռոբերտ Քոչարյանն ու Սերժ Սարգսյանը բանակ մտցրեցին կոռումպացված համակարգ՝ զինվորի ու պաշտպանության հաշվին, բարոյական վատնմամբ՝ կուտակելով իրենց արյունոտ հարստությունը՝ ամեն տեսակ մանվելներ աճեցնելով: Սերժ Սարգսյանի իշխանությունը նույնիսկ Ապրիլյան պատերազմի օրերին թալանով էր զբաղված, Մանվելի տարածքներում

հայտնաբերվածը նրա ընդհանուր թալանի մի մասն է: Մանվելը

«Երկրապահին» դավաճանեց՝ այդ հրաշալի կառույցի հեղինակության, հազարավոր խենթերի աղքատության, հանդարտ, որպես գետը, ազատամարտիկների հաշվին, կուտակելով իր հարստությունը: Վազգենի՝ հերոս կոչած, Մանվելը մահացել է հոկտեմբերի 27-ին՝ Սպարապետի հետ: Հիմա ճաղերի հետևում է Վազգենից հրաժարվողը, Մանվելը Քոչարյանի ու Սարգսյանի հավաքական կերպարն է:


Քաղաքականություն՝ 2018-08-31 11: 44 Գասպար ԱԴԱՄՅԱՆ ՃԱԿԱՏԱՄԱՐՏ «ԵՐԿՐԱՊԱՀ»-Ի ՀԱՄԱՐ

Գեներալ Մանվել Գրիգորյանի ձերբակալությունից անմիջապես հետո սկսվեց ԵԿՄ նախագահի պաշտոնի համար պայքարը: Բառացիորեն նույն օրը ակտիվացել են նրանք, ովքեր տարբեր ժամանակներում ստիպված են եղել լքել միությունը

ղեկավարության հետ տարաձայնությունների պատճառով: ԱՆՀԱՄԱՁԱՅՆՆԵՐԸ ՁԵՌՔՆԵՐ ԾԱԼԱԾ ՉԵՆ ՆՍՏԵԼ, ՆՐԱՆՑ ԹԵԺ ԳՈՐԾՈՒՆԵՈՒԹՅԱՆ ԱՐԴՅՈՒՆՔՈՒՄ այսօր

Հայաստանում գրանցված են շուրջ երկու տասնյակ կազմակերպություններ, որոնք միավորում են Արցախյան պատերազմի վետերաններին, որոնք չեն կիսում ԵԿՄ նախկին նախագահի քաղաքականությունը: Մանվելի ձերբակալությունից անմիջապես հետո այդ կազմակերպությունների ղեկավարները հայտարարեցին միասնական կազմակերպության տանիքի տակ վերադառնալու մտադրության մասին, այնուհետև հայտնի դարձավ, որ իրենք ցանկանում են ԵԿՄ-ի ղեկավար տեսնել «Կոռնիձոր» ջոկատի հրամանատար Արա Խուդավերդյանին: Ըստ հավաստի

տեղեկությունների՝ ազատամարտիկների միության ղեկավար Գագիկ Մելքոնյանը և «Սև հովազներ» ջոկատի հրամանատար Ռուստամ Գասպարյանը մտել են ԵԿՄ կենտրոնական գրասենյակ, պատից պոկել Մանվելի նկարը, որից հետո վարչության անդամներին առաջարկել են վերացնել նախագահի պաշտոնը և բոլոր լիազորությունները փոխանցել նոր վարչությանը: Մելքոնյանն ու Գասպարյանը կարծում էին, որ նոր կառավարման մեջ բոլոր որոշումները կանցնեն իրենց ձեռքերով, և նրանց ձայները վճռորոշ կդառնան, բայց ոչ այստեղ: Միության վարչությունը Մելքոնյանի և Գասպարյանի առաջարկին ոչ մի կերպ չարձագանքեց, որից հետո պարզվեց, որ վարչության մեծամասնությունը պնդում է Արամ Սարգսյանի թեկնածությունը: Նա Սպարապետ Վազգեն Սարգսյանի եղբայրն է, «Հանրապետություն» կուսակցության առաջնորդն ու

«Ելք» խմբակցության պատգամավորը: Մելքոնյանն ու

Գասպարյանը վարչության թեկնածությանը հավանություն չեն տվել: Մելքոնյանն անգամ հայտարարեց, որ Արամ Զավենիչը

«Երկրապահ»-ի փոխնախագահի պաշտոնում աջակցելու է միության քաղաքականացմանը, ինչպես դա եղավ գեներալ Մանվելի օրոք: Վարչության որոշմանը դիմակայելու համար Մելքոնյանն ու Գասպարյանը որոշեցին պաշտպանել Խուդավերդյանի թեկնածությունը: ՎԵՃԻ ԵԼՔԸ ԿՈՐՈՇԻ ՍԵՊՏԵՄԲԵՐԻՆ ՆՇԱՆԱԿՎԱԾ ՀԱՄԱԳՈՒՄԱՐԸ, իսկ ամառը

նվիրված էր այս կարևոր միջոցառման նախապատրաստմանը: Բանն այն է, որ համագումարի պատվիրակներ կարող էին դառնալ միայն միության անդամները, իսկ դա նշանակում էր, որ Խուդավերդյանի թեկնածությունը կարող էին առաջադրել միայն նրանք: Դա էապես նվազեցնում էր «Կոռնիձոր» ջոկատի հրամանատարի՝ վարչության կազմի մեջ մտնելու և միությունը

գլխավորելու հնարավորությունները: Արամ Սարգսյանն իր հերթին հայտարարեց, որ չի հրաժարվի Մանվելի աթոռը զբաղեցնելու առաջարկից: Նրանք, ովքեր առաջադրել են նրա թեկնածությունը, ակնհայտորեն շեշտը դնում են Արամի՝ նոր իշխանությանը մոտ լինելու վրա, սակայն այդ մտերմությունը բնավ չի երաշխավորում, որ Փաշինյանի կառավարությունը միության պահպանման վրա նույնքան գումար է ծախսելու, որքան ծախսել է ՀՀԿ-ն: Փաստ չէ, որ Փաշինյանը կցանկանա հաշվի նստել «Երկրապահ»-ի նոր ղեկավարության ախորժակի հետ, իսկ Սարգսյանի ֆիգուրը միության նախագահի պաշտոնում հազիվ թե փոխի վարչապետի վերաբերմունքը վետերանների նկատմամբ: Փաշինյանին միության ճակատագիրը խորապես անտարբեր է:

Նույնիսկ այն դեպքում, եթե նոր վարչությունը երեք անգամ հավատարմության երդում տա իշխանությանը, միության պահպանման ֆինանսական հատկացումները նույնը չեն մնա: Նոր իշխանություններին ռազմականացված կազմակերպություն պետք չէ, պետք չեն ծառայությունները, որոնք այդ կազմակերպությունը մատուցել է նախորդ իշխանությանը: Գեներալ Մանվելի դեմ առաջադրված մեղադրանքներն ակնհայտորեն վկայում են այն մասին, որ Փաշինյանի կառավարությունը վարելու է քաղաքականություն ուղղված նրան, որ ԵԿՄ-ն ոչնչով չտարբերվի այլ հասարակական կազմակերպություններից, իսկ Արցախի պատերազմի վետերանները օգտվեն միայն օրենքով սահմանված արտոնություններից և իրենց վրա չվերցնեն իշխող ուժի ռազմականացված թևի լիազորությունները...

ԱԶԳԱՅԻՆ ԽԱՅՏԱՌԱԿՈՒԹՅՈՒՆ: ԵԿՄ-ն բաժին է հասնում Սասուն Միքայելյանին Ապրիլ 2, 2019

Սպարապետ Վազգեն Սարգսյանը ԵԿՄ-ն ստեղծել է որպես զինված կառույց, որը պետք է նրա հենարանը ծառայեր քաղաքականության մեջ: Վազգենին դա հաջողվեց, այդ թվում նաև այն պատճառով, որ Երկրապահի գլխին կանգնած էին

«ոգեղեն» մարդիկ: Հիմա էլ Մանվել Գրիգորյանից հետո ԵԿՄ նախագահի պաշտոնին հավակնում է նիկոլական Սասուն Միքայելյանը: Ասել է թե՝ Նիկոլ Փաշինյանն ուզում է Երկրապահին գրավել իր կողմը, բայց դա նրան չի հաջողվի անել: Կամ էլ կհաջողվի, բայց դա նրան ոչինչ չի տա: Եվ ահա ինչու: Բանն այն է, որ այդ կազմակերպությունը ուժ ուներ ուժեղ անհատների առաջնորդության պայմաններում: Մանվել Գրիգորյանն ուժեղ է, նա չփախավ կալանքից, թեև ունեցել է նման հնարավորություն, ի տարբերություն Սասուն

Միքայելյանի, որին, ինչպես հայտնի է, անձամբ սպարապետ Վազգենը ժամանակին որոշել է գնդակահարել, իսկ հետո տարիներ անց փոխել է որոշումը: Հերթական դավաճանությունից հետո նա ամիսներ շարունակ թաքնվում էր Սերժ Սարգսյանից: Բացի այդ, Սասուն Միքայելյանն ասում է, որ ՀՀԿ-ական չի լինելու ԵԿՄ վարչության կազմում, այսինքն ՝ նույնիսկ Սեյրան Սարոյանը: Դա նշանակում է, որ նա կմնա այդ կառույցի ոչ միայն գլխին փորլուծությամբ տառապող, այլ դուրսպրծուկ՝ դավաճանների հետ միասին: Այսինքն, ԵԿՄ-ում կհավաքվեն Գոհար Աբաջյանի ամուսնու, Տիգրան Ավինյանի, Լենա Նազարյանի և նրա բարեպաշտ, Լևոն Բարսեղյանի և Սաքունցի նման «անձնավորություններ», որոնց հետ Նիկոլ Փաշինյանը շատ հեռուն կգնա: Ամեն…


02.04.2019 թ. փաստացի Փաշինյանը նշանակեց Սասուն Միքայելյանին ԵԿՄ հրամանատար: Երկրապահ

կամավորականների միության 12-րդ արտահերթ համագումարում 2019թ.ապրիլի 7-ին որոշվեց վարչության անդամների թիվը կրճատել մինչեւ 25: ԵԿՄ նորընտիր վարչության կազմում են՝ Մանվել Օհանյանը, Հովիկ Օհանյանը, Արամ Սարգսյանը, Մուկուչ Սափեյանը, Բարսեղ Բարսեղյանը, Գառնիկ Միքայելյանը, Գառնիկ Խաչատրյանը, Անդրանիկ Մկրտչյանը, Սասուն Միքայելյանը, Սուրեն Բարսեղյանը, Մանվել Եղիազարյանը, Արա Կետիկյանը, Ղուկաս Ուլիխանյանը, Անդրանիկ Քոչարյանը, Վաղարշակ Հարությունյանը, Հակոբ Հակոբյանը, Մարտին Կարապետյանը, Արմեն Մխիթարյանը, Մանվել Հովսեփյանը, Խաչիկ Գալստյանը, Հրանտ Սարգսյանը, Վարդան Պետրոսյանը, Ռուստամ Գասպարյանը, Ստեփան Նիկողոսյանը:


= Եվ հարյուրավոր նման հոդվածների հանդիպել, կարդացել եմ: Դրանցից ես մասնակի տեղեկություններ եմ հրապարակել այն «զորահրամանատարների» մասին, որոնց անձամբ եմ ճանաչել, կամ նրանց հետ մարտական ճանապարհ եմ անցել:. ԲԱՅՑ ԿԱՐԵՎՈՐԸ՝ ոչ մի տեղ չեմ հանդիպել, որ կատարված փաստերը հերքվեն Մանվել Գրիգորյանի, Ռուստամ Գասպարյանի, Արշալույս Փայտյանի կողմից: Իհարկե, ես, ինչպես և ողջ ժողովուրդը, շատ բաներում լսել եմ ՀՀՇ (Հայոց համազգային շարժում) Կուսակցության «վերևների» և որոշ

«հրամանատարների» ստորությունների մասին, բայց այն, ինչ

գրված էր այստեղ, բախվեցի առաջին անգամ: Կարդալով այս և այլ հոդվածները, սկսեցի հասկանալ իշխանությունների՝ ՌԴ-ից կադրային սպաների վերադարձի և մարտական գործողությունների մասնակցության իրավունքի մերժման պատճառները: Հեռուստատեսությամբ ցույց էին տալիս, թե

ինչպես էին 1989-1990 թթ.մարտական գործողություններին մասնակցելու համար ժամանել բազմաթիվ սպաներ, գեներալներ Ռուսաստանից: Նաև ցույց են տվել, որ մի քանի օր անց նրանցից շատերը վերադարձել են Ռուսաստան: Շատ տարօրինակ էր. պատրաստված, պրոֆեսիոնալ սպաները գալիս էին ու ուզում էին պատերազմել ու մի քանի օրից ետ են վերադառնում: Չէ՞ որ մենք պրոֆեսիոնալներ չունենք, կադրային սպաներ չունենք: Հասկացա, թե ինչո՞ւ, ի պատասխան իմ առաջարկությանը, 1991թ. Հոկտեմբերյանում ջոկատ կազմակերպելու համար Յուրա Հովհաննիսյանը (Յուրա- 26) մերժեց հտևյալ խոսքերով (ՄԵՋԲԵՐՈՒՄ)՝ «Ազատ, դու դեռ նոր ես: Շատ բան չես տեսնում, չես հասկանում»: Նա

կանխատեսել էր, գիտեր, հասկանում էր, որ պատերազմի ժամանակ և հետո մեզ, և ողջ ժողովրդին «խժռելու են» ինչպես քաղաքական գործիչները, այնպես էլ որոշ «հրամանատարներ»:

«Հրամանատարները», որոնք չունեն ռազմական կրթություն:

«Հրամանատարները», որոնք չեն հասկանում մարտական գործողություններ վարելու մարտավարությունը:

«Հրամանատարները»՝ տրակտորավարորդների, վարորդների, փականագործների, աշխատողների և այլնի թվից կազմված: Գլխավորն այն է, որ այդ հրամանատարները նշանակվեին Լևոն Տեր-Պետրոսյանի, Վազգեն Սարգսյանի, Ալիկ Պետրոսյանի, Վանո Սիրադեղյանի կողմից: Ինչպես նաև նրանք անմիջապես պետք է դառնային ՀՀՇ կուսակցության հավատարիմ և ակտիվ անդամներ: Հասկացա, թե ինչու էին ՀՀՇ-ի բոլոր անդամ հրամանատարները անխնա դիմադրում մյուս ջոկատներին: Թե ինչո՞ւ էր անհրաժեշտ, որպեսզի, բացի իրենց ջոկատներից,

շրջաններում, քաղաքներում չլինեն այլ կուսակցությունների ջոկատներ (Դաշնակցություն, Ռամկավար, ԱԻՄ, Երկրապահ և այլն): Չէ՞ որ այդ ժամանակ միայն ՀՀՇ-ի «հրամանատարները» կարող էին անպատիժ գողանալ, սպանել, ծաղրել իրենց մարտիկներին ու ժողովրդին, լավագույն մարտիկների արյան հաշվին միլիոններ կուտակել: Հասկանալի դարձավ նաև, թե ինչպես էին խստացող մարտերի ժամանակ նրանք հասցնում քննություն հանձնել, ընդունվել և ավարտել բարձրագույն ուսումնական հաստատություններ: Այդ «հրամանատարները» վստահ էին, գիտեին, որ իրենց ոչ ոք երբեք չի պատժելու, որ իրենք այլևս տրակտորավարորդներ, վարորդներ չեն լինելու, հող չեն հերկելու, գործարաններում չեն աշխատելու:

ԳԻՏԵԻՆ, ՈՐ ԻՐԵՆՑ ԲԵՐԵԼՈՒ ԵՆ ԻՇԽԱՆՈՒԹՅԱՆ:

ԵՎ ՆՐԱՆՔ ԿԴԱՌՆԱՆ ՄԻԼԻՈՆԱՏԵՐԵ՜Ր:

Կարդալով այս և այլ հոդվածներ՝ հասկանալի է գլխավորը, որ ամեն ինչի մասին գիտեին և գիտեն լրագրողները, ուժային կառույցները, իրավապաշտպանները՝ բոլորը ընդհուպ մինչև նախագահները: Եվ նման «հրամանատարները» մնացել ու մնում են անպատիժ, մինչև այսօր հարգանք են վայելում, մինչև այսօր ժողովուրդը վախենում է նրանցից: Ստացվում է, որ ուժային կառույցները, նախագահները, նախարարները կոծկում են և մինչ այսօր թաքցնո՞ւմ այդ ստահոդ

«զորահրամանատարներին, պատգամավորներին, հերոսներին»: Թեև ի՞նչ զարմանալ: Չէ՞ որ նման «զորահրամանատարներից» ոմանք շարունակում են «աշխատել» նույն ուժային կառույցներում, իրենց մարտիկների արյան հաշվին կուտակած միլիոններով տարբեր բիզնեսներ են կազմակերպում տարբեր երկրներում: Նրանք այսօր էլ վարչապետ Նիկոլի Փաշինյանի մեծարանքն են վայելում:


Զանգահարեց քննիչ Վ․ Բալյանը (+37499664222) և ցուցմունք տալու համար ինձ առաջարկեց գալ Հայաստան: Հրաժարվեցի՝ պարզաբանելով, որ չեմ կարող Ռուսաստանից գնալ յուրաքանչյուր հրավերի ժամանակ: Խնդրեցի ինձ ուղարկել իր հարցերը, ասացի, որ տեղում կպատասխանեմ ու կուղարկեմ: Նա ծիծաղեց և բացատրեց՝ դա հնարավոր չէ, և օրենքով չի թույլատրվում: Պետք է քո անձնական ներկայությունը:

Մենք պետք է առերեսումներ կազմակերպենք Փայտյանի և մյուս կասկածյալների հետ: Այս պահին Մանվել Գրիգորյանը մեզ մոտ է գտնվում, տարվում են քննչական աշխատանքներ, այդ թվում քո գործի վերաբերյալ, և մենք առանց առերեսման չենք կարող

ապացուցել գրգում ձեր կողմից բերված վարկածները: Ես համաձայնեցի Բալյանի կարծիքների հետ:

ԱԱԾ-ԻՑ ՍՏԱՑԱ ԾԱՆՈՒՑԱԳԻՐ՝

2018 թվականի սեպտեմբերի 28-ին, համաձայն 205-րդ հոդվածի, 58214918-ի գործով որպես վկա ինձ կանչել են հարցաքննության ԱԱԾ, որտեղ նշված էր՝ «Հարգելի պատճառներով չներկայանալու դեպքում անհրաժեշտ է ներկայացնել փաստաթղթերը: Հակառակ դեպքում կբերեն հարկադիր կարգով (հ. 153)»: Վարկ վերցրեցի Փոստ բանկում:

2018թ. օգոստոսի կեսերին մեկնեցի Հայաստան: Եղբայրս ու մյուսները, զարմացած, ծիծաղելով, դիմավորեցին ինձ: Զանգահարեցի, պայմանավորվեցի քննիչի հետ, որպեսզի նախօրոք ինձ համար անցագիր դուրս գրեր:

2018թ. սեպտեմբերի 28-ին ես սպասեցի ընդունարանում 4-5 ժամ, հետո միայն ինձ թողեցին քննիչի՝ Վ.Բալյանի մոտ:

ՀԱՐՑ՝ «Դու հաստատո՞ւմ ես քո «Գողացված հաղթանակներ» գրքում բերված ցուցմունքներն ու տեղեկությունները: ՊԱՏԱՍԽԱՆ՝ «Այո՛: Լիովին»

Բալյանը սկսեց արձանագրություն կազմել:

ՀԱՐՑ՝ «Պատմի՛ր Մանվել Գրիգորյանի մասին՝ որտեղի՞ց, ե՞րբ,

ի՞նչպես ես ճանաչում նրան: Ինչո՞վ էր նա զբաղվում: Ընդհանրապես, պատմիր՝ ինչ տեսել ու լսել ես»:

ՊԱՏԱՍԽԱՆ՝ «Մանվելին ես գրեթե չգիտեի, նա ինձ ընկեր չի եղել: 1993թ.-ին կադրային սպա գնդապետ Ռեմիկ Մարդանյանին աշխատանքից հեռացնելուց հետո, Վազգեն Սարգսյանը փոխգնդապետ Մանվել Գրիգորյանին նշանակեց բրիգադի հրամանատար: Նրա կազմի մեջ է մտել նաև Հոկտեմբերյանի մեր «Նժդեհ» ջոկատը, կիրովականցի

Արշալույս Փայտյանի «Նժդեհ», Ռուստամ Գասպարյանի Հոկտեմբերյանի «Սև հովազ», Լենինականի «Տիտան», Մասիսի

«Մասիս» ջոկատների, Երևանի որոշ ջոկատների հետ միասին և այլն: Մանվելի հետ ինձ ծանոթացրեց Արշալույս Փայտյանը, երբ նրանք 1993 թվականին մեր ջոկատ էին եկել ք. Հոկտեմբերյան: Անձամբ ինձ՝ մեր ջոկատին, Մանվելը դրական էր վերաբերվում, հարգանքով, մենք չենք կռվել, չենք վիճել: Եվ չէինք էլ կարող, որովհետև բոլոր մարտական գործողություններում մեր ջոկատը մշտապես գտնվում էր առաջնային գծում, և միայն առաջադրանքներ ստանալու համար, խորհրդակցություններում, Արշալույս Փայտյանի հետ

4-5 անգամ հանդիպել եմ Մանվել Գրիգորյանի հետ:

1994 թվականին ես մեկնեցի Ռուսաստան: Այդ ժամանակվանից Մանվելին չեմ տեսել, ոչ մի շփում չեմ ունեցել և չունեմ»:

ՀԱՐՑ՝ «Բայց դու գրքում գրում ես, որ Պուշկին-յալի համար մարտական գործողությունների ժամանակ, այդ թվում՝ Մանվելը, գտնվել է ռազմաճակատի գծից 20-30 կմ հեռավորության վրա»:

ՊԱՏԱՍԽԱՆ՝ «Ցույց տվեք, թե որտե՞ղ եմ գրել նման բան: Պուշկին-յալի համար մարտական գործողությունների ժամանակ զորահրամանատարը ոչ թե Մանվելն էր, այլ Ռեմիկ Մարդանյանը: Մանվելի մասին այն ժամանակ լսել էի, բայց նրան անձամբ ոչ մի անգամ չէի տեսել: Մեզ ծանոթացրեց

Փայտյանը: Նրանք երկուսն էլ մեր շտաբ էին եկել ք.

Հոկտեմբերյան: Այդ ժամանակ էլ Փայտյանը հայտարարեց, որ Վ․ Սարգսյանի հրամանով Մանվել Գրիգորյանը նշանակվել է բրիգադի հրամանատար, և մենք՝ ԱԻՄ-ի մեր միավորված ջոկատներով մտնում ենք նրա բրիգադի կազմի մեջ»:

ՀԱՐՑ՝ «Լավ, ասենք: Բայց Հադրութից Ֆիզուլիի ուղղությամբ մարտերում միասին էիք: Ասա, թե ի՞նչ էր անում, ո՞ւմ ի՞նչպես էր պատժում, ինչպե՞ս էր զենքերը դուրս գրում»:

ՊԱՏԱՍԽԱՆ՝ «Դուք ինձ հունից մի հանեք: Պատասխանում եմ վերջին անգամ: Մանվելին ես չգիտեի: Թե ինչ էր նա անում 15- 20 կմ ճակատից այն կողմ, չեմ տեսել, և նա ինձ չէր զեկուցում»: Բացի այդ, դուք կանչել եք ինձ ի՛մ հայտարարության և ի՛մ գրքում ներկայացված տեղեկատվության վերաբերյալ: Կամ հարցեր տվեք գործի վերաբերյալ, կամ այլևս որևէ հարցի պատասխան չեմ տա… Ես Մանվելին չտրված հարցեր ունեմ: Ահա՛, խնդրել և խնդրում եմ ձեր ներկայությամբ նրա հետ առերեսում կազմակերպել»:

ՊԱՏԱՍԽԱՆ՝ «Մանվել Գրիգորյանին ի՞նչ հարցեր ունես տալու: Ես նրան կտամ, պատասխանը կկցեմ գործի նյութերին»:

Ես բարձրաձայնել եմ հարցեր, որոնց այս տարիների ընթացքում պատասխաններ չեմ գտել՝

—Այս տարիների ընթացքում նա հետաքրքրվե՞լ է մեր ջոկատի լավագույն մարտիկների՝ «պատահաբար» զոհված Կամո Հովհաննիսյանի, Աշոտ Պետրոսյանի, գերեվարված Հարութ Սավադյանի ճակատագրերով:

—Մեր հրամանատար Արշալույս Փայտյանը 13 ադրբեջանցի գերիներին փոխանցե՞լ է Մանվելին:

—Ինչո՞ւ ադրբեջանցի 13 գերիներին չփոխանակեցին Հարութ Սավադյանի հետ:

—Ինչպե՞ս են Փայտյանի ջոկատից «պատահաբար» կորել

ադրբեջանցի գերիները:

—Ո՞ւմ նախաձեռնությունն էր քանդել մեր երեք տարի կռված ջոկատը:

—Ինչո՞ւ մինչ այսօր ոչ ոք, այդ թվում՝ Մանվելը, չէր

հետաքրքրվում, թե ինչպե՞ս մեր աչքի առաջ «պատահաբար» պայթեց Յուրա Հովհաննիսյանը:

—Ի՞նչ վաստակի, գործողությունների համար են Արշալույս Փայտյանը գեներալ-լեյտենանտ, Ռոդեն Պողոսյանը՝ գնդապետ, Արմեն Տոնոյանը, Վաչագան Ավետիսյանը՝ կապիտաններ դարձել:

—Ովքե՞ր են ստորագրել այդ կեղծ «զինյալներին» կոչումներ շնորհելու հրամանները:

—Ինչո՞ւ նման դաժան մարտերից հետո մեր վիրավորներից, զոհերից, կենդանի մարտիկներից ոչ ոք այսօր չունի որևէ պարգևներ, պատվոգրեր, կոչումներ, ին՞չ վաստակի համար և ու՞մ են դրանք շնորհվել:

—ԵՎ ԳԼԽԱՎՈՐ ՀԱՐՑԸ ՝ ՎԵՐԱԳՐԵԼՈՎ ԻՐԵՆ, Ո՞Վ Է ԳՈՂԱՑԵԼ ՄԵՐ ՋՈԿԱՏԻ ՀԱՂԹԱՆԱԿՆԵՐԸ:

Հարցաքննության ժամանակ Բալյանը հաճախ ինչ-որ մեկին զանգահարում էր, շատ տագնապած էր, շփոթված: Ինձ թողնելով՝ սկսեց հաճախ դիմացի աշխատասենյակ մտնել, երբեմն մի կին էր մտնում, տղերք էլ կային: Նրանք մի տեսակ ինձ նայում էին ծուռ-թեք, դժգոհ հայացքներով, անիմաստ խոսում էին, ծիծաղում, զզվելի ժպտում, ինչ-որ բութ հարցեր տալիս քննիչին՝ «Որտե՞ղ է այս կամ այն թուղթը: Որտեղի՞ց վերցրեց այս թղթապանակը: Որտե՞ղ տեղադրել թղթապանակը: Որտե՞ղ մեքենան կայանել: Ինչո՞ւ է այդպես մռայլ: Ե՞րբ ես գնալու ճաշի» և այլն: Ես սկսեցի նյարդայնանալ: Չդիմանալով նման ծաղրի, երկու անգամ վիճեցի քննիչ Բալյանի հետ:

Արձանագրության ստորագրումից առաջ ես հարցրեցի՝ «Ինչո՞ւ եք կրկին ինչ-որ Վալոդի մասին գրում: Չէ՞ որ նա գործի հետ կապ չունի: Ես նաև բացատրեցի, որ 2005-2006 թվականներին Հայաստան գալով՝ գեներալ Մելքոնյանի աշխատասենյակում

պատահաբար տեսել եմ Սեյրանին Փայտյանի ջոկատից, որն այդ պահին արդեն փոխգնդապետ էր»:

ԻՄ ՀԱՐՑԵՐԸ՝ «Դուք այստեղ կրկին գրում եք Վալոդի մասի՞ն, որին ես չեմ տեսել 1993 թվականից ի վեր»:

ՊԱՏԱՍԽԱՆ՝ «Ազատ, այստեղ քրեական ոչինչ չկա: Պարզապես ես վերաշարադրել եմ քո՝ ավելի վաղ տված բացատրությունը: Վալոդն այստեղ, և ընդհանրապես, դեր չի խաղում»:

ՀԱՐՑ՝ «Դուք հարցաքննե՞լ եք Արշալույս Փայտյանին, Ռուստամ Գասպարյանին, Մանվել Գրիգորյանին և իմ նշած մարդկանց»: ՊԱՏԱՍԽԱՆ՝ «Այո՛: Գրեթե բոլորին գտել ու հարցաքննել ենք»: ՀԱՐՑ՝ «Փայտյանը, Գասպարյանը, Գրիգորյանը տեսե՞լ են, կարդացե՞լ են իմ գիրքը, ցուցմունքները»:

ՊԱՏԱՍԽԱՆ՝ «Այո՛: Բոլոր հարցաքննվածները նաև ծանոթ են քո գրքի տեքստին, քո ցուցմունքներին»:

ՊԱՏԱՍԽԱՆ՝ «Քանի որ ամեն անգամ ես չեմ կարող գալ Հայաստան, կարո՞ղ եմ ծանոթանալ քրեական գործի նյութերին»:

ՊԱՏԱՍԽԱՆ՝ «Ո՛չ: Առայժմ հետաքննություն է ընթանում, ոչ ոք չի կարող ծանոթանալ գործի նյութերին:

= Ռուսաստանից չգալու համար դու կարող ես դիմում գրել, նշել, թե ի՞նչ փաստաթղթեր են անհրաժեշտ, և մենք կուղարկենք բոլոր փաստաթղթերի կրկնօրինակները»:

ՀԱՐՑ՝ «Ինչպե՞ս են Փայտյանը, Գասպարյանը, Գրիգորյանը և

մյուսները կարդացել իմ գիրքն ու ցուցմունքը, եթե ոչ ոք իրավունք չունի ծանոթանալ գործի նյութերին»:

ՊԱՏԱՍԽԱՆ՝ «Դա այլ բան է: Դուք չգիտեք, մեր կարգերը՝

= Կասկածյալները պետք է իմանան, թե ինչո՞ւմ են իրենց մեղադրում»:

ՀԱՐՑ՝ «Ե՞րբ եք կազմակերպելու առերեսումներ Ձեր մոտ գտնվող Մանվել Գրիգորյանի, ինչպես նաև բոլոր նրանց հետ, ում հարցաքննել եք»:

ՊԱՏԱՍԽԱՆ՝ «Ոչ այս անգամ: Առայժմ միաժամանակ օպերատիվ-քննչական աշխատանքներ են տարվում, այդ պատճառով առերեսումներ չեն կայանա»:

ՀԱՐՑ՝ «Ինձ Ռուսաստանից կանչելով ՝ դուք ինքներդ էիք վստահեցնում, որ իմ ներկայությունը պարտադիր է, քանի որ պետք է անցկացվեն առերեսումներ»:

ՊԱՏԱՍԽԱՆ՝ «Ես ղեկավար չեմ: Քանի որ Հայաստանի օրենքներով արգելված են առերեսումներ անցկացնելը, այդպիսի հարցերը լուծում է ղեկավարությունը»:

ՀԱՐՑ՝ «Կարո՞ղ եք ինձ ուղեկցել պետի կամ տեղակալի մոտ»: ՊԱՏԱՍԽԱՆ՝ «Ո՛չ: Դիմում գրեք, ես կփոխանցեմ: Հենց նշանակեն ընդունելության օրը, կտեղեկացնեմ հեռախոսով»: Բալյանի ՀԱՐՑԵՐԸ: «Դու գիրք ես գրել վերջերս, բազմիցս վիրավորվել ես, կոնտուզիայի ես ենթարկվել, ինչպե՞ս ես հիշում այդ ամենը»:

ՊԱՏԱՍԽԱՆ՝ «Ազատ ժամանակ նշումներ եմ արել (ցույց տվեցի խիստ դեղնած թղթերի, տետրերի կույտ, որոնց շապիկների վրա եղել են ադրբեջաներեն, ռուսերեն գրություններ)»:

ՀԱՐՑ՝ «Ինչո՞ւ ես պահում ադրբեջանական շապիկներով թղթեր»:

ՊԱՏԱՍԽԱՆ՝ «Քանի որ դուք մոտ չէիք, որ խնդրեի մաքուր թուղթ»:

ՉԴԻՄԱՆԱԼՈՎ, ԻՆՔՍ ՀԱՐՑ ՈՒՂՂԵՑԻ:

«Իսկ ի՞նչ հարաբերություններ կան Արշալույս Փայտյանի, Ռուստամ Գասպարյանի, Ձեր, ձեր «վերնախավի» միջև»:

ՊԱՏԱՍԽԱՆ՝ «Ես նրանց չգիտեմ: Ինչ էլ որ լինի, նրանք վերադաս զորահրամանատարներ են: Կարող են ունենալ նաև ծանոթություններ: Ընդ որում, այդ ծանոթությունները դերեր չեն խաղում: Դու գիտես, թե ինչ պատգամավոր, հերոս զորահրամանատար էր Մանվել Գրիգորյանը: Այժմ նա մեզ մոտ նկուղում է: Շատ բան է փոխվել: Այժմ մենք ձուկը բռնում ենք գլխից: Իսկ դու, չվախենալով, կարող ես գալ ու գնալ, երբ ուզես»: ՀԱՐՑ՝ «Իսկ ումի՞ց կամ ինչի՞ց պետք է վախենամ»: ՊԱՏԱՍԽԱՆԵՑ, ԺՊՏԱԼՈՎ՝ «Ես դա ուղղակի իմիջիայլոց ասացի, և ժամանակն է ավարտել»:

Բալյանը դժգոհ դեմքով վերցրեց Մանվելին վերաբերող իմ հարցերը, և իմ հարցաքննության արձանագրության հետ կցեց գործի նյութերին: Հարցաքննությունը տևեց մոտ 6-7 ժամ, բայց ինձ թվաց թէ մի ողջ հավերժություն: Դուրս եկա երեկոյան սարսափելի հոգնած, նյարդային: Անմիջապես ինձ զանգահարեց Սամվել Փարսադանյանը և առաջարկեց հանդիպել ԱԱԾ-ի մոտ: Զբոսնելով խոսեցինք գրեթե մեկ ժամ: Նա հարցրեց՝ «Ինչպե՞ս անցավ հարցաքննությունը»: Ես զայրացած պատասխանեցի՝ «Գարշելի՛: Ես կասկածում եմ այդ Բալյանի պարկեշտությանը: Ինձ Ռուսաստանից կանչելով՝ նա խոստացել էր առերեսումներ կազմակերպել, հիմա ճողոպրում է, իբր օրենքով արգելված է և «վերևները» պետք է այդ հարցը

լուծեն: Կարելի է մտածել, որ մինչև խոստանալը ինձ 3000 կմ քաշել, բերելը, Բալյանը չգիտեր, որ առերեսումներ չեն լինելու: Ընդունելություն պետի կամ տեղակալի մոտ չստացվեց: Եվ ընդհանրապես, տպավորությունս շատ վատ է»: Սամվելը պարզաբանեց, որ հեղաշրջումից հետո շատ բան է փոխվել:

«Շատ են հարուցված քրեական գործերը: Երբեմն աշխատում

ենք շուրջօրյա: Քո գործով զբաղվում ենք, բայց կասկածում եմ, որ Փայտյանի մոտ զենք կգտնենք: Չէ՞ որ գաղտնիք չէ, որ նա շատ խորամանկ և անզուգական հռետոր է»: Ես, հանդիմանելով, պարզաբանեցի՝ «Գրեթե բոլոր հրամանատարների մոտ միանշանակ եղել է դուրս գրած ավար զենքեր: Հիմա, ձերբակալելով Մանվելին, ամբողջ աշխարհում ցույց տվեցին, թե որքան զենք, զինամթերք է նա ունեցել իր պահեստներում: Եվ դրանից հետո դուք մյուսների մոտ ուզում եք գտնել թաքցված զեն՞ք: Ինչպես չե՞ք հասկանում, ում մոտ էլ զենք է եղել, Մանվելի ձերբակալությունից հետո ամեն ինչ թաքցրել, վաճառել են: Բացի այդ, ինձ զենք, զինամթերք, Փայտյանի, Գրիգորյանի, Գասպարյանի մեքենայությունները ընդհանրապես չեն հետաքրքրում: Երբ դիմեցի Ձեզ՝ Փաշինյանին, ինձ հետաքրքրում էր, թե ինչո՞ւ, ի՞նչ հանգամանքներում «պատահաբար» զոհվեցին իմ լավագույն մարտիկներ Կամո Հովհաննիսյանը, Աշոտ Պետրոսյանը, գերի ընկավ Հարութ Սավադյանը: Ինչպե՞ս են «պատահաբար» կորել ադրբեջանցի գերիները, որոնց մենք պետք է փոխեինք Հարութ Սավադյանի հետ: Ինչպե՞ս մեր աչքի առաջ պայթեց Յուրա Հովհաննիսյանը: Ո՞վ է պատվիրել, որ ինձ վրա երկու անգամ կրակեն Հոկտեմբերյանում: Ո՞վ է հրամայել իմ ընտանիքին պատանդ վերցնել: Ո՞վ էր մեր երեք տարիների գործող ջոկատի փլուզման նախաձեռնողը: Ինչո՞ւ մեր ջոկատից ոչ մեկը նույնիսկ տարրական պատվոգիր չստացավ: Ո՞վ է ստորագրել

Վաչիկ Ավետիսյանին, Արմեն Տոնոյանին կոչումներ շնորհելու հրամանները:

ՎԵՐԱԳՐԵԼՈՎ ԻՐԵՆ, Ո՞Վ Է ԳՈՂԱՑԵԼ ՄԵՐ ՋՈԿԱՏԻ ՀԱՂԹԱՆԱԿՆԵՐԸ: ԻՆՁ ՈՒՐԻՇ ՈՉԻՆՉ ՉԻ ՀԵՏԱՔՐՔՐՈՒՄ:

Ինչպե՞ս չեք ուզում հասկանալ, որ բացահայտելով իմ գործը ՝ կբացահայտեք շատ հանցագործություններ, պատերազմի ժամանակ լավագույն մարտիկների պատվիրված սպանություններ, որոնք կատարել են որոշ «հրամանատարներ, պատգամավորներ, նախարարներ»՝ միլիոնատերե՛ր: Փորձելով հանգստացնել ինձ՝ Սամվելը պատասխանում էր, որ կանեն ամեն հնարավորը, մեղավորներին կգտնեն: Մենք բաժանվեցինք: Տուն վերադառնալով եղբորս մոտ ՝ անմիջապես 3-4 բաժակ օղի խմեցի և ընկա մահճակալի մեջ: Ոչ մեկին չէի ուզում տեսնել, ոչ մեկի հետ չէի ուզում նույնիսկ խոսել: Չգիտեմ ինչո՞ւ, բայց զգացողությունս այնպիսին էր, որ ԱԱԾ-ն ոչ մի հետաքննություն չի իրականացրել, կամ սովորական ձևով, ինչպես 1993թ. հոկտեմբեր-նոյեմբերին ռազմական ոստիկանությունում, Արշալույս Փայտյանը և Ռուստամ Գասպարյանը կրկին կարողացան «խնդրելով» գործը փակել: Ռուստամը եղել և մնում է Գագիկ Ծառուկյանի մերձավորը, այժմ Սասուն Միքայելյանինը, իսկ Սասունն էլ Նիկոլ Փաշինյանի մերձավորն է: Համապատասխանաբար, այժմ Ռուստամ Գասպարյանին թիրախավորում են Գագիկ Ծառուկյանը, Սասուն Միքայելյանը, Նիկոլ Փաշինյանը: Իսկ ահա այն հարցը, թե ո՞վ էր թիրախավորում Արշալույս Փայտյանին, մնում էր հանելուկ: Չէ՞ որ «գոմեշների մսի» սկանդալային գործով Սերժ Սարգսյանի՝ նրան պաշտոնանկ անելուց հետո, Փայտյանը ԵԿՄ անդամ չդարձավ: Այո՛, նա եղել և մնում է պաշտպանության նախարար Սեյրան Օհանյանի մերձավորը: Բայց Օհանյանն էլ ազատվեց աշխատանքից: Ընդհանուր առմամբ, 1989 թվականից նա որպես անզուգական

հռետոր եղել, և մնում է ՀՀՇ-ի ղեկավարության, ԱԻՄ-ի, ՀՀԴ, ՀՅԴ, բոլոր նախագահների, նախարարների, օլիգարխների, տարբեր կուսակցական կառույցների մոտ անձնավորություն: Ես մեծ հույս ունեի, որ այդ հանելուկը կիմանամ ԱԱԾ-ում քննության ժամանակ:

ԲԱՅՑ ՉԻ՛ ԵՂԵԼ, ԵՒ ՉԿԱ՛ ԱՐԴԱՐՈՒԹՅՈՒՆ:

Երեք օր խմում էի, ուտում, պառկում էի, գրեթե ոչ մեկի հետ չէի շփվում: Այնքան ցավալի էր, որ նույնիսկ եղբորս սիրելի թոռնուհիների հետ կոպտորեն էի խոսում: Վերջապես, չորանոցը զննելու պատրվակով զարմիկս՝ Հայկն ինձ դուրս բերեց փողոց: Այնտեղ էլ նրան պատմեցի տեղի ունեցածը: Նա պարզաբանեց՝ «Հորեղբա՛յր, դու արդեն 25 տարի փնտրում ես ճշմարտությունն ու արդարությունը: Հասնել նրան, ինչին ուզում ես, պետք են կապեր «վերևներում», մեծ գումարներ: Մոռացե՞լ ես, թե ինչպես մեքենայով բերեցին Կամո Հակոբյանին (Բաքու), և ինչպես նրա ու բոլորի դեմ գործեր հարուցելու փոխարեն, քննիչը քեզնից փող վերցրեց ու գործը փակեց: Դու արդեն չունես նման կապեր, ոչ էլ նման գումարներ: Ես, իհարկե, միշտ եղել եմ ու կլինեմ քո հետ, բայց հազիվ թե հասնես քո ուզածին»: ԵՍ ԲՂԱՎԵՑԻ՝ «Չէ՞ որ դու վստահեցնում էիր, որ Փաշինյանը գրեթե հրեշտակ է, որ վերջապես կազատվեք բոլոր մաֆիոզ կլաններից, որ կուղղեք մեր սխալները: Հավատալով Ձեզ՝ ես միջոցներ ու ժամանակ եմ ծախսել»: «Հորեղբա՛յր, դեռ ոչինչ չեմ կարող ասել: Ինձ համար էլ այս ամենը վայրի է, անհասկանալի: Քեզ գործարարների հետ չեն ընդունել, հետաքննություն չեն ուզում անել, որովհետև Ռուստամն ու Արշոն մեծ կապեր ունեն... Արի՛, հորեղբայր, մի- մի բաժակ խմենք, հանգստացի՛ր, սպասենք հետաքննության արդյունքներին, հետո կմտածենք, թե ի՞նչ և ինչպե՞ս անել»: Ծիծաղելով, ես թփթփացրեցի նրա ուսին, գրկեցի և ասացի՝

«Արի՛, Հայկ ջան»: Մոտ 1 ժամում 0,7 լիտր օղի ենք պարպել:

5-10 օր անց եղբայրս սկսեց հանդիմանել ինձ՝ «Ի՞նչ ես

ամբողջ օրը խմում, տանը նստում, ոչ մի տեղ չես գնում: Դու պետք է զվարճանաս: Նայիր շուրջ բոլորը, թե ինչպես են բոլորը ապրում, աշխատում, հանգստանում: Ոչ մեկին չի հետաքրքրում, թե ի՞նչ է տեղի ունեցել, բոլորը մոռացել են բոլորին: Բայց, ինչո՞ւ ամենից շատ միայն քեզ է հետաքրքրում ամենը, արկածնե՞ր ես փնտրում: Քո բնավորությամբ հայտնի չէ, թե քանի տարի հետո մեկ էլ կգաս մեզ մոտ: Գնա հարազատներին, ընկերներին տես, գնա առողջարան, եւ այլն: Ցրի՛ր մտերդ, և բավական է խմես»: Նա չէր հասկանում, իսկ ես չեմ ասել, որ ԱԱԾ-ից սպասում եմ հետաքննության արդյունքներին: Հաջորդ օրը ես, այնուամենայնիվ, մեկնեցի Եղեգնաձոր, հետո Դիլիջան, Գառնի, Արզնի, Լենինական, Դալարիկ, Էջմիածին և այլն: Անահիտ Ավետիսյանի միջնորդությամբ մտա, ծանոթացա և խոսեցի

«Սասնա ծռերից» Վարուժան Ավետիսյանի հետ: Նա, լսելով ինձ, ինչպես և Հայկը, կասկածում էր, որ ԱԱԾ-ն քրեական գործեր կհարուցի գեներալ-լեյտենանտ Արշալույս Փայտյանի և գնդապետ Ռուստամ Գասպարյանի դեմ: Խորհուրդ տվեց դիմել իր լավ ծանոթ «Հետք» թերթի գլխավոր խմբագիր Էդիկ Բաղդասարյանին, փաստաբան Արայիկ Պապիկյանին: Պայմանավորվեցինք Արայիկի հետ (+37477703057) և հանդիպեցինք նրա գրասենյակում: Նա լսելով ինձ, մասնակի թերթելով իմ գիրքն, ասաց՝ «Այստեղ համատարած աղմկահարույց քրեական գործեր են զորահրամանատարներ՝ Մանվել Գրիգորյանի, Արշալույս Փայտյանի, Ռոդեն Պողոսյանի, Ռուստամ Գասպարյանի և այլոց դեմ»: Իսկ հետո հայտարարեց՝ «Դեռ ոչինչ չեմ կարող ասել, առավել ևս խոստանալ: Թողեք ինձ

ձեր գիրքը, կստորագրենք լիազորագիր, ես կծանոթանամ

գործին: Մենք բոլորս լսել ենք զորահրամանատարների բազմաթիվ հանցագործությունների մասին, բայց ոչ ոք նման

մեղադրանքներով, առավել ևս՝ այդքան բաց, ցուցմունքներ չի տվել: Բոլորը ինչպես վախենում էին առաջ, այնպես էլ վախենում են հիմա: Իսկ վախենում են, որովհետև Հանրապետությունում անիշխանություն է, ամենաթողություն, հավատ չկա, վստահություն չկա իրավապահ մարմինների և իշխանությունների նկատմամբ: Ձեր գործը վերաբերում է ողջ հայ ժողովրդին: Այստեղ բացահայտվում են որոշ զորահրամանատարների հանցագործություններն, և ես վստահ եմ, որ հետաքննության ժամանակ շատ այլ բաներ են երևան հանվելու, այլ հանցագործություններ, այլ ռազմական հանցագործներ: Ես կվերցնեմ այդ գործը և ավարտին կհասցնեմ»: Ես համաձայնեցի, ստորագրեցի նաև լիազորագիրը, շնորհակալություն հայտնեցի և հեռացա: Զանգահարեցի՝ մի քանի օրից հանդիպեցի «Հետք» թերթի խմբագիր Էդիկ Բաղդասարյանի հետ: Ինձ լսելուց հետո, նա ևս պատմեց մի քանի զորահրամանատարների մասին ավելի շատ, քան ես տեսել եմ, կամ լսել: Խոստացավ իր մեթոդներով

«վերևներում» իմանալ ԱԱԾ-ի անփութության, այդ թվում նաև ներդրողների հանդեպ ցուցաբերած անտարբերությունների նկատմամբ, նաև խոստացավ, որ ամեն կերպ կօգնի փաստաբան Արայիկ Պապիկյանին, նրանք գործը կհասցնեն ավարտին, կբացահայտեն բոլորին: Նրան նվիրեցի իմ գիրքը և հեռացա:

2018 թվականի նոյեմբերի 30-ին լավ տրամադրությամբ տուն

վերադարձա եղբորս մոտ: Սեղան գցեցինք, կերանք, խմեցինք, բայց ես այլևս չխմեցի: Ինչ-որ սկսեցի կրկին վատ զգալ ինձ: Չգիտեի, թե ինչ է կատարվում ՝ ուժեղ գլխապտույտ: Գլուխս

կարծես մառախուղի մեջ լիներ: Վատ էի լսում: Խոսում էի կակազելով: Շունչս կտրվում էր: Քայլելիս սարսափելի շնչարգելություն: Ոտքերս ինչ-որ սառը, փայտացած: Իսկ սրտի տարածքում ինչ-որ ցավէր: Աչքերս մշտապես արնակալած: Ցերեկը մի քանի անգամ գլուխս անջատվում էր, ոչինչ չէի պատկերացնում, ուզում էի քնել: Ու թեև բոլորը լավ էին վերաբերում հանդիպումների ժամանակ, ընդունում, ճանապարհում, բայց ինքս դարձել էի շատ դյուրագրգիռ, նյարդային: Միակ խաղաղությունն այն էր, երբ եղբորս թոռնուհիները՝ Հայկուշիկն ու Աննան, դպրոցից վերադառնալիս, ինձ վրա էին նետվում, գրկում, կատակում, տարօրինակ էր, բայց նույնիսկ գովում էին ինձ, սպառնում էին, որ ինձ այլևս ոչ մի տեղ չեն թողնի: Կարճ ասած, մուկն ու կատու էին խաղում … Եղբորս թոռանը՝ Ազատիկին իհարկե, ամենից շատ էի սիրում: Բայց երբ նա ինձ գրկում էր, ես դադարում էի շնչել: Զգացումն այնպիսին էր, որ այդ դյուցազնը կոտրեց բոլոր կողոսկրերս: Մեկ շաբաթ չէի կարողանում շնչել ցավից: Բացի այդ, մի օր քնի ժամանակ խեղդվում էի ծանրաբեռնվածությունից: Հազիվ աչքերս բացեցի, տեսա, որ Երևանից իմ զարմիկը՝ Մանուկը, ընկած ինձ վրա համբուրում էր: Մենք չէինք տեսնվել ավելի քան 25 տարի: Լավ էր, որ եղբայրս վազեց, հրեց նրան, և ես սկսեցի շնչել. Չգիտես, նման զարմիկներին սիրել, կամ թեև չես կարող, դեմքերը «ներկել»:

ԱԱԾ- ից որևէ նորություն չկա: Մտածելով, որ Բալյանը

զբաղված է գործի քննությամբ, ինքս չէի ուզում զանգել, չէի ուզում շեղել: Բայց չէ՞ որ ես դիմում եմ թողել ԱԱԾ պետի կամ պետի տեղակալի մոտ ընդունելության համար: Որոշեցի զանգահարել դեկտեմբերի կեսերին: Սուրիկը զանգահարեց և եկավ որդու՝ Նարեկի հետ: Հայկն ու ես Հոկտեմբերյանում նրանց դիմավորեցինք ու գնացինք սրճարան: Երկար նստեցինք, հիշեցինք մարտական ժամանակները, խոսում էինք որոշ


«հրամանատարների» ստորությունների, լավագույն մարտիկների սխրանքների մասին, հիշում ու խմում զոհվածների համար: Հեռանալուց առաջ Սուրիկը հիշեցրեց և խնդրեց հետաքրքրվել, թե ինչպես գտնել Ռուսաստանում կիտրոնի ծառերը: Ծիծաղելով, ես պատասխանեցի, որ այնքան էլ ուժեղ չէ, բայց հետաքրքրվել եմ, զանգահարել և գնացել Միչուրինսկ քաղաք: Այնտեղ զարմացան և պատասխանեցին, որ նույնիսկ չեն լսել, որ ջերմոցներում կիտրոնի ծառերը կարող են տարեկան 3 անգամ պտուղ տալ: Թեև ինքս էլ դրան չեմ հավատում, բայց խոստացա, որ կշարունակեմ որոնումները: Մի քանի օր անց գնացի պաշտպանության նախարարություն: Գնդապետ Արշակի հետ, ավելի ուշ գեներալ Վարդանի հետ թեյ խմեցինք, խոսեցինք: Խոսակցության մեջ Վարդանն ինձ տվեց Տոլյատիից իր եղբոր հեռախոսահամարը: Ես խոստացա նրա հետ կապ պահպանել: Նա նաև պատմեց, որ ԵԿՄ մտնելու համար Ռուստամն ամեն տեղից հավաքել էր մոտ չորս հարյուր մարդ: Բժշկական հետազոտության ժամանակ պարզվել էր, որ գրեթե բոլորը տարբեր ախտորոշումներով հիվանդ են եղել: Ռուստամի ջոկատում մնացել էր մոտ 100-120 մարդ, այն էլ՝ տարբեր քաղաքներից, շրջաններից:

ԱՌԱՋԱՐԿԵՑ՝«Արի՛, առողջ տղաներից հավաքիր 200-300 մարդ, ջոկատ ստեղծիր: Գրանցման, ձևակերպումների մեջ ես կօգնեմ»: ԵՍ ՄԵՐԺԵՑԻ՝

«Վարդան ջան, դու մի անգամ արդեն առաջարկել ես: Հերիք է

ինձ, չեմ ուզում նորից նայել այդ բոլոր ստորություններին: Մեր գործը չէ դա: Մենք չսովորեցինք գողանալ, մերոնց մեջքից կրակել, միլիոններ դիզել: Եվ հետո, այլևս այդ տարիքում չեմ, առողջություն չկա: Բայց, եթե հանկարծ պետք լինեմ, եթե Աստված չանի նորից պատերազմ սկսվի, անմիջապես կգամ, կկանգնեմ ձեր շարքերում»: Չդիմանալով՝ դեկտեմբերի կեսերին սկսեցի զանգել քննիչ Բալյանին: Ոչ մի պատասխան

չհետևեց: Զանգեցի Փարսադանյան Սամվելին: Նա պատասխանեց, որ Բալյանին գրեթե չի ճանաչում: Նրանք ունեն տարբեր բաժիններ: Հանգստացրեց՝ «Ազատ, դու մի անհանգստացիր: Հենց գործը հանձնեն մեր բաժին, մենք կզբաղվենք, և ես Ձեզ կտեղեկացնեմ»:

2018 թվականի դեկտեմբերի 24-ին ընթրիքի ժամանակ հայտարարեցի, որ առջևում Նոր տարին է, և ես տուն եմ վերադառնում: 2-3 օրից Կորյունը, Հայկուշը, Հայկը սկսեցին ինձ համոզել՝ «Մենք չգիտենք, էլ ե՞րբ կրկին կտեսնվենք: Արի գոնե մեկ անգամ երկար տարիների ընթացքում միասին նշենք Նոր տարին: Ուզո՞ւմ ես, մենք ինքներս կզանգենք և կհամաձայնեցնենք քո ընտանիքի հետ»: Ծիծաղեցի, բայց համաձայնեցի պայմանի հետ, որ հունվարի 3-ին կգնամ: Բոլորը համաձայնեցին: Ավելի ճիշտ՝ ինքս էլ շատ էի ուզում: Թեև ես վատ ինքնազգացողության պատճառով քիչ էի խմում, միևնույնն է, Ամանորը ուրախ ու բուռն նշեցինք: Հյուրերը, հարազատները շատ էին: Առաջին անգամ 25 տարվա ընթացքում Նոր տարին նշում էի Հայաստանում: Շատ հաճելի էր, զվարճալի և ուրախ: 2019 թվականի հունվարի 3-ին եղբորս թոռնուհիները ՝ Հայկանուշն ու Աննան սկսեցին ակնարկել՝ «Պապիկ, ահա՛ կնշենք նաև քո ծննդյան օրը, և կգնաս: Դու մեզ չես մերժի, ճի՞շտ

է: Իսկ մենք քեզ ամեն օր սուրճ կպատրաստենք»: Իհարկե, ես հասկացա, որ դա Կորյունի և Հայկիս կողմից հորինված սյուրպրիզ էր, և որպեսզի չվիրավորեմ, համաձայնեցի:

2019թ. հունվարի 5-ին, իմանալով հասցեն, գնացի Սամվել Հարությունյանի տուն: Նրա կինը՝ Ռուզանը, ճանաչելով ինձ, շատ մռայլ, տհաճ հայացքով դիմավորեց: Նման ընդունելության պատճառն ինձ անհանգստացրեց, բայց Սամվելը գրկախառնվելով ասաց, թե, իբր, մինչև իմ գալը իրենք վիճել են: Վստահ եմ, որ դա Սամվելի հորինածն էր: Այնուհետև Սամվելը պատմեց, որ մեր ջոկատի տղաներից գրեթե ոչ ոք՝ ոչ մեկի հետ

չի հանդիպում: «Ամեն մեկն իր խնդիրներով է զբաղված: Ջոկատը քանդեցին: Դու հեռացար: Մենք էլ ոչ ոքի պետք չենք: Զբաղվելու բան չկար, աշխատանք չկար և չկա: Ես, ահա՛, վաճառեցի իմ բնակարանը, տեղափոխվեցինք այստեղ՝ գյուղ: Որդիս վաստակում է Մոսկվայում: Նման մտերիմ շփումներ տղաների միջև, ինչպես 90-ականներին էր, արդեն չկան: Եթե միայն պատահական հանդիպումներ են լինում: Օրերս պատահաբար հանդիպեցի Գագո Աբրահամյանին (Խայո), ուզում էի անցնել նրա կողքով, չէի ուզում բարևել: Նա՝ ինքն մոտեցավ, բարևեց: Գագոյի այն հարցին, թե ինչու չեմ ուզում բարեւել, ես պատասխանեցի, թե իբր չեմ նկատել նրան և հեռացա: Մինասը ամեն տարի մեկնում է աշխատելու, իմ կարծիքով, Արխանգելսկ կամ Մուրմանսկ: Երբեմն հանդիպում եմ Հոկտեմբերյանից զոդող Գագոյի հետ»: Սամվելը զարմացավ, երբ ես պատասխանեցի, որ մեր ջոկատից նման մարդու չեմ հիշում: Իսկ գուցե նա մեզ հետ եղել էր ընդամենը մի քանի օր, այդ պատճառով էլ չեմ հիշում նրան: «Արմեն Տոնոյանին անհասկանալի է, թե ինչի՞ և ի՞նչ վաստակի համար են

կապիտանի կոչում շնորհել, Վարդան Սարգսյանի հետ նա ծառայում է Ռուստամի ջոկատում: Հայկին շատ վաղուց չեմ տեսել»: Անգործությունից զբոսնելով Հոկտեմբերյանում՝ պատահաբար հանդիպեցի Վարդան Մկրտչյանին: Բարևեցինք, գրկեցինք իրար, և նա էլ հաստատեց, որ որևէ մեկի հետ նախկին շփումը, ընկերությունը, բարեկամությունը, մտերմությունը չկա: «Այստեղ ես աշխատում եմ որպես տաքսիստ: Երբեմն տեսնում եմ Պետիկին: Հայկին ոչ մի անգամ չի տեսել: Սաքոն միշտ հարբում է, բոլորից փող է խնդրում»: Ես

նրան և կնոջը՝ Գոհարին հրավիրեցի Կորյունի տուն 2019 թ. հունվարի 7-ին, բայց չհիշեցրեցի, որ նեղ շրջանակում նշելու ենք իմ ծննդյան օրը: Նեղ շրջանակի մասին կրկին չէի գուշակել: 2019 թ. հունվարի 7-ի առավոտյան հեռախոսով, առաջինը ինձ շնորհավորեցին իմ հավատարիմ ընկերները - թոռները՝ Արտյոմը և Արմենչոն: Շնորհավորելով՝ նրանք կշտամբեցին, որ ծննդյան օրը Հայաստանում նշելով՝ դավաճանել եմ նրանց և մեր ընկերությանը: Երեկոյան, անսպասելիորեն ինձ համար հավաքվել էին մոտ 30-40 ազգականներ, Հայկի, Կորյունի, Ազատիկի ընկերները և Վարդանը կնոջ՝ Գոհարի հետ: Ավելի ուշ եկավ զարմիկս՝ Մանուկը, իր զարմիկի հետ, եկել էին կնոջս քույրերը ամուսինների հետ: Ես հասկանում էի, որ այդ ամենը կազմակերպված և մտածված է Կորյունի և Հայկի կողմից: Չէ՞ որ մենք պայմանավորվել էինք նշել նեղ շրջանակում: Բայց նրանք անսպասելի անակնկալներ մատուցելու սիրահարներ են: Հայկն ուզում էր Սուրիկին հրավիրել, բայց ես առարկեցի հետևյալ բառերով՝ «Հա՛յկ ջան, եթե հրավիրել մարտական ընկերներին, պետք է շատերին»: Վարդանն ու Գոհարը իրենց լավ չէին զգում, բայց թե իրենք, թե ես, լռեցինք: Կորյունի թոռների ուրախությանը՝ Հայկուշիկի, Աննայի, Լիպարիտի, Ազատիկի, Սիլվայի, կարելի էր միայն նախանձել: Իմ զարմուհի Ոսկեհատը այնքան հաճոյախոսություններ արեց իմ հասցեին, որ ես զարմացած հարցրեցի՝ «Ոսկո ջան, դու այդ ամենն ասում ես ի՞մ մասին»: Նա սովորության համաձայն գրկեց ինձ և ամբողջովին կարմրեց: Բոլորը ծիծաղեցին: Նշեցինք, ուրախացանք շատ երկար: Չէ՞ որ այսքան տարի չէինք տեսնվել, չէինք հավաքվել մեկտեղ, բոլորը կարոտած էին միմյանց:


2019 թվականի հունվարի 9-ին վերադարձա Ռուսաստան: Լավ փնթփնթացին ինձ վրա ընկերներ – թոռներս, բայց նվիրեցին իրենց նվերները: Այսինքն՝ միաժամանակ նշում էինք Նոր տարին և ծննդյանս օրը: Ինչ էլ ասես, բայց բոլոր թոռները հարազատ երեխաներից քաղցր են:

2019թ. փետրվարի 23-ին, ինչպես միշտ, նշում էինք ուժային կառույցների ծանոթ ընկերներիս հետ: Գործի մեջ հարցրեցին, թե ինչպե՞ս են ընթանում իմ գործերը, հետաքննությունները: Ծանր հոգով պատմում էի այն ամենը, ինչ տեղի էր ունենում: Բոլորը ծիծաղեցին: Նատալյա Վասիլևնան հարց ուղղելով պարզաբանեց՝ «Ազատ Կառլենովիչ, Ձեզ չի՞ թվում, որ այդ և մյուս հրամանատարները մինչ օրս գտնվում են Հանրապետության վերադաս ղեկավարության հովանու տակ: Դու, բացի մարտական գործողություններին մասնակցելու որոշ փաստաթղթերից, ոչինչ չունես: Քո կողմից շարադրված ամեն ինչ քո կարծիքն է, եզրակացությունները, հիմնավորումները, որոնք պահանջում են մանրակրկիտ հետաքննություն:

Հասկացի՛ր, Ազատ Կառլենովիչ, դու այստեղից ուզում ես հասնել նրան, որ Հայաստանի հատուկ ծառայությունները հետաքննեն և պատժեն ռազմական հանցագործներին: Ընդ որում, հաշվի չես առնում, որ Հայաստանում այդ նույն զորահրամանատարները ուժային կառույցներից մի քանիսի հետ ուտում են միևնույն կաթսայից: Մարդկանց հետ տեղում խոսելուց հետո՝ ինքդ վստա՞հ ես, որ Հայաստանում իսկապես քաղաքացիական հեղաշրջում է եղել: Ես վստահ եմ, որ այս իշխանության օրոք էլ տվյալ և այլ զորահրամանատարների նկատմամբ որևէ քրեական գործ չի հարուցվի»: Խորհուրդ տվեց

բողոք գրել ԱԱԾ պետի անունով, Փաշինյանի, թերթերի, հեռուստատեսության, իրավապաշտպանների, լրագրողների անունով, ավելի շատ տեղեկություններ տարածել համացանցում: Իսկ ավելի լավ է գրել և իրազեկել սփյուռքահայերին, քանի որ այնտեղ ավելի շատ հայրենասերներ կան, և նրանք կարող են աջակցել: «Նաև դիմում գրիր, որ գրավոր տեղեկացնեն քննության ընթացքի մասին: Ավելի լավ կլինի, եթե փաստաբանը հետաքրքրվի, ծանոթանա գործի նյութերին»: Հոգնելով, ես պատասխանեցի՝

«Նատաշա, դադարի՛ր դատարկախոսել, էնպես էլ զզվելի իրավիճակ է»: Վլադիմիր Վասիլևիչը առաջարկեց փոխել թեման և խորհրդակցության համար հավաքվել մեկ այլ անգամ: Առավել ևս, որ իրականացված հետաքննությունների մասին Հայաստանից տեղեկություններ չկան: Քննիչ Բալյանն այդպես էլ չարձագանքեց իմ զանգերին: Շատ շատերը համացանցում սկսեցին հետաքրքրվել ստեղծված իրավիճակով, կարդալ, քննարկել իմ գիրքը: Ամեն կերպ աջակցում, տարածում, խնդրում, պահանջում էին ուժային կառույցներից ու Փաշինյանից վերցնել այդ աղմկահարույց գործը վերահսկողության տակ, բազմակողմանի հետաքննություն անցկացնել, արտակարգ դատարանի առջև կանգնեցնել մեղավոր «զորահրամանատարներին»: Նշեմ այն մարդկանց, ովքեր հատկապես հետաքրրվեցին՝ Հայկ Համբարձումյան, Մերուժան Ղազարյան, Արթուր Բունիաթյան, Վրեժ Ասլանյան, Անահիտ Վանյան, Ալինա Վարդանյան, Նորիկ Սարգսյան, Անահիտ Ավետիսյան, Կարեն Կարենյան, Արմինե Թորոսյան, Գևորգ Մկրտչյան, Արթուր Իսրայելյան, Արտակ Բերբերյան,

Հասմիկ Թորոսյան, Արմեն Եփրեմյան, Արամ Եսայան, Մարիա Ղազարյան, Կարինե Շահբազյան, Մկրտիչ Մկրտչյան և շատ ուրիշներ: Ամենաշատը հետաքրքրվել է Ման Մանվելյանը: Պարզվեց, որ Մանը՝ գերեվարված Հարութ Սավադյանի ընկերն է ու համագյուղացին: Նրա խոսքով՝ խորհտնտեսությունում նաև պատմում էին այն մասին, որ Հարութը գերի է ընկել իր կողմնակիցների դավաճանության պատճառով: Գրեթե ամեն օր նա զանգում էր, խնդրում մանրամասն պատմել, թե ինչպե՞ս էր Հարութը գերի ընկել, թե ինչո՞ւ մենք նրան չենք փրկագնել:

2019թ. ապրիլի վերջապես կապվեցի քննիչ Բալյանի հետ:

Նա հայտարարեց, որ գործը փակվել է հանցակազմի բացակայության պատճառով: Ես հարցեր էի տալիս, բայց նա, խուսափելով պատասխաններից, առաջարկում էր դիմում գրել, և այդ ժամանակ ինձ կուղարկեն Որոշումն ու հարցաքննությունների արձանագրությունների կրկնօրինակները: Մի քանի օր չէի կարողանում ուշքի գալ: Չէի կարողանում հասկանալ նման աղմկահարույց գործի փակման շարժառիթը: Չէի կարողանում հասկանալ, թե գեներալ Մանվել Գրիգորյանին, նախագահ Ռոբերտ Քոչարյանին ձերբակալելով՝ ինչո՞ւ են Վանեցյանն ու Փաշինյանը աչք փակում այլ,

ռազմական հանցագործների դեմ գործերի վրա: Սկսեցի ավելի շատ տեղեկություններ տարածել համացանցում: Ինչպես միշտ առաջինը արձագանքեցին Հայկ Համբարձումյանը, Ալինա Վարդանյանը, Անահիտ Վանյանը, Մերուժան Ղազարյանը: Նրանք կրկին կոչ արեցին բոլորին կարդալ իմ գիրքը, ուշադրություն դարձնել իմ կցած փաստաթղթերին, պահանջել գործի վարույթի վերականգնում: Պահանջում էին Նիկոլ Փաշինյանից գործը վերցնել անձնական վերահսկողության

տակ, բազմակողմանի հետաքննություն անցկացնել, պատժել Հանրապետության բոլոր լավագույն մարտիկների մահվան մեղավորներին: Զանգահարեցի «ՀԵՏՔ» թերթի գլխավոր խմբագիր Էդիկ Բաղդասարյանին: Նա արդարացավ նրանով, որ իբր «վերևներին» շարադրել է իմ թեման, իսկ ահա, որպեսզի լրջորեն զբաղվի, դեռ ժամանակ չկա: Բայց խոստացավ խոսել ևս մեկ անգամ: Փաստաբան Արայիկ Պապիկյանը չէր արձագանքում իմ զանգերին: Պատահաբար իմացա, որ Մերուժան Ղազարյանը Հայաստանում է: Զանգահարելով՝ խնդրեցի գնալ փաստաբան Պապիկյանի մոտ, պատմել, որ գործը փակել են, պարզել պատճառը, և թե ինչո՞ւ նա չի պատասխանում իմ զանգերին: Զանգահարելով մի քանի օր անց՝ Մերուժանն ասաց, որ փաստաբան Պապիկյանը հայտարարել է, թե իբր ԱԱԾ-ն իրեն արգելում է ծանոթանալ այդ քրեական գործի նյութերին: Ես վերջնականապես համոզվեցի իմ եղբոր խոսքերի մեջ՝ «Ոչ ոքի ոչինչ չի՜ հետաքրքրում: Բոլորը մոռացել են բոլորի՛ն: Յուրաքանչյուր ոք իր համար: Դու միակն ես, այդքան համառ: Միևնույն է, ոչ մեկին ոչինչ չես ապացուցի: Հանգստացի՛ր, հանգիստ ապրիր»:

ԵՍ ՍԿՍՈՒՄ ԵՄ ՀԱՄՈԶՎԵԼ: ԴԱ ՃԻՇՏ Է:

Ինչպե՞ս կարող էր «ՀԵՏՔ» թերթի գլխավոր խմբագիր Էդիկ Բաղդասարյանը գրեթե մեկ տարի հարցում անել, հետաքննել

այդ գործը և հայտարարել՝ «Դեռ ժամանակ չկա լրջորեն զբաղվել»: Ինչպե՞ս, ի՞նչ օրենքներով ԱԱԾ-ն կարող է արգելել փաստաբան Արայիկ Պապիկյանին ծանոթանալ գործի նյութերին: Իսկ գուցե այդ դեպքում էլ ժողովրդի մարտիկների

«պատահական» մահվան պատճառները պարզելու համար՝

ոմանք ուզում են փող աշխատե՞լ: Ո՛չ մի հայրենասիրություն: Միա՛յն գումար: Միա՛յն բիզնես: Վանեցյանի, Քոչարյանենց և Փաշինյանի նկատմամբ իմ հաճախակի շարադրած դժգոհության պատճառով համացանցում հայտնվեցին նաև ինձ հակասող մարդիկ: ՕՐԻՆԱԿ՝

Զանգահարեց Հովհաննես Հովհաննիսյանը Երևանից (99560567; 984 114 22; 279 754; 279 751), առաջարկում էր Ռուսաստանում դառնալ իրենց կուսակցության առաջնորդը: Այն բանից հետո, երբ ես բացատրեցի, որ քաղաքականությունն իմը չէ, ես չեմ կարող և չեմ էլ անի, նա անմիջապես հեռախոսը փոխանցեց Իգոյին (գեներալ Փայտյանի թիկնապահը 098 998 101): Վիճելով, նա առաջարկում էր մոռանալ ամեն ինչ, հանդարտվել, հանգիստ ապրել, դադարեցնել մարդկանց գլուխները շփոթեցնել և այլևս չգրել: Հակառակ դեպքում այն, ինչ ժամանակին խնայում էին, և ինձ կենդանի թողեցին, մարդիկ կգան ու կուղղեն բաց թողած սխալները...


Մեկ կին՝ Hayine Aramyan 15.09.2019թ. ինձ նույնիսկ հայհոյանքներով ծածկեց: Երբեք չէի մտածի, որ հայուհիները կարող են այդպես հայհոյել: Ներկայանալով ոմն հրամանատարի կին, որի անունը կտրականապես հրաժարվեց նշել, անգամ խոստացավ իր մարդկանց ուղարկել Սամարա իմ ետևից: Կամ էլ ես պետք է դադարեցնեմ գրելը որոշ

«հրամանատարների» դեմ և նրանց դեմ նյութեր չգրեմ քննչական մարմիններին: Նաև ինձ անվանելով կեղծ ֆիդայի, ինքնակոչ, հրամայեց չխայտառակել ժողովրդին նվիրված այնպիսի առաջնորդների, ինչպիսիք են՝ Փայտյանը, Գասպարյանը, Վանեցյանը, Փաշինյանը: Բայց, երբ որոշ մարդիկ սկսեցին հանդիմանել նրան, նա լռեց և անհետացավ: Սպասում եմ նրա «մարդկանց»...

Հայկ Համբարձումյանն ինձ առաջարկեց տեսակապով ծանոթանալ Ուկրաինայի կալանավայրում նստած Սերգեյի և Տեր-Հակոբի հետ: Տեր Հակոբի մասին այդ տարիներին լսել էի: Նա ՀԱԲ (Հայկական անկախ բանակ) ջոկատի ոգեշնչողն էր, որը ղեկավարում էր հայտնի Վասիլյանը: Բայց նրան ոչ մի անգամ չէի տեսել: Եվ ահա, զրույցների մեջ ինչ-որ Զավեն երևան եկավ: Նա սկսեց հարցուփորձ անել, խնդրեց տեսախցիկով ցույց տալ իմ ունեցած բոլոր փաստաթղթերը: Հետո նա հարցրեց՝ «Ե՞րբ ես հասցրել հավաքել այդ փաստաթղթերը: Չէ՞ որ դու մեկնեցիր 1994 թվականին»: "Կասկածելով՝ ես հակառակ հարց տվեցի՝ «Զավեն, իսկ դու լավ ծանո՞թ ես Արշալույս Փայտյանի, Ռոդեն Պողոսյանի և Ռուստամ Գասպարյանի հետ»: Ժպտալով, նա պատասխանեց՝

«Այո՛, մենք շատ լավ ու մոտ ծանոթներ ենք», և անհետացավ:


Հարգելի Հրանտ Եգորովիչի հետ մի քանի անգամ ինձ զանգահարեց Գրիգոր Կեցյանը Մոսկվայից (89253784528): Փորձում էր բացատրել, որ իզուր եմ այդքան անտեղի տեղեկատվություն տարածում համացանցում՝ Նիկոլ Փաշինյանի և Վանեցյանի նկատմամբ: Գրիգորը բոլորից

խելացի էր: Ի տարբերություն ոմանց, կարդալով իմ գիրքը, լսելով մեր ջոկատի պատմությունը, խոստացավ ամեն կերպ կարգի բերել՝

Գրիգոր Մոսկվա 08.05.2019, 20:12 Բարև հարգելի Ազատ, ես կարդացել եմ քո հաղորդագրությունը, նույնիսկ այդ թեմայով շփվել եմ համապատասխան մարդկանց հետ, ում պատասխանը ինձ չի գոհացրել, սակայն ավելին պահանջել երբ գործից անտեղյակ ես, հնարավոր չէ: Ես իմ հոդվածներում միշտ եմ նշել, որ Հհ - ում դատական իշխանության թևը դեռ չի

վերադարձված ժողովրդին․․․ԴԵՌ բազում խնդիրներ կան մինչ անցումային արդարադատության ինստիտուցիոնալ

հաստատումը: Հեղափոխության արժեքների հաստատումը և ամրագրումը կախված է արդարության վերականգնումից: Ինձ թվում է, քո և բազում այլ գործերում պետք է համառ կամք և

համբերություն․․․

Շնորհակալություն, թեև Գրիգորը արժանի զրուցակից էր, ըմբռնումով էր վերաբերվում, չէր վիճում, չէր սպառնում, չխոստացավ իմ հետևից ուղարկել իր մարդկանց, այլ ընդհակառակը՝ նույնիսկ խորհուրդներ է տալիս:

Թեև հետո դադարեց գրել ինձ:


2019 թ. ապրիլի 02-ին Փաշինյանը ԵԿՄ հրամանատար նշանակեց Սասուն Միքայելյանին, իմ կարծիքով, վրեժխնդիր լինելով գեներալ-լեյտենանտ Մանվել Գրիգորյանին և նենգորեն միայն նրան քաշեց՝ նսեմացրեց (նկատի ունեմ, որ նման բոլոր

«հրամանատարներից» Փաշինյանը չգիտես ինչու ընտրեց և ձերբակալեց միմիայն Մանվելին): Ես մտածեցի, որ Սասունն այժմ Փաշինյանին ամենամոտն է և որոշեցի, որ կարելի է նրա միջոցով իմ առաջարկներն ու պատմությունը փոխանցել Նիկոլ Փաշինյանին: Հենց նույն պահին հարց առաջացավ, թե ինչպե՞ս

Սասունին փոխանցեմ այդ ամենը: Չէ՞ որ Սասունին անձամբ ես չեմ ճանաչել: Պատահականորեն 90-ականներին 2-3 անգամ հանդիպել ենք ՊՆ-ում, և վերջ: Բացի այդ, հեռուստատեսությամբ ցույց էին տալիս, որ Ռուստամ Գասպարյանը, որին Մանվելը ֆիդայի չէր համարում, չընդունեց ԵԿՄ-ի կազմում, և իրեն մոտ չէր թողնում, ինչպես սովորաբար, շողոքորթելով, Մանվելից հետո մտավ ԵԿՄ-ի կազմի մեջ: Թաքնվելով և Գագիկ Ծառուկյանի աջակցությամբ՝ Սասունի միջոցով մոտեցավ Փաշինյանին: Քայլը, իհարկե, շատ խորամանկ էր: Ռուստամ Գասպարյանին, ով 1989թ. - ից ՀՀՇ-ի ակտիվ անդամ էր, ում ամեն ինչում աջակցում էր պաշտպանության նախարար Վազգեն Սարգսյանը, ներքին

գործերի նախարար Վանո Սիրադեղյանը, պաշտպանության նախարարի օգնական Ալիկ Պետրոսյանը: ԱԺ-ում Վազգեն Սարգսյանի գնդակահարությունից հետո, Ռուստամը հաջողացրեց մոտենալ Ռոբերտ Քոչարյանի թիմին: Հետո Սերժ Սարգսյանի մերձավորների կազմի մեջ մտնելը նրա համար մեծ դժվարություն չէր: Գաղտնիք չէ, որ, լինելով ՊԱԿ պետ, Սերժ Սարգսյանը ձերբակալեց Ռուստամին: Մի քանի օր հետո ազատ արձակեց, և նույն Ռուստամին պատգամավոր դարձրին Գագո Ծառուկյանի թիմում: Այսինքն՝ Ռուստամը Վազգեն Սարգսյանի, Ռոբերտ Քոչարյանի, Սերժ Սարգսյանի, Գագիկ Ծառուկյանի «մարդն» էր: Այժմ, մոտենալով Սասուն Միքայելյանին, Ռուստամը մտնում էր Փաշինյանի թիմի կազմի մեջ: Մի խոսքով, Ռուստամը բոլոր կողմերից ապահովել էր իր անվտանգությունն ու անձեռնմխելիությունը: Ժողովրդի մեջ նրանք կոչվում են քամելեոններ: Այս հարցն ինձ օգնեց լուծել Արթուր Բունիաթյանը: Նա թեև խորհուրդ էր տալիս իզուր

ժամանակ և նյարդեր չծախսել, բայց տեսնելով իմ համառությունը՝ առաջարկեց նրան գիրքն ու առաջարկներն ուղարկել: Իսկ ինքը միջոց կգտնի ու ամեն ինչ անձամբ Սասունին կհանձնի: Արթուր Բունիաթյանը զանգահարեց մի քանի օրից և հավաստիացրեց, որ իմ գիրքը կոմերցիոն առաջարկների հետ միասին հանձնել են անձամբ Սասուն Միքայելյանին: Այստեղ էլ, ինչպես բոլոր պաշտոնյաներից, մինչև հիմա ոչ մի արձագանք չկա: Կարծում եմ՝ ավելի լավ կլիներ, որ այդ առաջարկները նա փոխանցեր Մանվել Գրիգորյանին և Նազիկ Ամիրյանին: Չգիտեմ ինչո՞ւ, բայց ես վստահ եմ, որ նրանք Տիգրան Սարգսյանի միջոցով իմ առաջարկները կհամաձայնեցնեին ավելի լավ, ավելի արագ: 2019 թվականի հոկտեմբերի 08-ին պատվիրված նամակով (RA710398113RU) ես դիմում եմ գրել ԱԱԾ-ի պետի անունով՝ խնդրելով ինձ ուղարկել քրեական գործի հարուցումը

դադարեցնելու մասին Որոշումը, այդ գործով բոլոր հարցաքննությունների արձանագրությունների կրկնօրինակները:

1 նոյեմբերի 2019թ., ԱԱԾ քննչական վարչության պետի տեղակալ գնդապետ Ա. Գրիգորյանի ստորագրությամբ ստացա պատասխան՝ «Ձեր 08.10.2019 թ. դիմումի համաձայն, ուղարկում ենք քրեական գործի քննությունը դադարեցնելու, քրեական գործը փակելու վերաբերյալ № 5824918 գործով Որոշումը»:

Ա. Գրիգորյանը նաև հայտարարել էր, որ 262-րդ հոդվածով քրեական գործին կարող եմ ծանոթանալ՝ գալով Հայաստանի Հանրապետության ԱԱԾ Քննչական վարչություն: Այդ իսկ պատճառով քրեական գործը կարճելու մասին Որոշմանը լրացուցիչ որևէ փաստաթուղթ չեն կցել: Իհարկե, գնդապետ

Ա. Գրիգորյանը լավ հասկանում էր, որ ես չեմ կարող նրանց յուրաքանչյուր կանչին գալ Ռուսաստանից (ք. Սամարա): Դրա համար էլ նշել է, որ ես կարող եմ գործի նյութերին ծանոթանալ՝ միայն գալով Հայաստան: Նշելով, որ քրեական գործը հարուցված է «իմ դիմումի» համաձայն, գնդապետ Ա. Գրիգորյանը շատ մանրակրկիտ թաքցնում էր՝

Ես Հայաստան չեմ գնացել որևէ ցուցմունք տալու համար: Ես երկու գործարար ընկերներիս հետ գնացել եմ Հոկտեմբերյան քաղաքի չորս գործարանները վերականգնելու, դատապարտյալներին և այլ մարդկանց աշխատանքի տեղավորելու նպատակով:

Գեներալ Վարդան Ավետիսյանին, գեներալ Գաբրիել Բալյանին, գնդապետ Արշակ Ավետիսյանին նվիրած իմ «Գողացված

հաղթանակներ» գրքերի հիման վրա, ԱԱԾ օպերլիազոր Սամվել Փարսադանյանն ինքը ինձ տարավ հարցաքննության:

Այնուհետ քննիչ Բալյանն ինքն է ինձ կանչել ՌԴ-ից հարցաքննության՝ որպես գործով վկա:

Քրեական գործի նյութերին կցվել է իմ հեղինակած

«Գողացված հաղթանակներ» առաջին գիրքը: Տվյալ գրքում բերվել են փաստեր, վայրեր, փաստարկներ, եզրակացություններ, փաստաթղթեր, մարդկանց անուններ, որոնց ԱԱԾ-ն պետք է հարցաքններ հետաքննության նպատակով: Ես հույս ունեի օլիգարխիկ իշխանության փոփոխությունից հետո, իբր ժողովրդական առաջնորդ Փաշինյանի գալով, հասնել իմ ջանքերի արդյունքներին 1993 թվականից ի վեր և վերջապես քրեական պատասխանատվության ենթարկել «գեներալ- լեյտենանտ» Արշալույս Փայտյանին, «գնդապետ» Ռոդեն Պողոսյանին, հնարավոր է՝ գեներալ-լեյտենանտ Մանվել Գրիգորյանին, «գնդապետ–պատգամավոր» Ռուստամ Գասպարյանին: «Զորահրամանատարներ», որոնց ես համարում էի՝

Մեր «Նժդեհ» ջոկատի լավագույն մարտիկների՝ Կամո Հովհաննիսյանի,Աշոտ Պետրոսյանի «պատահական» մահվան, ինչպես նաև Հարութ Սավադյանի գերեվարման հնարավոր մեղավորները: Ընդ որում, պետք է հաշվի առնել հետևյալ հանգամանքը՝ մեր ջոկատը, երեք տարի անընդմեջ մասնակցելով մարտական գործողություններին, իհարկե ունեցել ենք բազմաթիվ վիրավորումներ, բայց չենք ունեցել ոչ մի զոհ, իսկ վերջին մարտում, երբ սկսվեցին թյուրըմբռնումները իմ և Արշալույս Փայտյանի, ինչպես նաև Ռուստամ Գասպարյանի

միջև, մի քանի շաբաթվա ընթացքում երկու զոհ, մեկ գերի ընկած ունեցանք: Հուսով եմ՝ ռազմական գործում հասկացող ոչ մի մարտիկ չի համաձայնվի նման «պատահականությունների» հետ: Մանավանդ որ, երբ մենք «պատահաբար» ընկանք ՀԱԿԱՌԱԿՈՐԴԻ դարանի մեջ, Փայտյանը չցանկացավ օգնել մեզ իր ջոկատի հետ: Տարօրինակ է, որ մինչ օրս այդ միլիոնատեր «հրամանատարները» չեն փորձել փրկագնել կամ փոխանակել գերեվարված Հարութ Սավադյանին:

Նրանց մեղավոր եմ համարում 13 ադրբեջանցի գերիների


«պատահական» անհետացման մեջ, որոնց մենք պետք է փոխանակեինք գերեվարված Հարութ Սավադյանի հետ:

Մեղավոր եմ համարում Հայաստանի և Ղարաբաղի համար նման ծանր ժամանակներում՝ երեք տարի հաջողությամբ գործած ջոկատի փլուզումը կազմակերպելու մեջ:

Մեղավոր եմ համարում իմ երեխաներին պատանդ վերցնելու, Հարութ Պետրոսյանին պատանդ վերցնելու, ինչպես նաև ինձ վրա ք. Հոկտեմբերյանում երկու անգամ մահափորձի կազմակերպման մեջ:

2019 թվականի նոյեմբերի 1-ին ԱԱԾ-ից ինձ ուղարկեցին քրեական հետապնդումը դադարեցնելու, գործը փակելու Որոշումը: Ես, իհարկե, դիմումի մեջ իմ գրած մանրամասները չեմ հիշում, դրա համար էլ մատնանշում եմ այն, ինչ գրել է քննիչ Բալյանը Որոշման մեջ: Այս ամենը կապված է նրա հետ, որ մինչ օրս ոչ մի ձևով ԱԱԾ-ն ինձ փաստաթղթերի կրկնօրինակներ չի ուղարկում, ինչպես նաև, իբր, փաստաբան Արայիկ Պապիկյանին արգելում է ծանոթանալ գործի նյութերին: Մի քանի անգամ քրեական գործը կարճելու և փակելու Որոշումը կարդալուց հետո չէի կարողանում հավատալ աչքերիս: Նման աղմկահարույց գործը փակելու դրդապատճառները շատ ծիծաղելի էին, ոչ պրոֆեսիոնալ և ցինիկ: Միանգամից պարզ էր դառնում, որ բազմակողմանի քննություն չի իրականացվել: Հասկանալի էր դառնում, թե ինչու էր քննիչ Բալյանն ամեն կերպ խոչընդոտում առերեսումների կազմակերպմանը, խոչընդոտում էր ԱԱԾ-ի պետի կամ տեղակալի մոտ ընդունելությանը: Վստահ եմ՝ դեռ մինչև ԱԱԾ- ում հարցաքննությունը, ամեն ինչ նախօրոք ծրագրված էր եղել:

2018 թվականի սեպտեմբերի 14-ին ինձ կանչել են ԱԱԾ հարցաքննության:

2018 թվականի սեպտեմբերի 28-ին ես սպասեցի մոտ 4-5 ժամ, նախքան կթողնեին քննիչի մոտ հարցաքննության:

2018 թվականի սեպտեմբերի 28 - ին ինձ հարցաքննել են:

01 նոյեմբեր 2018 գործը փակել են: Քննիչ Բալյանի կողմից նման աղմկահարույց գործի քննությունն անցկացվել է մեկ ամիս:

2019 թվականի հոկտեմբերի 08-ին ԱԱԾ ղեկավարի անունով դիմում գրեցի՝ խնդրելով ինձ ուղարկել քրեական գործի

հարուցումը դադարեցնելու մասին Որոշումը, այդ գործով բոլոր հարցաքննությունների արձանագրությունների կրկնօրինակները:

2019 թ. նոյեմբերի 01-ին ԱԱԾ-ն Քննչական վարչության պետի տեղակալ գնդապետ Ա.Գրիգորյանի ստորագրությամբ ստացել եմ քրեական գործը կարճելու մասին ծանուցում:

Ամենայն հավանականությամբ, ԱԱԾ քննչական վարչության պետի տեղակալ, գնդապետ Ա. Գրիգորյանը, քննիչ ավագ լեյտենանտ Վ. Բալյանի հետ միասին, գեներալ Վանեցյանի ղեկավարությամբ, ջանացել են շտապ փակել «գեներալ- լեյտենանտ» Արշալույս Փայտյանի, (հնարավոր է)

«պատգամավոր-գնդապետ» Ռուստամ Գասպարյանի,

«գնդապետ» Ռոդեն Պողոսյանի նկատմամբ հարուցված քրեական գործը և այլն: Չի բացառվում, որ այս աղմկահարույց գործը փակվել է ոչ առանց Սասունի կամ Փաշինյանի մասնակցության: «Գեներալ-լեյտենանտ» - միլիոնատեր Փայտյանը, ունենալով հանճարեղ հռետորական ունակություններ, ուներ և ունի մեծ կապեր, ծանոթություններ, փող: Գեներալ Մանվել Գրիգորյանի ձերբակալությունից հետո գրեթե բոլոր «զորապետերը» թաքնվեցին, դադարեցին խառնվել, վախենում էին: Համապատասխանաբար՝ «գեներալ- լեյտենանտ» Փայտյանը, «գնդապետ – պատգամավոր» Ռուստամ Գասպարյանը պետք է ամեն կերպ աջակցեին այդ գործի փակմանը: Այլապես բազմակողմանի քննության անցկացման ընթացքում կպարզվեր հետևյալը՝

—Աշոտ Պետրոսյանի, Կամո Հովհաննիսյանի, գերեվարված Հարութ Սավադյանի, պայթած Յուրա Հովհաննիսյանի

«պատահական» մահվան պատճառները:

—Ադրբեջանցի «պատահական» անհետացած 13 գերիների ճակատագրերը, որոնց պետք է փոխանակեինք Հարութի հետ:

—Կբացահայտվեին մեր և այլ ջոկատները փլուզողների պատվիրատուները:

—Կբացահայտվեր պատվիրատուն, ով ինձ-մեր վրա 2 անգամ կրակեց Հոկտեմբերյանում:

—Կբացահայտվեր, թե ով էր հրահանգել պատանդ վերցնել իմ երեխաներին, Հարութ Պետրոսյանին, օպերլիազոր Մարտիկին, գնդակահարել խ/տ Նորապատի նախագահին, ծեծել դատախազին, սրտաբանին և այլն:

—Կբացահայտվեր, թե ինչպես մեր մարտիկների հաղթանակի հաշվին, Արշալույս Փայտյանը և Ռոդեն Պողոսյանը ոչ մի փամփուշտ չկրակած, մարտադաշտից փախած, ստացան շքանշաններ, կոչումներ, մեդալներ:

—Կբացահայտվեր, թե ինչպես են իսկական մարտիկների արյան շնորհիվ որոշ «զորահրամանատարներ» դարձել միլիոնատերեր:

—Կբացահայտվեր, թե ինչպես էին դուրս գրել զենքերը, զինամթերքը, փողերը, հավանաբար վաճառել գերիներին:

Ճշմարտությունը չբացահայտելու համար ԱԱԾ-ն շահագրգռված չէր հարցաքննելու «գնդապետ» Ռոդեն Պողոսյանին, «գնդապետ» Ռուստամ Գասպարյանին, միայն քննվում էր «գեներալ-լեյտենանտ» Մանվել Գրիգորյանի գործը, որի վերաբերյալ հավանաբար ստացվել էր հատուկ ցուցումներ: Բացի այդ, ինչպես արդեն նշեցի, Ռուստամ Գասպարյանը

Փաշինյանի օրոք հաջողացրեց մտնել ԵԿՄ-ի կազմի մեջ Սասուն Միքայելյանի հրամանատարության ներքո, որը եղել և մնում է Նիկոլ Փաշինյանի զինակիցը: Այսպիսով

«զորահրամանատարները» կրկին պլստացին:

ԱԱԾ-Ի ՈՐՈՇՈՒՄԻՑ ՀԵՏԵՎՈՒՄ Է:

Զենքի ապօրինի պահման վայրերը հայտնաբերելու համար խուզարկություն էր կատարվել Արշալույս Փայտյանի ծնողների տանը: Տանը խուզարկության ժամանակ զենք, զինամթերք չի հայտնաբերվել: Արշալույս Փայտյանը հայտարարել էր, որ ոչ մի այրված ՈՒՐԱԼ մեքենայի մասին չի լսել, հետևաբար ոչ մի զենքի մասին չգիտի:

Արշալույս Փայտյանը հայտարարել էր, որ Ազատ Հովհաննիսյան, Արշավիր Վարդանյան, Վարդան Սարգսյան անունները ՉԳԻՏԻ, ՉԻ ՃԱՆԱՉԵԼ: Այրված ՈՒՐԱԼ մեքենայից զենքի տեղափոխում Արցախի տարածքից Փայտյանը չի իրականացրել:

— Եթե Փայտյանն ինձ՝ Ազատ Հովհաննիսյանին չգիտեր, ապա ինչպե՞ս էի Կիրովականում 28.05.93 թ. ստորագրությամբ ստացել ԱԿ-74 №1326044 (զենքի տվյալ համարը նշված է և Փայտյանի ստորագրությամբ, և Մանվել Գրիգորյանի բրիգադից

13.12.93 թ. ստուգման փաստաթղթերում):

— Եթե Փայտյանն ինձ ՝ Ազատ Հովհաննիսյանին չգիտեր, ապա ինչպե՞ս բացի «Նժդեհ» ջոկատի սպաներին իմ փոխանցած այլ զենքից, 30.07.93 թ. - ին փոխանցեցի Փայտյանի շտաբի պետ, Մարտիրոսյան Արկադիին ԱԿ-74 թիվ 1324624 ինքնաձիգը: —Ինչպե՞ս ավագ լեյտենանտ Կարապետ Պողոսի Մանանյանը,

10.04.93 թ. ստորագրությամբ ավագ լեյտենանտ Ազատ Կառլենի Հովհաննիսյանից ընդունել է թիվ 0490434 ԱԿ-74 տեսակի

ինքնաձիգ:

—Ինչպե՞ս է թիվ 76853 զ/մ սպառազինության հրամանատարի տեղակալ Սերգեյ Հովհաննիսյանը Ազատ Հովհաննիսյանից ընդունել ՌՊԳ-7-ՎԿԼ-744, ԱԿ-74 թիվ 1297665, ԱԿ-74 թիվ 129005:

—Ինչպե՞ս է Փայտյանը 12.05.93թ. ինձ՝ լեյտենանտ Ազատ Կառլենի Հովհաննիսյանին աջ ձեռքիս և աջ ոտքիս

վիրավորվելու մասին ՏԵՂԵԿԱՆՔ տվել:

—Ինչպե՞ս է Փայտյանը 29 հուլիսի 1993 թվականին տվել ինձ՝ ավագ լեյտենանտ Ազատ Կառլենի Հովհաննիսյանին ԱՆՑԱԹՈՒՂԹ՝ ԱԿ-74№1326044 ինքնաձիգով:

Քննիչ Բալյանը հարցաքննության ժամանակ չի ցանկացել կարդալ և չի կարդացել փոխանցված շատ փաստաթղթեր, որոնք կցել էր գործի նյութերին: Չէ՞ որ այնտեղ, Փայտյանի, Պողոսյանի և նրա բոլոր սպաների ստորագրություններով այլ փաստաթղթերից բացի, նշվում է նրա հետ մեր ընդհանուր 76852 զորամասի համարը՝ կնիքներով, ստորագրություններով, տեղեկանքներով, զենքի ընդունում - հանձնում և այլն:

Համբարձում Սեմիջյանի և Մեսրոպ Կարապետյանի մասին տեղեկություններ պարզելու հնարավորություն չի եղել: ՍԱ ԱՐԴԵՆ ԱՆՀԵԹԵԹՈՒԹՅՈՒՆ Է:

Հայկ Մկրտչյանը հայտարարել է, որ 1992 թվականին կամավոր է եղել 5-րդ բրիգադում՝ Մանվել Գրիգորյանի հրամանատարությամբ, մասնակցել է Հադրութի և Ֆիզուլիի մարտական գործողություններին:

= Ք. Վանաձորի (Կիրովական) «Նժդեհ» ջոկատի հետ ոչ մի հարաբերություն չի եղել, մարտերին նրա կազմում չի մասնակցել:

= Արշակ Վարդանյան, Համբարձում Սեմիջյան, Մեսրոպ Կարապետյան, Ազատ Հովհաննիսյան, Արշալույս Փայտյան, անունները ՉԳԻՏԻ-ՉԻ ՃԱՆԱՉԵԼ: ՈՒԱԶ-ի վարորդ Վոլոդյա Պետրոսյանը Հայաստանում չէ: ԵԶՐԱԿԱՑՈՒԹՅՈՒՆ

1) ՀՀ օրենսդրությանը համապատասխան՝ ՀՀ քրեական օրենսգրքի 35-րդ հոդվածի 1-ին մասի 1-ին կետով հարուցված քրեական գործը ենթակա է փակման, եթե չկա հանցակազմ:

= Այսպիսով, Ազատ Հովհաննիսյանի՝ հանցանք կատարելու մասին տեղեկությունները իրականությանը չեն

համապատասխանում և կեղծ են: Չեն հայտնաբերվել Փայտյանի կողմից զենք, զինամթերք ձեռք բերելու և պահելու փաստեր:

ԼՈՒԾՈՒՄ՝

Հանցակազմի բացակայության պատճառով դադարեցնել Արշալույս Փայտյանի նկատմամբ հարուցված քրեական գործը 35-րդ հոդվածի, 1-ին մասով, 1-ին կետով:

Հանցակազմի բացակայության պատճառով քրեական վարույթ չհարուցել Հովհաննիսյան Ազատի կողմից սուտ մատնություններ տալու մասին, 35-րդ հոդվածի, 1-ին մասով, 2-րդ կետով:

= ԱՄԲՈՂՋԸ ԿԱՐԱԾ-ՁԵՎԱԾ Է: ՈՉ ՈՔ ՉԻ ՊԱՏԺՎՈՒՄ, ԲԱՅՑ ՀԱՐՑԵՐ ԵՆ ԱՌԱՋԱՆՈՒՄ:

=Ո՞վ է ստել և ստում: Ե՞ս: Փայտյա՞նը: Հա՞յկը: Թե՞ քննիչ Բալյանն ու քննչական վարչության պետի տեղակալ Գրիգորյանը:

ԵԶՐԱԿԱՑՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ ԹՈՂ ԱՆԻ ԸՆԹԵՐՑՈՂԸ՝

Նախ՝ Մանվել Գրիգորյանի ձերբակալությունից հետո, ո՞վ է պահելու զենքը, առավել ևս՝ տանը:

Երկրորդ՝ բնական է, որ այդ գործը շուտափույթ փակելու համար ԱԱԾ-ին պետք էր Փայտյանի այն հայտարարությունը, թե իբր ինձ՝ Ազատ Հովհաննիսյանին չի ճանաչել: Չկա մարդ, չկա գործ: Ընդ որում, ԱԱԾ քննիչները կարող էին կարդալ գործին կցված և իմ «Գողացված հաղթանակներ» գրքին կցված փաստաթղթերը՝ Արշալույս Փայտյանի, Ռոդեն Պողոսյանի, Մանվել Գրիգորյանի, Հայկ Մկրտչյանի ստորագրություններով:

Երրորդ՝ Համբարձում Սեմիջյանին ԱԱԾ-ում չէին կարող գտնել, քանի որ դեռևս 1993թ. օգոստոսին թքած ունենալով ամեն ինչի վրա՝ նա մեկնել էր Ամերիկա:

Մեսրոպ Կարապետյանն ապրել և ապրում է Հոկտեմբերյանի

շրջանի Հոկտեմբեր գյուղում: Ինքս եղել եմ նրա հյուրը՝ 2002, 2005, 2006, 2008, 2012, 2018 թվականներին: Ըստ երևույթին, քննիչը չի ցանկացել հարցաքննել Մեսրոպին և հորինել է, որ հնարավոր չի եղել պարզել նրա գտնվելու վայրը:

Չորրորդ՝ չեմ կարող և չեմ ուզում հավատալ՝ Հայկը չէր կարող այնպիսի ցուցմունք տալ, որ ինձ՝ Ազատ Հովհաննիսյանին չգիտեր՝, ինչպես նաև Արշավիր Վարդանյանին (Ժանգոտ), Համբարձում Սեմիջյանին, Մեսրոպ Կարապետյանին, Արշալույս Փայտյանին:

Հայկը մարտիկ էր, ով առաջին իսկ օրերից անդադար մարտական ճանապարհ էր անցել ինձ հետ:

Չէր կարող Հայկը 1992 թվականին կամավոր լինել 5-րդ բրիգադում՝ Մանվել Գրիգորյանի հրամանատարությամբ, մասնակցել Հադրութի և Ֆիզուլիի մարտական գործողություններին:

Որովհետև 1992 թվականին բրիգադի հրամանատարը ոչ թե Մանվել Գրիգորյանն էր, այլ Ռեմիկ Մարդանյանը:

ԱԱՑ-ի քննիչներն պետք է լավ իմանային, որ Ֆիզուլիի մարտական գործողություններն սկսվել են ոչ թէ 1992 թվին, այլ 1993 թվի ամռանը։

Հեշտ կարելի էր ստուգել, որ այդ թվում նաև Հայկը 1992 թվականին մեզ հետ միասին եղել է Կորյուն Ղումաշյանի ջոկատում, եղել է ԱԻՄ-ի կազմում, մեզ հետ միասին երեք անգամ եղել է Լաչինի շրջանում, ամսական 3 հազար ռուբլի աշխատավարձ էր ստանում:

Եթե Հայկն ու ք. Վանաձորի «Նժդեհ» ջոկատը որևէ առնչություն չեն ունեցել, մարտական գործողություններին չի մասնակցել նրա կազմում, անուններ՝ Արշակ Վարդանյան, Համբարձում Սեմիջյան, Մեսրոպ Կարապետյան, Ազատ Հովհաննիսյան և Արշալույս Փայտյան ՉԳԻՏԻ, ապա ի՞նչ ջոկատի կազմում էր եղել Մ․ Գրիգորյանի 5-րդ բրիգադում:

Ինչ վերաբերում է ոմն Արշակ Վարդանյանին, ապա ես ևս նրան չգիտեմ:

Ակնհայտ է, որ քննիչն է հորինել ինչ-որ անուններ:

Ինչպե՞ս է ստացվել, որ քննիչ Բալյանը հարցաքննության ժամանակ և ավելի ուշ չի կարդացել իմ փոխանցած շատ փաստաթղթեր, որոնք կցել էր գործի նյութերին: Այնտեղ, բացի այլ փաստաթղթերից, Հայկի գրությունը կա: Այնտեղ նշվում էր, որ 28.05.93թ. նա բոլորի հետ Կիրովականում ստացել է ՌՊԿՍՎ-64 (զենքի տվյալ համարը համապատասխանում է Մանվել Գրիգորյանի բրիգադի փաստաթղթային ստուգումից

ստացված տեղեկություններին), իսկ հոր հուղարկավորությանը մեկնելուց առաջ 26.06.93թ. ստորագրությամբ հանձնել է իր ԱԿ- 74 № 0490434 ինքնաձիգը Փայտյանի տեղակալ Կառլեն Հարությունի Ավետիսյանին: Ինչպե՞ս էր Հայկը ստացել զ/մ

№76852-ից աշխատավարձը: Չէ՞ որ մեր ջոկատին վերաբերող այս և այլ փաստաթղթերը հարցաքննության ժամանակ հանձնել եմ քննիչ Բալյանին: Ստացվում է, որ իմ ներկայացրած բոլոր փաստաթղթերը ավագ լեյտենանտ Բալյանը թաքցրե՞լ է, կամ

ոչնչացրե՞լ: ԻՆՉԻ՞ ՀԱՄԱՐ: Չէ՞ որ 1993 թվականի նոյեմբերից մինչև այսօր դիմում եմ բոլոր ուժային կառույցներին, Հանրապետության բոլոր չորս «թագավորներին»: Հանրապետության ղեկավարությունից ո՞ւմ կողմից է նման խնդիր դրվել քննչական վարչության պետի տեղակալ Գրիգորյանի և քննիչ Բալյանի առջև: Ո՛չ: Չե՛մ հավատում:

Չէր կարող Հայկը նման ցուցմունք տալ: Այդ դեպքում ստացվում է, որ Հայկն ինձ ստում էր դեռ 1993-ի հուլիսին: Չէ՞ որ այդ ժամանակ նա, մեզ հետ մնալով ընդամենը մեկ ամիս Ֆիզուլիի շրջանի Արեշ գյուղում, հայտարարեց, որ մահացել է իր հայրը: Խնդրեց նրան տուն թողնել և ասաց, որ հուղարկավորությունից հետո անմիջապես կվերադառնա: Ես նրան բաց թողեցի, բայց նա այդպես էլ չվերադարձավ: Չի վերադարձել անգամ այն

բանից հետո, երբ «պատահաբար» զոհվեցին մեր ընկերներ Կամո Հովհաննիսյանը և Աշոտ Պետրոսյանը, գերի ընկավ Հարութ Սավադյանը: Չէ՞ որ այդ տղաները մեզ հետ առաջին օրերից մարտական ճանապարհ էին անցել:

1993թ սեպտեմբերին մեր վերադարձից հետո իմ հարցին Հայկը պատասխանեց, որ Կիրովականում (Իգոն, Արկադի - Կարատեն, Սերգեյ- Վարձկանը, Վահան-Տափակը, Ռոդեն Պողոսյանը, Հակոբ Մակարյանը, Արմեն Փայտյանը, Սերգեյ-Գամսախուրդիան)՝ Փայտյանի մարդիկ, ծեծելով նրան, ցանկացել են ստիպել իրեն կեղծ ցուցմունքներ տալ իմ դեմ: Պահանջում էին իրենց կողմն անցնել Գագո Աբրահամյանի, Աշոտ Խաչատրյանի, Արմեն Տոնոյանի թիմում: Փայտյանը խոստացել էր նաև Հայկին նշանակել հրամանատար իմ փոխարեն: Բայց Հայկն իբր հրաժարվել էր: Իսկ չի վերադարձել, որովհետև Փայտյանի մարդիկ ծեծելով նրան բաց չեն թողել: Ուրեմն, դեռ այն ժամանակ Հայկն ինձ ստո՞ւմ էր: Իսկ գուցե ԱԱԾ-ում վախեցրե՞լ են, կամ նույն Փայտյանը կամ Գասպարյանը նրա՞ն էլ են կաշառել: ՉԵՄ ՈՒԶՈՒՄ ՀԱՎԱՏԱԼ, ՈՐ ԻՄ ՄԱՐՏԱԿԱՆ ԸՆԿԵՐԸ «ՀԱՆԿԱՐԾ ԴԱՐՁԱՎ…»

Բացի այդ, հասկանալի չէ քննիչի շարժառիթը կրկին Վալոդին վերադառնալու: Չէ՞ որ իրենք ասացին, որ Վալոդն այս գործում ոչ մի նշանակություն չունի:

ԱՅՆՈՒՀԵՏև՝ Քննիչ Բալյանի խոսքով՝ իբր հարցաքննվել են կատարված հանցագործությունների մասնակիցները, այդ թվում՝ գեներալ Արշալույս Փայտյանը, տիկնոջ՝ Սուսաննայի հետ, գնդապետ Ռուստամ Գասպարյանը, Արմեն Տոնոյանը, Վաչիկ Ավետիսյանը, Հակոբ Հալեբյանը, Առաքելյան Արտյոմը, Խաչատրյան Աշոտը, Աբրահամյան Գագիկը, տիկնոջ՝ Շուշաննայի հետ, Վարդան Սարգսյանը, Ռոբերտ Պետրոսյանը և Ճուտը, Մեսրոպ Կարապետյանը, Արշավիր Վարդանյանը, Եվայան Մինասը, Հայկ Մկրտչյանը: Բալյանը նաև

հավաստիացնում էր, որ գեներալ Արշալույս Փայտյանի, գնդապետ Ռուստամ Գասպարյանի հանցավոր գործողությունների մասին նյութերը ԱԱԾ-ում բավական են: Սակայն այդ ցուցակից իրականում հարցաքննվել են միայն Արշալույս Փայտյանն ու Հայկ Մկրտչյանը: Ոմանց, իբր, ԱԱԾ-ն հնարավորություն չի ունեցել գտնել և հարցաքննել: Իսկ ահա ինձ՝ ԱԱԾ-ն կարողացավ գտնել և հարցաքննության կանչել Ռուսաստանից: ՔՆՆԻՉԻ ԿՈՂՄԻՑ ԻՆՁ ՀԱՐՑԵՐ ԵՆ

ՏՐՎԵԼ՝ «Մանվել Գրիգորյանին ի՞նչ հարցեր ունես:

Ես քո հարցերը կտամ նրան, պատասխանները կկցեմ գործի նյութերին»: ԵՍ ԲԱՐՁՐԱՁԱՅՆԵԼ ԵՄ ՀԱՐՑԵՐ, ՈՐՈՆՑ ԱՅՍ ՏԱՐԻՆԵՐԻ ԸՆԹԱՑՔՈՒՄ ՊԱՏԱՍԽԱՆՆԵՐ ՉԵՄ ԳՏԵԼ՝

—Այս տարիների ընթացքում նա հետաքրքրվե՞լ է մեր ջոկատի լավագույն մարտիկների «պատահաբար» զոհված Կամո Հովհաննիսյանի, Աշոտ Պետրոսյանի գերեվարված Հարութ Սավադյանի ճակատագրերով:

—Մեր հրամանատար Արշալույս Փայտյանը 13 ադրբեջանցի գերիներին փոխանցե՞լ է Մանվել Գրիգորյանին:

—Ինչո՞ւ ադրբեջանցի գերիներին չեն փոխանակել Հարութ Սավադյանի հետ:

—Ինչպե՞ս կարող էին «պատահաբար» ադրբեջանցի գերիները կորել Փայտյանի վաշտից:

—Ո՞ւմ նախաձեռնությունն էր քանդել մեր 3 տարվա ջոկատը:

—Ինչո՞ւ մինչ օրս ոչ - ոք, այդ թվում՝ Մանվելը, չի հետաքրքրվել, թե ինչպե՞ս է մեր աչքի առաջ «պատահաբար» զոհվել-պայթել իմ նախկին հրամանատար Յուրա Հովհաննիսյանը:

—Ի՞նչ վաստակի՝ գործողությունների համար են Արշալույս Փայտյանը գեներալ – լեյտենանտ, Ռոդեն Պողոսյանը և Ռուստամ Գասպարյանը գնդապետներ, Արմեն Տոնոյանը, Վաչագան Ավետիսյանը կապիտաններ դարձել:

= Ո՞վ է ստորագրել այդ ստահոդ «մարտիկներին» կոչումներ շնորհելու հրամանները:

—Ինչո՞ւ նման դաժան մարտերից հետո մեր վիրավորներից, զոհերից, կենդանի մարտիկներից ոչ մեկը մինչ օրս չունեն ոչ մի պարգևներ, պատվոգրեր, վաստակավոր կոչումներ, շքանշաններ, ի՞նչ վաստակի համար և ո՞ւմ են դրանք շնորհվել:

ԵՎ ԳԼԽԱՎՈՐ ՀԱՐՑԸ՝

—Ո՞Վ Է ՎԵՐԱԳՐԵԼՈՎ ԻՐԵՆ, ԳՈՂԱՑԵԼ ՄԵՐ ՋՈԿԱՏԻ ՀԱՂԹԱՆԱԿՆԵՐԸ:

Քննիչ Բալյանը, ինձնից վերցնելով Մանվելին ուղղված գրավոր հարցերը, իմ ներկայությամբ, իբր կցեց գործի նյութերին: Սակայն Որոշման մեջ նշված չէր, որ Մանվելի հարցաքննությունն իրականացվել էր: Իսկ գո՞ւցե իմ հարցերն ու Մանվելի պատասխանները, ինչպես նաև մյուս փաստաթղթերը քննիչը հանե՞լ էր գործի նյութերից, և այդ իսկ պատճառով փաստաբանին թույլ չէին՞ տալիս ծանոթանալ գործին: Հնարավոր է այդ պատճառով՞ չեն ուղարկում ինձ բոլոր հարցաքննությունների արձանագրությունների կրկնօրինակները:

ԵԶՐԱԿԱՑՈՒԹՅՈՒՆՆ ԱԿՆՀԱՅՏ Է՝ քննիչ Բալյանը հարցաքննել է այն մարդկանց, ովքեր այնպիսի ցուցմունքներ էին տալու, որոնք շահեկան էին Փայտյանին, Գասպարյանին, Պողոսյանին և իրեն՝ քննիչին: Չեմ ուզում հավատալ, բայց ստացվում է ինչպես նախկինում, այնպես էլ հիմա, ուժային մարմինները, այս դեպքում՝ ԱԱԾ-ը պատվերներով է աշխատում: Ակնհայտ է, որ գրեթե ամեն ինչ հորինված է քննչական վարչության ԱԱԾ պետի տեղակալի ՝ գնդապետ Ա. Գրիգորյանի, քննիչ՝ ավագ լեյտենանտ Վ. Բալյանի, և… կողմից՝

= Ինչո՞ւ ԱԱԾ-ը, Հանրապետության դատախազը, 3 նախագահները, Փաշինյանը, մինչ այսօր իմ բոլոր առաջարկներին, զեկուցագրերին, բողոքներին, պահանջներին չեն արձագանքում:

= Ինչո՞ւ, չնայած իր խոստումներին, մինչ օրս ԱԱԾ-ն չի ուղարկում ինձ բոլոր հարցաքննությունների արձանագրությունների կրկնօրինակները:

=Ինչո՞ւ է ԱԱԾ-ն արգելում փաստաբան Արայիկ Պապիկյանին ծանոթանալ գործի նյութերին:

= Ինչո՞ւ, ինչպես 1993 թվականին Արշալույս Փայտյանը, Ռոդեն Պողոսյանը, Ռուստամ Գասպարյանը Արմեն Տոնոյանի, Գագո Աբրահամյանի, Աշոտ Խաչատրյանի գլխավորությամբ «իրենց մարդկանց» չէն ուղարկում, որպեսզի ինձ նորից լռեցնեն:

= Ինչո՞ւ «գեներալ-լեյտենանտ» Արշալույս Փայտյանը,

«գնդապետ» Ռոդեն Պողոսյանը, գնդապետ-պատգամավոր Ռուստամ Գասպարյանն իր գործակալների հետ Ֆեյսբուքյան էջերում կարդալով իմ հոդվածները, իմ հեղինակած գիրքը ինտերնետում և ԱԱԾ-ում, չեն արձագանքում, ինձ դատի չեն տալիս իրենց «պատիվն ու արժանապատվությունը» պաշտպանելու համար:

Հարցերի պատասխանները իրենք իրենց են ծագում՝

1.1. Նրանց պետք չեն ժողովրդի նվիրյալ մարտիկներ: Նրանց պետք են վախկոտներ, շնագայլեր, հետույք լպստողներ, որոնք կկատարեն իրենց ցանկությունները:

2.1. Փաստաթղթերը չեն ուղարկում, որովհետև Փայտյանին ու Գասպարյանին խոստացել են, որ իրենք են փակելու այդ գործը: Վախենում են, որ ժողովուրդը կիմանա ՃՇՄԱՐՏՈՒԹՅՈՒՆԸ:

3.1. Եթե փաստաբանն ասել է ճշմարտությունը, ուրեմն ԱԱԾ քննիչները վախենում են մերկացումից:

4.1. Նման «զորահրամանատարները» ընկերներ չեն ունենում: Նրանք այլևս ոչինչ չունեն խոստանալու իրենց «վեցնոցներին»:

= Նրանք, «քցելով» նրանց, նույնպես օգտագործել էին իրենց կարիերայի համար և նետել դուրս: Նրանք, վախենալով պատասխանատվությունից, հասկանում էին, որ ես չեմ մոռացել իմ ընկերներին և կգնամ մինչև վերջ:

=Իսկ ինձ արթնացնելուն մեծապես օգնեցին բազմաթիվ հեղինակավոր դատապարտյալներ, ՔԿԾ մարմինների

փորձառու աշխատակիցներ, ինչպես նաև՝ Հայկ Համբարձումյանը, Մերուժան Ղազարյանը, Արթուր Բունիաթյանը, Անահիտ Վանյանը, Ման Մանվելյանը, Արտակ Բերբերյանը, Մկրտիչ Մկրտչյանը, Արմեն Եփրեմյանը, Վրեժ Ասլանյանը, Անահիտ Ավետիսյանը և ուրիշներ: Այդ նրանք ինձ համոզեցին, որ ժողովուրդն առանց հասկացող մարդկանց չէ: Ժողովուրդը ամեն ինչ գիտի: Ժողովրդին պետք են փաստագրական փաստեր: Նրանց պե՛տք է ճշմարտությունը:

5.1. Ի վերջո, «գեներալ-լեյտենանտ» Արշալույս Փայտյանը,

«գնդապետ» Ռոդեն Պողոսյանը, գնդապետ - «պատգամավոր» Ռուստամ Գասպարյանը համոզվեցին, որ ժողովուրդը դադարել է հավատալ նման «զորահրամանատարներին»:

= Նման «զորահրամանատարների» համար պաշտոնները, մեդալները, միլիոններն ավելի թանկ են, քան իրենց մարտիկները, քան ՊԱՏԻՎՆ ՈՒ ԱՐԺԱՆԱՊԱՏՎՈՒԹՅՈՒՆԸ:

= Այդ «զորահրամանատարները» իրենց գործակալների հետ համոզվեցին, որ շատ մարդիկ, կարդալով իմ գիրքը, ֆեյսբուքյան էջերում գրված փաստերով հոդվածները, բերված անունները, հավատացին ճշմարտությանը և ճիշտ պահին երևի ինձ մենակ չեն թողնի շնագայլերի ոհմակի դեմ, ինչպես դա եղավ 1993 թվականին:

= Ժողովուրդը հասկացավ, որ հայրենիքի համար պատերազմում կռվում և զոհվում են իսկական հերոսները, իսկ շատ «հրամանատարներ» իրենց մարտիկների արյան հաշվին ստանում են կոչումներ, պաշտոններ, մեդալներ, միլիոններ կուտակում:

= Այդ «զորահրամանատարները» շատ մարդկանց ցույց տվեցին, որ իրենք ոչինչ չգիտեին, բացի ամեն տեսակի ստորություններ

սարքելուց, թիկնապահների բազմությամբ մեկի վրա

հարձակվելուց, թիկունքից կրակելուց իրենց ընկեր-զինվորների վրա, առանց մեկ կրակոցի դառնալ՝ «հերոսներ, գեներալներ, գնդապետներ, պատգամավորներ, նախարարներ», միլիոնատերեր:

= Այդ «զորահրամանատարները» վախենում էին կորցնել իրենց չվաստակած կոչումները, մեդալները, տիտղոսները և ամենից շատ իրենց միլիոնները:

= Այդ «զորահրամանատարները» վախենում էին մերկացումից, ժողովրդի առաջ խայտառակությունից:

= Որոշ բարձրաստիճան պաշտոնյաների միջոցով հերթական՝ չորրորդ անգամ փակելով նման աղմկահարույց գործը, այդ

«զորահրամանատարները» ապացուցեցին մարդկանց, որ այժմ նրանք ի վիճակի չէին հարձակվել: Բայց նրանք իրենց միլիոններով կարող էին պաշտպանվել:

= Այդ «զորահրամանատարները» կարծել և կարծում են, որ ավելի լավ է մնալ միլիոններով իշխանության, քան՝ սեփական ժողովրդի կողքին: Չնայած հարկ է նշել, որ այդ բոլոր

«զորահրամանատարները» ինձ հարցեր կունենան՝ բանն այն է, որ իրենք անձամբ ոչ մի անգամ ինձ վրա չեն հարձակվել, չեն խառնվել, թաքնվել են, շատ խորամանկ գործել են թիկունքիցս: Դավադրելով ուրիշներին, նրանք անընդհատ ուղարկում էին իրենց գործակալներին: Իրենք, ինչպես միշտ, գործել են իմ մեջքի հետևում: Այժմ կարող են բղավել, թե իբր «մենք գործ չունենք, - ինքներդ լուծեք»: Չնայած իրադարձությունների նման շրջադարձի համար ես ունեմ իմ պատասխանները և հարցերը՝ Մինչև 1993թ. - ի գիշերը ժամը 2-ը Ռուստամի՝ իմ փեսա Մուշեղի (Պելեի) հետ, իմ տուն գալը առաջարկներով, որպեսզի

մենք մտնենք նրա ջոկատի կազմի մեջ, մինչ այդ մեր ջոկատում ոչ մի երկպառակություն չկար:

Ստացած բեկորների վնասվածքներից ցավին չդիմանալով մեռնելով, Աշոտ Պետրոսյանը, գոռացել, խնդրել էր օգնել, բայց

մեզ մոտ նույնիսկ ցավազրկող հաբ չկար: Բուժքույրերի մասին արդեն խոսակցություն չի կարող լինել: Բուժքույրերը Փայտյանի, Սամվելի սեփականությունն էին: Դրանից հետո ես սկսեցի «կպնել» Փայտյանին, որ նա ոչ միայն բուժքույր չի թողնում մեզ մոտ, այլև դեղորայք չի տալիս մեզ՝ դեղորայքը վաճառելով: Նաև բոլորի առջև դրել էի նրա բոլոր մեքենայությունները, սկսել էի հաճախ վիճել այն պատճառով, որ իմ տղաներին, ովքեր մշտապես կռվել են առաջնագծում, կոչումներ շնորհելու, պատվոգրերով պարգևատրելու հրաման չի եղել, նրանց նույնիսկ հասարակ գովեստի չեն արժանացրել: Իսկ նրա ջոկատի մարդիկ, ոչ մի տեղ երբեք չկռվելով,

«աստղիկներ» էին ստանում: Եվ ինքը, գոնե մեկ անգամ այս տարիների ընթացքում, չի եկել մեզ մոտ, չգիտեր, թե որտե՞ղ ենք մենք գտնվում, ինչո՞վ ենք սնվում, ինչպե՞ս ենք հանգստանում, ինչպե՞ս և ճի՞շտ ենք դիրքավորված, գոնե մի բոքոն հաց ուղարկեր մեզ: Եվ ինչպե՞ս են կորել ադրբեջանցի գերիները և այլն: Դրանից հետո իմ ու Փայտյանի միջև երկպառակություն սկսվեց: Իսկ մինչ այդ դեպք չի եղել, որ մեր ջոկատում գոնե մեկ միջադեպ կամ տարաձայնություն լիներ:

ԵՎ ԱՀԱ ԱՐԴՅՈՒՆՔԸ՝ նա և իր մարդիկ դարձան «հրամանատարներ», իսկ իմ մարտիկները ոչինչ չստացան: Բայց այդ «հրամանատարները» լռելով, արդեն չորրորդ անգամ փակում են իրենց դեմ հարուցված քրեական գործերերը: Որոշ մարդիկ կարողանում են ճողոպրելով, նախկինում զենքերի դուրսգրման, գերիների վաճառքով, տղեքի արյան հաշվին կուտակած դոլլարներով խնդիրներ, հարցեր «լուծել»։

Դրա համար ուզում եմ հիշեցնել Փայտյանին իր խոսքերը, որ

ասաց ինձ իր ՋԻՊ-ում, 1993 թվականի նոյեմբերին՝

«ԱԶԱ՛Տ ՋԱՆ, ԴՈՒ ԳԵՐԱԶԱՆՑ ՄԱՐՏԻԿ ԵՍ, ՆԵՐԻ՛Ր, ԲԱՅՑ ՄԵԾ ԳՈՐԾԵՐԸ ՄԵԾ ԶՈՀԵՐ ԵՆ ՊԱՀԱՆՋՈՒՄ...»

Նա ինձ և մի քանի իսկական մարտիկների զոհաբերեց, որպեսզի ինքը դառնար «գեներալ»:


Ստանալով «գեներալի» չվաստակած կոչումը, խայտառակելով արժանի հրամանատարներին, ի սրտե կռվող ֆիդայիներին, իր համար էժանագին հեղինակության կարգավիճակ է շնորհել: ՀԱՐՑԵՐ՝

—Փայտյան, դու երբևե հասկացե՞լ էս, որ այդ ես քեզ փրկեցի գնդկահարությունից։ Գոնե փորցեյիր մտածել՝ չէր սատկացնի՞ Մանվելը քեզ, եթէ Սիմոնյանի և Պօլկովնիկի խորհուրդով ասեյի, որ դու էիր ինձ ասել Կամոյին թողնեյի հնդիպեր հակառակորդի հրամանատար՝ Ալիյի հետ։ Ախր կաշիդ կհաներ՜։

—Փայտյան ինչպես՞ դու, այնպես էլ քո ջոկատի հրամանատարներից, անդամներից շատերը 1992-1993 թվերին բացարձակապես ոչ մի մարտական գործողությունների չմասնակցելով, ու՞մ միջոցով, որտեղի՞ց․ ինչպե՞ս կարողացաք տարբեր թղթեր ձեռք բերելով ստանալ պատվոգրեր, շքանշաններ, պաշտոններ, աստղեր․․․

—Մի՞թե ոչ ոք չհարցրեց և չի հարցնում քո և քո ջոկատի որոշ անձանց իրականում մարտական գործողությունների մասնակցությանը, կեղծ թղթերի ձեռքբերումների մասին։

—Եր՞բ, ո՞վքեր, և ին՞չ արժանիքների համար կարողացան քեզ դարցնել այդպիսի «խիզախ», ամենազոր, և անձեռնամխելի։

—Փայտյան, ես՝միամիտս՝ քեզ անչափ հավատալով, վստահելով, չհասկանալով քո կեղծ մտքերի իմաստն մեր տան մոտ քո ՋԻՊ-ի մեջ, չընկալեցի, իվիճակի չեի հասկանալ քո ասած երկմիտ բառերի նշանակությունը իմ հասցեին, և չպատասխանեցի։ Այն էր՝ «ԱԶԱՏ ՋԱՆ, ԴՈՒ ԳԵՐԱԶԱՆՑ, ՀԱՄԱՐՁԱԿ ՄԱՐՏԻԿ ԵՍ, ԿՆԵՐԵՍ, ԲԱՅՑ ՄԵԾ ԳՈՐԾԵՐԸ, ՄԵԾ ԶՈՀԵՐ ԵՆ ՊԱՀԱՆՋՈՒՄ»։

—Ես՝ ինչպես նաև որև մեկը, իհարկե չենք կարող ունենալ քո

հռետորական ճարտարությունները։ Չեինք հասկանում, և չեինք մտածում, որ քո համար ՀԱՄԱՐՁԱԿ ՄԱՐՏԻԿ, ՄԵԾ

ԳՈՐԾԵՐ, ՄԵԾ ԶՈՀԵՐ ՀԱՍԿԱՑՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ, ՆՇԱՆԱԿՈՒՄ ԷԻՆ ԱՄԵՆ ԳՆՈՎ «ԳԵՆԵՌԱԼ», ՄԻԼՅՈՆԱՏԵՐ ԴԱՌՆԱԼԸ։

Բայց հիմա՝ 27 տարի շարունակ միշտ հիշելով մեր անցած մարտական ուղիները, քեզ լավ ճանաչելով, վստահությամբ պատասխանում եմ՜

1.) «ԱՐՇՈ, ՄԵՆՔ ՉԵՆՔ ԳՈՒՇԱԿԵԼ, ՈՐ ԴՈՒ ՔՈ ԽԱՐԴԱԽ ՎԱՐՄՈՒՆՔՈՎ ՆՄԱՆ ԷԻՐ «ՄԱՈՒԳԼԻ» ՄՈՒԼՏՓԻԼՄԻ ՇՆԱԳԱՅԼ «ՏԱԲԱՏԻՆ», ՈՐԸ ԲՈԼՈՐԻՆ ԻՐԱՐ ԽԱՌՆԵԼՈՎ, ԻՐ ԳՈՅՈՒԹՅՈՒՆԸ ՊԱՀՊԱՆՈՒՄ ԷՐ «ՇԻՐԽԱՆԻՆ» ՔԾՆԵԼՈՎ և ՆՐԱ ԹԱԹԸ ԼՊՍՏԵԼՈՎ»։

2.) «ԱՐՇՈ, ԴՈՒ ՄԻՇՏ ԵՂԵԼ ԵՍ ՎԱԽԿՈՏ ՆԱՊԱՍՏԱԿ, ԿՆԵՐԵՍ, ԲԱՅՑ ԻՆՉՔԱՆ ԷԼ ՆԱՊԱՍՏԱԿՆ ԱՌՅՈՒԾԻ ԿԱՇԻ ՔԱՇԻ ՎՐԱՆ, ԱՌՅՈՒԾ ՉԻ ԴԱՌՆԱ․․․»։

2019 թվականի նոյեմբերի 25 – ին, լսելով, որ ԱԱԾ պետ Վանեցյանը աշխատանքից ազատվել է, չդիմանալով կատարված ամբողջ անփութությանը, կրկին պատվիրված նամակով (RA710403555RU) նոր պետի անունով դիմում-բողոք եմ գրել: Այդ դիմումի մեջ, շարադրելով քննչական վարչության պետի տեղակալ գնդապետ Ա. Գրիգորյանի և քննիչ ավագ լեյտենանտ Վ. Բալյանի բոլոր ապօրինի գործողությունները, ինչպես նաև այն հանգամանքները, որոնց համաձայն ես չեմ կարող ՌԴ-ից Հայաստան գալ գործի նյութերին ծանոթանալու համար, կրկին խնդրել եմ ուղարկել իմ էլեկտրոնային փոստի հասցեին (az.oganisian@yandex.ru) բոլոր հարցաքննությունների արձանագրությունների կրկօրինակները, մասնավորապես՝

—Արշալույս Փայտյանի հարցաքննության արձանագրության;

—Մանուշակ Փայտյանի հարցաքննության արձանագրության կրկօրինակը;

—Վարդան Սարգսյանի հարցաքննության արձանագրության կրկօրինակը;

—Մեսրոպ Կարապետյանի հարցաքննության արձանագրության կրկօրինակը;

—Հայկ Մկրտչյանի հարցաքննության արձանագրության կրկօրինակը;

—Արշավիր Վարդանյանի հարցաքննության արձանագրության կրկօրինակը;

—Ռոբերտ Պետրոսյանի հարցաքննության արձանագրության կրկօրինակը;

—Համբարձում Սեմիջյանի հարցաքննության արձանագրության կրկօրինակը;

—Փայտյանի ծնողների տանը խուզարկության մասին դատարանի 16.07.2018 թ. որոշման կրկօրինակը;

— ԱԱԾ աշխատակիցների կողմից Փայտյանի ծնողների տանը կատարված խուզարկության ակտը;

— Խուզարկության ժամանակ ընթերավկաների հարցաքննության արձանագրության կրկօրինակը;

2019 թ. դեկտեմբերի 25 - ին կրկին ստացել եմ №8/6736/1 նույն ԱԱԾ քննչական վարչության պետի տեղակալ, գնդապետ Ա. Գրիգորյանի պատասխանը: Ինչպես և նախորդ պատասխանում, դրանում տեղեկացվում էր, որ 262-րդ հոդվածի համաձայն՝ № 58214918 քրեական գործի նյութերին կարող եմ ծանոթանալ՝ ժամանելով Հայաստանի Հանրապետության ԱԱԾ քննչական վարչություն: Իհարկե, ԱԱԾ քննչական վարչության պետի տեղակալ, գնդապետ Ա. Գրիգորյանը և քննիչ Վ. Բալյանը համոզված էին, որ ես ամեն անգամ չեմ կարող գալ Հայաստան: Եվ այդ պատճառով հղում

անելով 262-րդ հոդվածին (ես չգիտեմ, թե ինչ հոդված է), համառում էին, որ անձամբ՝ առանց պաշտոնական գրավոր կանչի, մեկնեյի Հայաստան: Իսկ քանի որ ես չէի կարող գնալ, իսկ փաստաբանին թույլ չէին տալիս ծանոթանալ գործին,

ուրեմն ես ինքս էլ հրաժարվեցի ծանոթանալ գործի նյութերին: Նաև շատ հետաքրքիր է իմանալ՝ ԱԱԾ պետի անունով դիմումը գրասենյակի աշխատակիցները փոխանցո՞ւմ են ղեկավարի ընդունարան, թե՞ անմիջապես և միայն՝ քննչական վարչության պետի տեղակալ գնդապետ Ա. Գրիգորյանին և քննիչ Վ. Բալյանին:

2020թ. փետրվարի 27 – ին Պատվիրված նամակով (RA10503987RU) ՀՀ գլխավոր դատախազ Արթուր Դավթյանի անունով բողոք – պահանջ-խնդրանք եմ գրել: Շարադրելով տեղի ունեցածը, այդ թվում՝ ընդհանուր առմամբ ԱԱԾ-ի անփույթ վերաբերմունքը, ի դեմս Քննչական վարչության պետի տեղակալ գնդապետ Ա. Գրիգորյանի և քննիչ ավագ լեյտենանտ Վ. Բալյանի, խնդրել եմ՝

Վերսկսել №58214918 քրեական գործը:

—Վերցրեք տվյալ աղմկահարույց գործը անձնական վերահսկողության տակ:

—Փայտյանի, Գասպարյանի, Պողոսյանի հետ հնարավոր դավադրության մեջ մասնակցելու համար համակողմանիորեն քննել և քրեական գործեր հարուցել ԱԱԾ Քննչական վարչության պետի տեղակալ, գնդապետ՝ Ա. Գրիգորյանի, քննիչ՝ Վ. Բալյանի (հնարավոր է նաև ԱԱԾ պետ՝ Վանեցյանի) նկատմամբ:

—Պահանջել, և համաձայն 2019 թվականի նոյեմբերի 25-ի ԱԱԾ-ին հասցեով հղած իմ դիմումի, վերը նշված հասցեով ուղարկել տվյալ գործով հարցաքննված բոլոր քննությունների արդյունքները, հարցաքննությունների կրկնօրինակները, այն է՝

= Արշալույս Փայտյանի (ք. Կիրովական);

= Մանուշակ Փայտյանի (ք. Կիրովական);

= Սուսաննա Փայտյանի (ք. Կիրովական);

= Ռոբերտ Պետրոսյանի - ՈւՐԱԼ ավտոմեքենայի վարորդ (Ք. Կիրովական);

= Վարդանյան Արշավիր Ֆիոլետովիչի (Ալավերդի);

= Սեմիջյան Համբարձում (ք. Երևան);

= Մեսրոպ Կարապետյան (գ. Հոկտեմբեր, ք. Հոկտեմբերյան);

= Մկրտչյան Հայկ Հայկազի (Գ. Հոկտեմբերյան);

= Սարգսյան Վարդանի (ք. Հոկտեմբերյան):

Նաև ուղարկել ինձ՝

—16.07.2018 թ. - ի խուզարկության մասին դատարանի ՈՐՈՇՈՒՄԸ;

—ԱԱԾ աշխատակիցների կողմից կատարված խուզարկությունների մասին ակտը;

—Խուզարկությանը (ներին) ներկա հարցաքննված վկաների արձանագրությունը:

ՀԱՎԵԼՎԱԾ՝ 01.11.2019թ. № 8/485 և 26.12.2019 թ. №

8/6736/1 պատասխանները:

2020թ. մարտի 16-ին իմ դիմումը հանձնվեց ՀՀ գլխավոր դատախազին: Ծիծաղելի է, բայց, ըստ երևույթին, ինչպես ընդունված է Հայաստանում, մինչ օրս ոչ մի պատասխան:

Շատ լավ հասկանում եմ, որ իմ ուղերձները գրված են ոչ այնքան իրավաբանորեն գրագետ, բայց իմաստը մեկն է, և դա հասկանալի է:

=Իրականացնել բազմակողմանի հետաքննություն:

=Մեր լավագույն մարտիկների «պատահական» մահվան, մեկ գերեվարվածի, ինչպես նաև ադրբեջանցի գերիների

«պատահական» անհետացման իրողությունը, կանգնեցնել արտակարգ դատարանի առջև մեղավորներին:

Թվում է՝ ամեն ինչ պարզ է և հասկանալի: Քանի որ ոչ մի բողոք չի արտահայտվել, ուրեմն հասկանալի է իմ գրքի գրեթե բոլոր ընթերցողներին: Բայց պարզվում է ՝ իմաստը հասկանալի չէ մեր բոլոր «թագավորներին», ուժային կառույցներին, հատկապես հասկանալի չէ ԱԱԾ-ին ու Հանրապետության դատախազին: Շատ ցավալի է, որ Հայաստանից ոչ ոք չի

արձագանքել իմ բազմաթիվ խնդրանքներին՝

-Ծանոթանալ գործի նյութերին:

-Ուղարկել ինձ բոլոր փաստաթղթերի կրկօրինակները:

Կարծես թե ոչ մի հատուկ կամ բարդ բան չեմ խնդրել: Այդ խնդրանքը կգրավեր մոտ կես ժամ – 1 ժամ ժամանակ, բայց, հավանաբար, բոլորը «շատ զբաղված» էին կամ վախենում էին կապվել ԱԱԾ-ի հետ: Շատ ընկերներ գրագետ, խելացի, պերճախոս մարդիկ են, ոմանք էլ՝ իրավաբանական կրթություն ունեն: Օրինակ՝ Գուրգեն Եղիազարյանը, Անահիտ Ավետիսյանը, Մարատ Կոստանյանը, Ռոբերտ Սիմոնյանը, Արայիկ Պապիկյանը: Եվ գրեթե բոլորն ինձ ներկայանում են ընկերներ, հայրենիքի հայրենասերներ: Այո՛, և, ընդհանուր առմամբ, ինչի՞ց էր պետք վախենալ, որ լիազորագիր գրեին, ձևակերպեին պայմանագիր, և որպես ներկայացուցիչ օրինական ճանապարհով կատարեին իրենց աշխատանքը, իմ խնդրանքը: Չէ՞ որ գործին ծանոթանալու, բոլոր փաստաթղթերի կրկօրինակները հանելու համար առանձնապես պետք էլ չէ իրավաբանական կրթություն ունենալ: Իսկ գուցե ոչ ոք չի ցանկացել օգնել, քանի որ ես գումար չեմ վճարե՞լ: Իհարկե, գո՛ւցե: Բայց ընկերներիցս շատերը վստահեցնում էին, որ այդ գործը վերաբերում է ողջ ժողովրդին, և բոլորը պետք է շահագրգռված լինեն այս և նմանատիպ այլ գործերի բացահայտմանը: Եվ եթե բոլորը իսկապես հայրենասերներ են, ապա ի՞նչ փողի կամ ի՞նչ վախի մասին կարող է խոսք լինել: Այդ ժամանակ ակտիվորեն խոսակցություններ էին գնում, կարդում էի լուրերում, և հեռուստատեսությամբ ցույց էին տալիս, որ մեր նախկին հրամանատար Մանվել Գրիգորյանին ազատել են ԱԱԾ-ի նկուղից: Հանրապետության նախկին նախագահ Ռոբերտ Քոչարյանին, որին մեղադրում էին խաղաղ

ցուցարարների սպանությունների կազմակերպման մեջ՝

տեղափոխել են հիվանդանոց և, ինչպես միշտ, ազատ արձակել: Անձամբ ես ոչ մի գրամ չզարմացա: Չէ՞ որ ես բազմիցս գրել եմ, որ Գրիգորյանի և Քոչարյանի ձերբակալությունն ընդամենը կրկես է, շոու, «ցուցադրություն», ժողովրդի հայացքը շեղելու համար խառնաշփոթ: Ես իմ եզրակացությունները հիմնավորել եմ նրանով, որ եթե, ժողովրդին տված բազմաթիվ խոստումներին համապատասխան, Փաշինյանը ցանկանում է պայքարել, պատժել բացարձակապես բոլոր կոռուպցիոներներին, օլիգարխներին, Հանրապետությունը քայքայող հանցագործներին, վերականգնել տնտեսությունն ու արդարությունը, ապա՝

= Նախ կձերբակալեին, կդատեին և օրենքի ողջ խստությամբ կպատժեին Լևոն Տեր-Պետրոսյանին՝ իր ամբողջ թիմով:

Այստեղ փաստերը, վկաները լրի՛վ հերիք են:

Քանի որ Փաշինյանը ՀՀՇ կուսակցության թիմում էր, և ակտիվ անդամ, ոչ մի անգամ չնշելով Լևոն Տեր-Պետրոսյանի անունը, նա ծածկում է նրա բոլոր գործողությունները: Ակնհայտ է նաև, որ Փաշինյանն իշխանության է եկել ոչ առանց Լևոն Պետրոսյանի մասնակցությամբ՝ օգնությամբ:

= Ձերբակալությունից հետո, ըստ արժանվույն պատիժ կստանար գեներալ Մանվել Գրիգորյանը՝ ամբողջ թիմով:

Այստեղ փաստերը, վկաները նույնպես առատ են:

Բայց այս դեպքում ակնհայտ է, որ տեսանելիություն ստեղծելու համար Մանվելի նման բոլոր հրամանատարներից, Փաշինյանն ընտրողաբար ձերբակալեց (իսկ որոշ ժամանակ անց ազատ արձակեց) միայն Մանվել Գրիգորյանին: Նիկոլ Փաշինյանը, վրեժխնդիր լինելով Մանվելից, զգուշացրեց մյուս

«զորահրամանատարներին»:

= Չէ՞ որ գաղտնիք չէ, որ Վազգեն Սարգսյանի, Վանո Սիրադեղյանի, Ալիկ Պետրոսյանի օգնությամբ կարիերա արած


բոլոր «զորահրամանատարները» պետք է լինեին ՀՀՇ-ի ակտիվիստներն ու անդամները:

= Ե՛վ այստեղ փաստերը, վկաները առատ են:

= Բայց եթե Փաշինյանը ձերբակալեր գրեթե բոլոր նման

«զորահրամանատարներին», ապա բավականին շատ հետաքրքիր փաստեր կհայտնվեին ՀՀՇ կուսակցության բոլոր անդամների, այդ թվում՝ Լևոն Պետրոսյանի, Ռոբերտ Քոչարյանի, Սերժ Սարգսյանի մասին:Համապատասխանաբար Փաշինյանը բաց թողեց Մանվելին ու Քոչարյանին, իսկ մնացածներին չդիպչեց, չի դիպչում և չի դիպչի:

=ԱՅԴ ՊԱՏՃԱՌՈՎ ԷԼ ԱԱԾ-Ն ՓԱԿԵՑ № 58214918 ԳՈՐԾԸ

«գեներալ-լեյտենանտ» Արշալույս Փայտյանի, «գնդապետ»

Ռոդեն Պողոսյանի, գնդապետ– «պատգամավոր» Ռուստամ Գասպարյանի, հնարավոր է նաև գեներալ-լեյտենանտ Մանվել Գրիգորյանի, և նման այլոց նկատմամբ:

Երկրորդ նախագահ Ռոբերտ Քոչարյանի ձերբակալությունից հետո Հայաստան է ժամանել Վ.Պուտինը: Իբր անտեսելով Նիկոլ Փաշինյանին՝ Պուտինն այցելել է Ռոբերտ Քոչարյանի ընտանիքին: Անմիջապես համացանցում գրելով՝ ես եզրակացրել եմ, որ առաջիկայում Փաշինյանը բաց կթողնի Քոչարյանին: Ճիշտ այնպես, ինչպես Մանվելի դեպքում, Քոչարյանին տեղափոխեցին հիվանդանոց և ԱԶԱՏԵՑԻՆ:

Երրորդ նախագահ Սերժ Սարգսյանի մասին Փաշինյանը ամեն ինչ կասի, բայց ձերբակալել, առավել ևս պատժել, իհարկե, չի անի: Չէ՞ որ Սարգսյանն ինքը փոխանցել է, կարելի է նույնիսկ ասել, «նվիրել» է Նիկոլ Փաշինյանին իշխանությունը հետևյալ բառերով՝

«ՓԱՇԻՆՅԱՆԸ ՃԻՇՏ Է: ԵՍ ՀՐԱԺԱՐԱԿԱՆ ԵՄ ՏԱԼԻՍ»:

2020թ. փետրվարի 29-ին Պատվիրված նամակով (RA10503871RU) շարադրելով հատվածներ իմ բոլոր


դիմումներից, զեկուցագրերից, պահանջներից, քրեական գործեր հարուցելու ԱԱԾ-ի մերժումից, պատմելով Հոկտեմբերյան քաղաքում չորս գործարանների վերականգնման մեր առաջարկների, ներկայիս Կառավարության անփութության, Ռուսաստանում և Հայաստանում ռազմականացված սպորտային բազաներ ստեղծելու հնարավորության, մարդկանց աշխատանքի տեղավորելու մասին, Փաշինյանին հերթական (արդեն վեցերորդ) դիմումն եմ գրել: Արդյունքում նշեցի՝

Ձեր երաշխավորությամբ պատրաստ եմ վերադառնալ Հայաստան՝ օգնելու № 58214918 քրեական գործով քննությանը մեր ջոկատի «պատահական» զոհված լավագույն մարտիկների մասին քննություն անցկացնելու հարցում, այդ թվում՝ որոշ

«զորահրամանատարների» կողմից կատարված այլ հանցագործությունների բացահայտման հարցում:

Մենք չենք խնդրել և չենք խնդրում Ձեզանից ողորմություն, այլ ընդհակառակը, ուզում էինք օգնել Ձեզ բարձրացնել հանրապետության տնտեսությունը, աշխատանքի տեղավորել ժողովրդին:

Հանուն մեր վիրավորների, զոհված, մոռացված մարտիկների խնդրե՛լ և խնդրո՛ւմ ենք ճշմարտություն և արդարություն: 2020թ. մարտի 13-ին տվյալ դիմումը հանձնվեց հասցեատիրոջը:

Եվ այնպես, ինչպես ընդունված է Հայաստանում, մինչ օրս պատասխան չկա: Վերջնականապես համոզվեցի, որ Նիկոլ Փաշինյանն իր իբր նվիրումով, պարկեշտությամբ, ժողովրդի օգնությամբ եկավ իշխանության՝ շարունակելու Լևոն- Տեր Պետրոսյանի գործը: ԻՍԿ ՉԷ՞ ՈՐ 1988-ԻՆ ՀԵՆՑ ԱՅԴՊԵՍ ԷԼ ՍԿՍԵՑ ԼԵՎՈՆ ՏԵՐ-ՊԵՏՐՈՍՅԱՆԸ: = ԻՐԱԿԱՆՈՒՄ ՈՉԻՆՉ ՉԻ ՓՈԽՎԵԼ: ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆԸ ԿՐԿՆՎՈ՛ՒՄ Է:

Հայաստանում ժողովրդական հեղափոխություն չի եղել: Հայաստանում պայմանավորված, իշխանափոխություն է եղել:

Բայց դրանք իմ տարբերակներն են: Բնականաբար քաղաքական գործիչները, լրագրողները, գործակալները, իրավապաշտպանները, շատ բան իմանալով, թաքցնում են, շատ բան մնում է երկաթյա վարագույրի հետևում:

ԵԶՐԱԿԱՑՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ ԹՈ՛Ղ ԱՆԻ ԺՈՂՈՎՈՒՐԴԸ:

2020 թ. ապրիլի 09-ին անսպասելիորեն իմ էլեկտրոնային փոստին նամակ ստացա ոմն Արմեն Միքայելյանից՝ վկաներին և հանցագործներին գտնելու հարցում օգնության առաջարկներով:

(Առանց թեմայի) Armen Mikhaelyan a.mikhaelyan@yandex.ru 9 ապր 2020 դեպի 13:04 Ձեզ՝ az.oganisian@yandex.ru Նամակի լեզուն հայերենն է: Թարգմանե՞լ ռուսերեն: Թարգմանել

Բարեվ ձեզ պարոն Ազատ Հովհաննիսյան: Դուք մեզ չեք

ճանաչում: Մենք նույնպես եղել էնք Ղարաբաղյան պատերազմի

մասնակիցներ: Այնուհետեվ ծառայել ենք

ներքին օրգանների քրեական բաժիններում: Վաղուց հետեվում էնք Ձեր համարյա բոլոր գրված նյութերին, մեծ ուշադրււթյամբ ընթերցել ենք Ձեր գիրք - հիշողություններն, ուսումնասիրել բերված փաստերն, տեղկայված փաստաթղթերն: Առաջացնելով մեր մեջ մեծ հետաքրքրություն, հանդիպել ու զրուցել ենք նախկինում Ձեր ջոկատի որոշ անձանց հետ Զրուցելով տղաների հետ, համոզվել ենք ինչպես Ձեր նվիրվածության, կատարված դեպքերի, այնպես էլ Ձեր գրքում բերված շատ փաստերին: Նաեվ պարզաբանել ենք գործի համար շատ կարեվոր որոշ վկաների բնակության վայրերն Ռուսաստանում, Թուրքմենյայում, ՈՒկրաինայում, Ամերիկայում, Գերմանյայում: Ելնելով Ձեր անցած ճանապարհից, Ձեր բնավորության համաձայն հավատալով ուժային կառույցների, վերնախավերի արդար գործունելությանը, օրինականությանը, փորցել - փորցում եք պայքարել, զինվորական դատարանի առաջ կանգնեցնել բոլորիս լավ հայտնի բարցրաստիճան սպաներ Արշալույս Փայտյանին,

Ռոդեն Պողոսյանին, Ռուստամ Գասպարյանին: Ցավոք հայտնում ենք, որ չունենալով համապատասխան բոլոր անհրաժեշտ գրավոր ապացույցներ, Դուք նորից ու նորից կկանգնեք մեծամեծ անհաջողությունների առաջ: Դուք հաշվի չեք առնում նրանց բոլոր տեսակի հնարավորությունները, կապերը ինչպես բոլո ուժային կառույցներում, այնպես էլ վերնախավերում, քաղաքական դաշտում: Ւնչպես պատերազմի մասնակիցներ, հասկանալով Ձեր արդարացի միտումները, որտեղ պահանջվում է խիստ մասնագիտացված ապացուցումներ ու պարզաբանումներ, հաշվի առնելով հակառակ կողմի բարձրաստիճան սպաների հսկայական հնարավորություններն ու միջոցները, առաջարկում ենք մեր միջամտությունն ու օգնությունը: Մեր խմբով գրավոր բացատրություններ կվերցնենք բոլոր կարեվոր վկաներից:

Կբացահայտենք երեք տարի գործած, պատերազմի թեժ ընթացքում ջոկատը միտումնավոր լուծարողներին, պատվիրատուներին, որը հավասար է դավաճանության:

Կբացահայտենք պատերազմի ընթացքում զենք. զինամթերքների անօրինական Յուրացումներ, հնարավոր վաճառման դեպքեր, որը հավասար է դավաճանության:

Կբացահայտենք Ձեր ջոկատի հասանելիք պարգեվների, կոչումների յուրացման փաստեր:

Կբացահայտենք Ձեր, Ձեր ընտանիքի հանդեպ մահափորցի, ջոկատի տղաների հանդեպ կատարված ճնշումներ իրագործողներին ու պատվիրատուներին, որը հավասար է դավաճանության:

Կբացահայտենք Ձեր ջոկատի տղաների «պատահական» զօհման, գերի ընկնելու փաստեր, կամ իրական պատճառները, որը հավասար կլինի դավաճանության:

Կբացահայտենք թշնամու գերիների «պատահական» անհետացման փաստեր, որը հավասար է դավաճանության: Միմիայն ունենալով համապատասխան ու այլ գրավոր փաստեր,

բացատրություններ, լավ ճանաչված. փորցված փաստաբանի, իրավապաշտպանների, միջազգային թղթակիցների, հանրության աջակցության ներքօ կարող եք դիմել իրավական օրգաններ, վերադաս մարմիններ, դատական ատյաններ (միշտ պետք է հաշվի առնեք հակառակ կողմերի ծանոթյունները իրավապահ ու բոլոր ուժային օրգաններում, նախկին ու ներկա իշանությունում, ֆինանսական հնարավորությունները, չբացառելով հնարավոր վտանգները, ինչպես նաեվ Ձեր երկար տարիների բացակայությունը Հայաստանից): Հաշվի առնելով փաստերի ձերքբերման դժվարությունները տարբեր երկրներում, Հայաստանի տարբեր շրջաններում, ինչպես նաեվ հնարավոր վտանգները, մեր խմբին հատկացվելիք ծախսեր գումարը կատարվող աշխատանքի, գործուղոմների դիմաց, բոլոր տեսակի զեխչերով կազմում է 470 000 (չորս հարյուր յոթանասուն հազար) ամերիկական դոլլար: Որի 20%ն որպես կանխավճար (Հայաստանում կամ Ռուսաստանում հանդիպման ժամանակ), իսկ 80%-ն բոլոր փաստաթղթերը Ձեզ փոխանցելու պահին: Սպասում ենք Ձեր որոշմանը: Հարգանքներով՛ Արմեն Միքաելյան


Կարդալով մի քանի անգամ, ես զարմացած էի: Չէի կարողանում հասկանալ, թե ո՞վ է Արմեն Միքայելյանը: Նման մարդ, նման անունով չգիտեի, չեմ հիշում: Որտեղի՞ց հանկարծ հայտնվեց և այդքան ջանասիրաբար ցանկանում է օգնել: Կամ խաղալով զգացմունքների հետ, ցանկանում է վաստակե՞լ: Բայց ոչ: Եթե նա կարդացել է իմ գիրքը, ապա պետք է հասկանա, որ ես 15-17 տարի անցկացրել եմ դատապարտյալների շրջանում՝ աշխատելով ՔԿԾ համակարգում, և հեշտ չի լինելու խաղալ իմ հետ: Եվ ինչի՞ համար: Ինչ էլ որ լինի, պատասխանեցի՝


Re: (Առանց թեմայի) Հովհաննիսյան Ազատ az.oganisian@yandex.ru 10 Ապրիլ 2020 դեպի 6: 45 1 ստացող: AMArmen Mikhaelyan

Բարև Ձեզ, հարգելի Արմեն: Հանկարծ ստացա ձեր առաջարկը: Շնորհակալություն հասկանալու համար, բայց ուշադիր կարդալով, խորհրդակցելով որոշ վստահելի Մարդկանց հետ, ՈՐՈՇԵՑԻ՝ Իհարկե, շնորհակալ եմ, որ ինչպես շատերին, այնպես էլ Ձեզ հետաքրքրել է մեր պատմությունը: ԱՅՍՊԻՍՈՎ, ձեր առաջարկի համաձայն, լինելով մարտական գործողությունների նախկին մասնակիցներ, ՆԳՆ մարմիններում աշխատելուց հետո, Դուք Ձեր խմբի հետ ցանկանում եք օգնել բացահայտել ճշմարտությունը, հարցնել - հարցաքննել որոշ ԿԱՐԵՎՈՐ վկաների, կատարողների, արդյունքները գրավոր փոխանցել ինձ Հայաստանում կամ Ռուսաստանում հանդիպման ժամանակ: Ձեր ջանքերի, աշխատանքի համար դուք ցանկանում եք ստանալ 470 հազար ԱՄՆ դոլարի հոնորար: ՀԱՂՈՐԴՈՒՄ ԵՄ՝ Իհարկե, դա արժե դրան: Իհարկե, ես լավ հասկանում եմ, թե ում, ինչի, ինչ վտանգների հետ Դուք պետք է առնչվեք ԸՆԴ ՈՐՈՒՄ, ԴՈՒՔ ՀԱՇՎԻ ՉԵՔ ԱՌՆՈՒՄ՝ Պատերազմի տարիներին ոչ ես, ոչ էլ իմ ջոկատի անդամները չէին գողանում, խոշոր դրամաշորթությամբ չէին զբաղվում, չէին սպանում:

=Այլապես վաղուց այդ «գեներալները, գնդապետները, պատգամավորները»՝ միլիոնատերերը Փաշինյանի, Գրիգորյանի ու Վանեցյանի հետ քրեական գործեր կհարուցեին իմ դեմ: Ես (մենք) Հայաստանից հեռացել ենք առանց որևէ գումարի: ՀԱՄԱՊԱՏԱՍԽԱՆԱԲԱՐ՝

= Ես չունեմ գումար, և անգամ մեծ ցանկության դեպքում ես չեմ կարող տալ Ձեր պահանջած գումարը:

ԵՍ ԼԱՎ ՏԵՂԵԿԱՑՎԱԾ ԵՄ, ԹԵ ՈՐ ՇՐՋԱՆՆԵՐՈՒՄ, ԵՐԿՐՆԵՐՈՒՄ ԵՆ ԱՊՐՈՒՄ ՀԵՌԱՑԱԾ ՄԱՐԴԻԿ ՄԵՐ ՋՈԿԱՏԻՑ: ԿԱՐԾՈՒՄ ԵՄ:

Թեև նրանք արժանի տղաներ են, բայց նրանց հարցաքննությունը գործին օգուտ չի տա:

Արտասահմանում գտնվող անձանց համապատասխանաբար

հարցաքննել պետք չէ: Հաշվի առնելով այն հանգամանքը, որ բոլոր ելքերը փակ են, մեր միջև համաձայնեցնելուց հետո, կարող եք աշխատանք սկսել Հայաստանից (Հոկտեմբերյան, Երևան, Կիրովական, Ալավերդի): ԱՌԱՋԱՐԿՈՒՄ ԵՄ՝

Հարցաքննել միայն ՀՀ և ՌԴ տարածքում բնակվող անձանց:

Գումարը հոնորարի նվազեցնել առավելագույնը մինչև 200 հազար դոլար:

= Հայաստանի տարածքով տեղաշարժվելու համար երաշխավորված կանխավճարը կկազմի 200 հազար ԱՄՆ դոլարի գումարի առավելագույնը 5% – ը (ամբողջ գումարը դուք կստանաք միայն փաստացի կատարված աշխատանք– ծառայությունների արդյունքներով, հարցաքննությունների արձանագրությունների բնօրինակները մեր մարդուն փոխանցելու ժամանակ ՀՀ-ում կամ ք. Սամարայում):

= Ամբողջ գումարի երաշխավորված մնացորդը (95%) կստանաք միայն փաստացի կատարված աշխատանք - ծառայությունների արդյունքում, հարցաքննությունների արձանագրությունների բնօրինակների փոխանցման ժամանակ:

ՆԱԵՒ ՓՈԽԸՄԲՌՆՄԱՆ ՀԱՄԱՐ՝

Դուք ինձ տեղեկություններ եք տրամադրում՝ որ տարիներին, որ ջոկատներում, որ շրջաններում եք Դուք մասնակցել մարտական գործողություններին:

Կապված այն բանի հետ, որ օրերս ես ժամանակավորապես ջնջում եմ ֆ/բ էջը, իմ հետ կապ հաստատել 89170375096 կամ էլ. փոստ, հասցե` az.oganisian@yandex.ru:

Հարգանքով՝ Հովհաննիսյան Ազատ:


Պատասխանը ստացա չորրորդ օրը:

ArmenMikhaelyan a.mikhaelyan@yandex.ru14 Ապրիլ 2020, 17:11 Ձեզ: az.oganisian@yandex.ru

Նամակի լեզուն հայերենն է: Թարգմանե՞լ ռուսերեն:

Բարի օր պարոն Ազատ Հովննիսյան: Ընդերցեցինք Ձեր առաջարկներն ու որոշումները: Իհարկե քաջ հասկանում ենք Ձեզ և Ձեր անվստահություններն ամենքի հանդեպ: Սակայն փորցեք հավատալ, մեզ հիմնականում մեծ հետաքրքրություն առաջացրեց այն հանգամանքներն, որ նման քայլ անելը, երկար տարիներ առճկատ դուրս գալով բոլորին քաջ հայտնի մի քանի բարցրաստիճան սպայակազմի, նույնիսկ ԱԱՑ-ի դեմ, հանուն ջոկատի զոհված և գերի ընկած ընկերների, ինչպես նաև տվյալ բարձրաստիճան սպաների լռությունները, արդեն բնութագրում է Ձեր նվիրվածությունը, անկեղծությունը, և Ձեր գրքում բերված գրառումների շատ իրականությունները: Ցավոք նման դեպքեր շատ են պատահել, սակայն նման արարք ինչպես Ձերն է, դեռ մեր պատմության մեջ չի եղել, քանի որ մինչև առ օրըս, ընդհուպ հեղափոխությունից հետո էլ, բոլորը գտնվում են վախի, կասկածանքների, միմյանց հանդեպ անվստահոթյան, անօրինականությունների, անարդարությունների ազդեցության ներքօ: ՈՒստի նման դեպքերի բացահայտումներն պետք է վերաբերի և ոտքի կանգնեցնի ամբողչ ազգին: Սակայն ցավոք մինչ առ օրս, դա մասսայական բնույթ չի կրում: Մենք մասնակցել ենք Ղարաբաղյան ազատագրման պայքարին, պատերազմական գործողություններին Մոնթե – Ավո Մելքոնյանի գումարտակում:

ԳՈՐԾԻ ՎԵՐԱԲԵՐՅԱԼ ՀԱՅՏՆՈՒՄ ԵՆՔ: Մենք մտադրություն չենք ունեցել եվ չունենք գումարներ վաստակել Ձեր, առավել եվս զօհված, գերի ընկած մեր ազգի նվիրված տղաների թափած

արյան հաշվին: Մեր կողմից նշված գումարը (470000), իր մեջ ընգրկում էր բոլոր տեսակի ուղեվորություննները արտասահմանյան տարբեր երկրներ, անսպասվելիք ծախսեր,

ներքին օրգաններում ներկայումս աշխատողների հնարավոր միջնորդների փոխօգնություններ, և այլն: Նկատի ունենալով Ձեր որոշումները, հաշվարկելով, որ միմիայն Հայաստանում, հետագայում Ռուսաստանում աշխատանքներ իրագործելու համար շատ մեծ ծախսերի անհրաժեշտություն չի լինելու, հանգեցինք հետևյալ համաձայնությունների:

—Ժամանակաորապես չսկսել հետաքննություններ, նախքինում նշված արտասահմանյան որոշ երկրներում, որն էլ կազմելու էր մեր կողմից նշված ծախսերի ամենամեծ մասը:

—Աշխատենքներն սկսել Հայաստանի Ձեր կողմից նշված քաղաքներում, շրջաններում:

—Ձեր կողմից որոշված մեր խմբի տարվող ծախսերի վճարվելիք 200000 Ամերիկական դոլլար ընդհանուր գումարի չափը, մեր կողմից պակասեցնել մինչեվ 115-120 հազարի սահմաններում:

—Կապված երկրում տիրող իրավիճակներից, աշխատանքներն սկսել աշնանից, 30% վճարի շրանակներում, որն մեզ կվճարվի միայն Հայաստանում կատարված աշխատանքների դիմաց, ինչպես նայեվ փաստաթղթերն Ձեզ փոխանցելու ընթացքում Հայաստանում կամ Ռուսաստանում;

—Հաջորդ փուլում սկսել աշխատանքները Ռուսաստանի մի քանի նահանգներում (Չելյաբինսկ, Մոսկվա, Կրասնոդար, Տվեր, Ստավրոպոլ, Ռոստով, Սիզրան):

—Ռուսաստանի տարածքներում տարվելիք բոլոր տեսակի գործողությունների գումարն կկազմի ընդհանուր գումարի մնացած 70%-ն, որը նույնպես մեզ կվճարվի միայն

—Ռուսաստանի մի քանի տարածքներում փաստացի կատարված աշխատանքների արդյունքների դիմաց, ինչպես նաեվ Հայաստանում կամ Ռուստանում փաստաթղթեր Ձեզ փոխանցելու ընթացքում:

—Ձեր ցանկությամբ, գործի վերաբերյալ բոլոր տեսակի

փոխգործողություններն, համաձայնեցումները, ֆինանսական հարցերի լուծումները, կարող ենք իրագործել Հայկ Հովհաննիսյանի կամ Ձեր ամենամոտ ընկերոջ՝ Հարութ Պետրոսյանի միջոցով:

Հիշեցնում ենք: Հետագա գործողություններ կիրառելիս հաշվի առնել, հակառակորդների անցյալ, ինչպես նաեվ ներկայիս իշխանական մթնոլորտում մեծ կապերը, ֆինանսական ահռելի հնարավորությունները: ՈՐՈՆՑ ՀԱՂԹԵԼՈՒ ՀԱՄԱՐ, ՁԵԶ ԱՆՀՐԱԺԵՇՏ Է ՈՒՆԵՆԱԼ:

—Մի քանի տասնյակ վստահելի ընկերներ:

—Ժողովրդի, թղթակիցների, իրավապաշտպանների, առավել եվս Սփյուռքի և Ռուսաստանի հայության ամենօրյա – հաճախակի մասնակցություն, որոշ քաղաքական ուժերի միջամտություն:

—Անկաշառ փաստաբան:

Հակառակ պարագայում, հնարավոր է կանգնեք նույնիսկ անսպասելի վտանգների առջեվ... Հարգանքներով՝ Արմեն Միքայելյան


Կրկին կարդացի մի քանի անգամ, կասկածներ, տարբեր մտքեր, հանգիստ չէին տալիս:

Ովքե՞ր են այդ խորհրդավոր մարդիկ: Գործակալնե՞ր, սադրիչնե՞ր, թե՞, այնուամենայնիվ, ճիշտ ոստիկան- մարտիկներ: Չէ՞ որ չի բացառվում, որ ամենուր, այդ թվում՝ ուժային կառույցներում (օրինակ, իմ դեպքում՝ ԱԱԾ որոշ օպերատիվ աշխատակիցներ) եղել են, կան և կլինեն ըմբռնումով մարդիկ: Մյուս կողմից, բոլոր ժամանակներում

եղել են, կան և կլինեն ստոր մարդիկ: Կարո՞ղ եմ նրանց վստահել և նորից «պատահաբար չընկնել» խնդիրների մեջ, ինչպես 1991-1993 թվականներին: Իսկ գուցե նրանք ինչ-որ մեկի գործակալներն՞ են: Չհետաձգելով՝ հաջորդ օրը

պատասխանեցի անհայտ Արմենին՝

Re: (առանց թեմայի) Հովհաննիսյան Ազատ az.oganisian@yandex.ru 15 Ապրիլ 2020, 11:04 1 ստացող: Armen Mikhaelyan

Բարի օր, Արմեն և ձեր ամբողջ թիմ: Ձեր վերջնական առաջարկները՝ կապված Ձեր հայրենասիրության, փառասիրության հետ, արժանի են հարգանքի: Այս փաստը հիմնականում կապում եմ մեծ հրամանատար Մոնթեի (Ավո) դաստիարակության հետ, որի կողքին, ինչպես գրում եք, պատիվ եք ունեցել ծառայելու, մարտական ճանապարհ անցնելու: Մենք ընդամենը մեկ անգամ պատիվ ունեցանք հանդիպելու ձեր ջոկատին՝ Մոնթեի գլխավորությամբ: Բայց դա ընդամենը մեկ անգամ, և ընդամենը 3-4 օր. Ես ոչ մեկին չեմ հիշում: Այդ մասին ես նշել եմ իմ հուշագրքում: Ես լսել եմ ձեր ջոկատի հերոսության մասին: Նույնիսկ այն փաստը, որ դուք գումարը 470 000 դոլար համաձայնեցիք հետագայում նվազեցնել մինչեւ 115-120 հազար դոլար, արդեն խոսում է շատ բաների մասին: Բայց քանի որ ես կողմնակից չեմ լսելու, գեղեցիկ բառեր արտասանելու, անցնում ենք գործի՝ ես լիովին աջակցում եմ և համաձայն եմ ձեր առաջարկների հետ: Քանի որ դուք ինձ հետ ազնիվ եք, նույն կերպ ես էլ եմ գործելու:

= Հաշվի առնելով տնտեսական հանգամանքները Ռուսաստանում, ինչպես նաև աշխարհում, պարզաբանում եմ՝ մատուցված ծառայությունների դիմաց վճարումը, որը

կատարվելու է Հայաստանի տարածքում, 115-120 հազար դոլարի ընդհանուր գումարի 30% - ը, կատարված աշխատանքների փաստով երաշխավորում եմ ցանկացած ժամանակ: Ռուսաստանի Դաշնության տարածքում աշխատանքը շարունակելու համար, նման փող ես չունեմ (70%), և դեռ չի նախատեսվում:

= Այս կապակցությամբ, Ռուսաստանի Դաշնության տարածքում ծանոթների, ընկերների և հատկապես Սփյուռքի և Մոսկվայի հետ բանակցություններից հետո, իմ ֆինանսական հնարավորությունների մասին լրացուցիչ կտեղեկացնեմ: Ո՛չ մի դեպքում այդ գործին չխառնել, չմիջամտել Հայկ Հովհաննիսյանին և իմ մտերիմ ընկեր Հարութ Պետրոսյանին:

= Միայն ե՛ս լիովին պատասխանատու կլինեմ իմ խոստումների համար:

= Միայն դո՛ւք լիովին պատասխանատու կլինեք Ձեր վրա վերցրած ԲՈԼՈՐ պարտականությունների, խոստացված աշխատանքների կատարման համար:

ԿԱՐԾՈՒՄ ԵՄ՝ Հետագա նամակագրությունը արդյունավետ չէ և առայժմ իմաստ չի ունենա: Հայաստանի տարածքում աշխատանքը կարող եք սկսել Ձեզ համար ցանկացած հարմար ժամանակ: Հանդիպել ՌԴ-ի կամ Հայաստանի տարածքում, որոշելու որոշ, այդ թվում՝ ֆինանսական հարցերը, կարող ենք և կլինենք միայն մենք ինքներս՝ ձեր կատարած փաստացի աշխատանքների արդյունքներից հետո: Հարգանքով՝ Ազատ Հովհաննիսյան:


Մտածելով, որ այդ խորհրդավոր տղաները կամ խաղում են, կամ ինչ-որ մեկի գործակալներն են, կամ լրջորեն ցանկանում են օգնել, որոշեցի խորհրդակցել ուժային կառույցների որոշ

մարդկանց, ծանոթ հեղինակավոր դատապարտյալների, ինչպես նաև Ռուսաստանում և Հայաստանում ինձ արդեն լավ ծանոթ հայերի հետ, որոնց ես վստահում եմ (Արթուր Բունիաթյան, Հայկ Համբարձումյան, Մերուժան Ղազարյան): Նաև որոշեցի հետաքրքրվել՝ գուցե ինչ-որ մեկն այդ Արմենին ճանաչո՞ւմ է: Քանի որ ինչպես շատ նախկին մարտիկներ, այնպես էլ ես, այս բոլոր երկար տարիներին բուժվել ենք, բուժվում ենք բացառապես մեր միջոցներով, և

վերջնականապես համոզվելու համար, որ ինչպես ինձ, շատ նախկին մարտիկների, այնպես էլ ողջ ժողովրդին բոլոր երեք

«թագավորները», ինչպես նաև Փաշինյանն օգտագործել են,

2020 թվականի ապրիլի 14-ին՝ առաջին անգամ այս գրեթե 30 տարվա ընթացքում, պատվիրված նամակով (կրկնօրինակը պաշտպանության նախարարին) դիմել եմ (RA71025291RU) Վարչապետ Փաշինյանին խնդրանքով օգնել գոնե իմ բուժման համար՝

= Հայաստանի Հանրապետության վարչապետին (կրկնօրինակը պաշտպանության նախարարին)

ՌԴ, ք. Սամարա 14 ապրիլի 2020

Հեռ. 8 917 037 50 96; էլ. փոստ: az.oganisian@yandex.ru

Պարոն Փաշինյան և պաշտպանության նախարար, ես՝ Ազատ Կառլենի Հովհաննիսյանս (ծնվ. 1953 թ.), 1991-1993թթ. ներառյալ ղարաբաղյան պատերազմում եղել եմ Հոկտեմբերյանի «Նժդեհ» ջոկատի մասնակից և հրամանատար: Մի քանի անգամ վիրավորվել եմ (թև, ոտք, մեջք, գլուխ) և այլն: «Մարդկանց շնորհիվ՝ որոշ զորահրամանատարներ»՝ Ալիկ Պետրոսյանի, Վազգեն Սարգսյանի, Վանո Սիրադեղյանի և ՀՀՇ կուսակցության մյուս քաղաքական գործիչների, ինչպես

շատերը, այնպես էլ ես՝ մեր իսկ կողմից պաշտպանված Հանրապետությունից ստիպված մեկնեցի 1994 թվականին: Ես ապրում եմ Ռուսաստանում ՌԴ քաղաքացի եմ 1995 թվականից: Քանի որ ես Ռուսաստանի մարտական գործողությունների մասնակից չեմ, սկսած 1995 թվականից, բուժվել եմ և մինչ այսօր բուժվում եմ բացառապես սեփական միջոցներով պատերազմում «վաստակած» տարբեր հիվանդություններից:

Վերջին տարիներին ավելի ու ավելի է վատանում առողջությունս: Առաջարկվում է բուժում հետագա հնարավոր վիրահատություններով՝ լյարդի, թոքերի, սրտի, գլխի, ոտքերի:

Քանի որ, ինչպես հանրապետության նախկին ղեկավարները, այնպես էլ անձամբ Դուք չկատարեցիք և չեք կատարում ձեր պարտքը Հայրենիքի պաշտպանների հանդեպ, ԽՆԴՐՈՒՄ ԵՎ ՊԱՀԱՆՋՈՒՄ ԵՄ՝

Նյութապես օգնել ինձ բուժման համար:

Բուժման արժեքը (հնարավոր է, վիրահատություններով) այսօր կազմում է ավելի քան 4 (չորս) միլիոն ռուսական ռուբլի: Տվյալ նպատակային միջոցները (հաշվետվությունը երաշխավորում եմ) կարող եք փոխանցել հետևյալ վավերապայմաններով: ՀՎՆՀ՝ 636 401 320 558;

Հ/Հ՝ 408 178 106 544 064 234 88;

ԲԱՆԿԻ ՀՎՆՀ՝ 770 708 38 93;

ՇԱՀԱՌՈՒԻ ԲԱՆԿԻ ԲՆԿ՝ 043 601 607;

Թ/Հ՝ 301 018 102 000 000 006 07;

«Սբերբանկ» բանկի ստորաբաժանման կոդը 5469910185; Ստացողի բանկը՝ Ռուսաստանի Սբերբանկի № 6991 մասնաճյուղը (ԲԲԸ), ք. Սամարա, Կույբիշևևի փող., տուն 93,

Նաև տեղեկացնում եմ, որ ՀՀ տարածքում բուժում անցնելու համար Հայաստանի բյուջեի հաշվին, պատրաստ եմ վերադառնալ և բուժվել Հայաստանի հիվանդանոցներում:

ՀԱՎԵԼՎԱԾՆԵՐ՝ տեղեկանքներ-քաղվածքներ իմ վերքերի մասին թվով ինը թերթ:

Հույսով և հարգանքով՝ պահեստազորի կապիտան Հովհաննիսյան Ա. Կ.

ԱՆՍՊԱՍԵԼԻ ԷՐ, ԲԱՅՑ ՊԱՏԱՍԽԱՆԵՑԻՆ՝

Sose Mikaelyan sose.mikaelyan@gov.am6 մայիս 2020 դեպի 11:39 Ձեզ az.oganisian@yandex.ru

Ի պատասխան Վարչապետին հասցեագրված Ձեր դիմումի` ափսոսանքով տեղեկացնում ենք, որ ՀՀ վարչապետի աշխատակազմը հնարավորություն չունի Ձեզ ֆինանսապես աջակցելու, քանի որ պետական բյուջեով միջոցներ

նախատեսված չեն: Հայցում եմ Ձեր ներողամտությունը: Հարգանքով, ՀՀ քաղաքացիների ընդունելության և դիմումների քննարկման վարչություն sose.mikaelyan@gov.am Հայաստանի Հանրապետություն, ք. Երևան, 0010, Հանրապետության հրապարակ, Կառավարական տուն 1 Regards, Sose Mikaelyan Republic Square, Government House 1, 0010

Yerevan, Republic of Armenia http://www.gov.am/


Իհարկե, այլ պատասխան չէի էլ սպասում, բայց

«ուրախանալով» անմիջապես պատասխանեցի՝

Re: (Առանց թեմայի) Հովհաննիսյան Ազատ az.oganisian@yandex.ru 6 մայիսի 2020,12:27 1 ստացողը Sose Mikaelyan sose.mikaelyan@gov.am

Շնորհակալություն, որ գոնե այս դիմումին արձագանքեցիք:

Ուրեմն, ինչպես հանրապետության նախկին ղեկավարներին, այնպես էլ ներկա ղեկավարությանը հետաքրքիր չեն վիրավոր մարտիկները...


Նման պատասխանից հետո թող ինչ-որ ապուշ կամ նույնիսկ հայրենասեր ապացուցի, որ Նիկոլ Փաշինյանն ընտրվել է իր ժողովրդի կողմից:

Ին՞չն է հետաքրքիր՝

Իմ այս դիմումի պատասխանով վարչապետ Փաշինյանի վարչակազմն ապացուցեց, որ իմ բոլոր նամակները, զեկուցագրերը, առաջարկությունները, խնդրանքները, պահանջները, ստացվել են:

Պարզվում է՝ բոլոր նամակները, զեկուցագրերը, դիմումները, նամակները, զեկուցագրերը, դիմումները, խնդրանքները կարդում են վարչակազմի անդամները, իրենք էլ որոշում են, թե

ո՞ւմ և ինչպե՞ս պատասխանել: Իսկ չէ՞ որ իմ բոլոր դիմումները վերաբերում էին հենց ժողովրդի վիրավորներին ու զոհված մարտիկներին, երկրի էկոնոմիկայի բարցրացմանը, ազգի թշնամիների բացահայտմանը:

Իսկ Փաշինյանն ի՜բր ժողովրդի ընտրյալ է: ՀԱՐՑԵՐ՝

—Անտեսելով իր աշխատակազմի անդամներին՝ ինչո՞ւ է Փաշինյանն ամեն անգամ ժողովրդին «ոսկե սարեր» խոստանում:

—Ինչո՞ւ ենք դիմում Փաշինյանի անունով, եթե նա չի կարդում մեր դիմումները:

—Ինչո՞ւ 27 տարի շարունակ չէր կարելի օրենք ընդունել վիրավոր մարտիկներին օգնություն ցուցաբերելու մասին:

—Ուրեմն, այդ մարտիկներն ինչպես այդ տարիներին պետք չէին, այնպես էլ հիմա նոր կառավարիչներին պե՞տք չեն:

—Ի՞նչ է փոխվել հեղափոխությունից հետո:

—Ինչի՞ կամ ո՞ւմ համար են կռվել, վիրավորվել, զոհվել:

—Ի՞նչ կլինի, եթե Աստված չանի, նորից պատերազմ բռնկվի:

—Ինչպես միշտ, օգտագործելո՞ւ և դեն են շպրտելո՞ւ մեր երիտասարդներին:

—Արդյո՞ք Փաշինյանի այս պահվածքը չի նշանակում, որ նրան չեն հետաքրքրել և չեն հետաքրքրում ժողովրդի մարտիկների ճակատագրերը, համապատասխանաբար, ժողովրդի ճակատագրերը:

Փաշինյանի կառավարությունը գոնե ինչ-որ փաստաթղթեր պահանջեր, առաջարկեր գալ Հայաստան բուժման և այլն: Ո՜չ, նրանք բոլորին օգտագործել են որպես թաշկինակ, և շպրտել: Այստեղ ես զարմանում եմ շատ մարդկանց վրա՝

-Ինչպե՞ս կարելի է հավատալ բոլոր չորս «թագավորներին»:

-Ե՞րբ ժողովուրդը կհասկանա, որ մեզ բոլորիս օգտագործել են 30 տարի, և նման մարտավարությամբ կօգտագործեն մեր

երիտասարդներին:

-Իսկ գուցե ոմանց համար իմ բերած հիմնավոր և փաստագրական փաստերը բավարար չե՞ն:

Միամիտ մարդիկ ենք: Արագ հավատում ենք ճառախոսներին, ծաղրածուներին, դերասաններին:

Ե՞ՐԲ ԿՀԱՍԿԱՆԱՆՔ, ՈՐ ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆԸ ԿՐԿՆՎՈ՜ՒՄ Է:

Իհարկե, ես համաձայն եմ նրանց հետ, ովքեր ասում են, որ մենք մարտի ենք գնացել, վերքեր ենք ստացել, տղաները զոհվել են, շատերը դարձել են աղքատ, հաշմանդամ, ո՛չ հանուն «թագավորների», ո՛չ էլ հանուն որոշ դրածոներ՝ Լևոնի, Վազգենի, Վանոյի, Ալիկի, Ռոբերտի, Սերժի՝ «գեներալների, գնդապետների, հերոսների, պատգամավորների»:

Մենք պաշտպանել ենք ՀԱՅՐԵՆԻՔԸ, ազատագրել ենք Ղարաբաղը-Արցախը: Բայց նաև կարծում եմ, որ դա այլ ինչ է, քան քնարերգություն: Արդյո՞ք մեզ ներելու են մեր վիրավորները, զոհված մարտիկները: ԱՄԵՆԱՅՆ ՀԱՎԱՆԱԿԱՆՈՒԹՅԱՄԲ, Ո՛Չ, ԵՎ ՆՐԱՆՔ ԿԼԻՆԵՆ ՃԻՇՏ:

Չէ՞ որ իմ նման միամիտ հրամանատարներն իրենց մարտիկներին արգելում էին դրամաշորթներ դառնալ, գողանալ, նվաստացնել, սպանել իր իսկ ժողովրդին:

Չէ՞ որ նման միամիտ հրամանատարները, ինչպիսին ես եմ, իրենց մարտիկներին վստահեցնում էին, որ կգա ժամանակ, և բոլոր գողերն ու մարդասպանները, «ամենաթողները»՝

«հրամանատարները, հերոսները, պատգամավորները, նախարարները, թագավորները»՝ ՀՀՇ-ի անդամները, պատասխան են տալու ամենի համար:

ԽԱԲԵԼ ԵՆՔ ԻՆՔՆԵՐՍ ՄԵԶ, ԵՎ ՄԵՐ ԻՍԿԱԿԱՆ ՄԱՐՏԻԿՆԵՐԻՆ: ՄԱՖԻԱՆ ԱՆՄԱ՛Հ Է:

2020թ. մայիսի 10-ին իմ խնդրանքով՝ տոնի առթիվ և խորհրդակցության համար հանդիպեցինք ուժային կառույցների որոշ տղաների և զինվորական սպաների հետ: Առաջին անգամ իմ հիշողություններում (գրքերում) չեմ նշի այն մարդկանց անունները, որոնց հետ որոշել եմ խորհրդակցել: Հուսով եմ, որ ընթերցողները ըմբռնումով կմոտենան: ՌԴ ուժային կառույցների փորձառու քննիչների, օպերատիվ ընկերներ- աշխատակիցների հետ զրույցը չէր կարող անցնել ձայնագրման ներքո: Եվ այդ պատճառով գրքում ես նշում եմ նրանց ոչ ամեն մի բառը, այլ մեր զրույցի իմաստը:

ՔՆՆԱՐԿԵԼՈՎ ԻՄ ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆԸ՝ ԸՆԿԵՐՆԵՐՍ ԵԿԱՆ ՀԵՏԵՎՅԱԼ ԵԶՐԱՀԱՆԳՈՒՄՆԵՐԻՆ՝

Նրանք սկսեցին այս խոսքերից՝ «Ազատ, դու ապրել ես, կռվել՝ մտածելով, որ ինչպես կինոյում, բոլոր կռվող մարդիկ պետք է եղբայրներ լինեն: Բայց չես մտածել, որ ոչ բոլոր մարդիկ են եղբայրներ: Քո մարտական ընկերների մահվան, ձեր ջոկատի փլուզման, քո ու քո ընտանիքի դեմ կատարված մահափորձի մեջ, այն բանում, որ տվյալ քրեական գործը փակել են 4 անգամ, քո բոլոր զեկուցագրերը, հայտարարությունները ուժային կառույցների ու իշխանությունների կողմից անուշադրության են մատնվել սկսած 1993թ.-ից առ այսօր։ Քո տղաների, ջոկատների մահվան մեջ, դու մեղադրում ես որոշ ոչ պիտանի հրամանատարներ՝ գնդապետ Կորյուն Ղումաշյանին, գեներալ – լեյտենանտ Արշալույս Փայտյանին, գնդապետ Ռոդեն Պողոսյանին, գնդապետ-պատգամավոր Ռուստամ Գասպարյանին, հնարավոր է նաև գեներալ-լեյտենանտ Մանվել Գրիգորյանին, այն ժամանակվա և ներկա իշխանություններին:

Մասնակցելով երկրաշարժից տուժածներին օգնություն ցուցաբերելուն, Ղարաբաղի փախստականներին ապաստան տալով, դու համոզվեցիր, որ ՀՀՇ կուսակցության ԲՈԼՈՐ առաջնորդներն ու անդամները զբաղված են եղել

հանրապետության փլուզմամբ, թալանով, կոռուպցիայով, դրամաշորթությամբ, սպանություններով: Չհամաձայնելով նրանց դիրքորոշմանը, մտածելով, որ ամաչում ես Հայաստանի համար այսքան ծանր ժամանակ տանը նստել, հակառակ քո ընտանիքի արցունքներին, ընկերների հորդորներին, որոշեցիր մասնակցել Ղարաբաղում մարտական գործողություններին: Ընդ որում, դու համարել ես լավագույն տարբերակը, և 1991 թվականին գրանցվել և մասնակցել ես մարտերին Յուրա Հովհաննիսյանի (Յուրա-26) ջոկատի կազմում: Հոկտեմբերյանում թիմ ստեղծելու քո առաջարկին Յուրա Հովհաննիսյանը (Յուրա-26) պատասխանեց՝ «Ազա՛տ դու դեռ նորեկ ես: Շատ բան չես տեսնում, չգիտես, չես հասկանում: Ես

չեմ ուզում և չեմ անի: Իսկ դու ստեղծի՛ր ջոկատ և միացի՛ր մեզ»: Դրանով իսկ ՀՀՇ կուսակցության հրամանատար և անդամ Յուրա Հովհաննիսյանը, ունենալով մարտական գործողությունների, իշխանության կուսակցության վերադասների շրջանում պտտվելու փորձ, հասկանալով նրանց գործողությունների ողջ անօրինականությունները, զգուշացրել է քեզ վտանգի մասին: Դու կամ չես հասկացել, կամ չես ցանկացել հասկանալ իր խոսքերի իմաստը: Նույն 1991 թվականին ցանկացել ես միանալ Ռուբո Եղոյանի «Երկրապահ» ջոկատին: Բայց քո մտերիմ ընկերները՝ Պեպանը, Լյովան, Հակոբը, Վանիկը, իմանալով քո ընտանեկան դրությունը, առարկել էն: Ավելի ուշ իմացար, որ Եղոյանի ջոկատը դարան է ընկել, անհետ կորել են բոլոր մարտիկները: Չհասկանալով, թե ինչպես մի օրում կարող էր վերանալ ամբողջ ջոկատը մինչև վերջին մարդը, դու սկսել ես շատ խորությամբ փորփրել, հետաքրքրվել, խնդրել, պահանջել՝ հասնելով ընդհուպ մինչև պաշտպանության նախարար Վազգեն Մանուկյանի մոտ,

որպեսզի պարզեն ջոկատի անհետացման հանգամանքները և պատճառը, թե ինչո՞ւ մարտիկները օգնություն չեն ստացել: Մի խոսքով, ճշմարտությունը փնտրելով՝ դու քո շուրջը հավաքել ես ոչ բարի կամեցողների ՀՀՇ-ից: Այս ամենի մասին գիտեր «Սև Հովազ» ջոկատի հրամանատար Ռուստամ Գասպարյանը:

Չէ՞ որ Գասպարյանի ջոկատում ծառայել են քո մանկության ընկերներ Արշակն ու Ավետիսը: Եվ նրանք, Գասպարյանի հուշումով, բազմիցս առաջարկել են քո ջոկատով մտնել իրենց ջոկատի կազմի մեջ: Չէ՞ որ Գասպարյանի մանկության ընկերը քո փեսա Մուշեղն էր (Պելեն), ով նույնպես քեզ է փոխանցել Գասպարյանի ջոկատի կազմում ընդգրկվելու առաջարկը: Չէ՞ որ հենց քո փեսա Մուշեղի հետ է Գասպարյանը գիշերվա ժամը 2-ին քո տուն եկել: Առաջարկում էր միավորել ջոկատները: Խոստացել էր քեզ նշանակել շտաբի հրամանատար:

Դա եղել է նախազգուշացում: Դու հրաժարվել ես:

Դրանով իսկ, դու ինքդ ստորագրել ես քո ԴԱՏԱՎՃԻՌԸ: Դա զայրացրել է նրան: Չէ՞ որ Գասպարյանը եղել և մնում էր ձեր շրջանի ՀՀՇ կուսակցության ակտիվ անդամն ու

հրամանատարը: Գասպարյանը վախենում էր Եղոյանից և նրա

«Երկրապահ» ջոկատի անդամներից, նրան ձեռնտու չէր շրջանում ևս մեկ, առավել ևս՝ խոշոր ջոկատի ստեղծումը: Ինչպես դուք, այնպես էլ մյուս ջոկատները խանգարում էիք Ռուստամին տեր լինել շրջանում: Պաշտպանության նախարար Վազգեն Սարգսյանի, ներքին գործերի նախարար Վանո Սիրադեղյանի, պաշտպանության նախարարի օգնական Ալիկ Պետրոսյանի և հենց նախագահ Լևոն Տեր-Պետրոսյանի քողի տակ, Ռուստամ Գասպարյանը ՀՀՇ կուսակցության որոշ անդամների հետ, իրենց հրամանատար Սամվելին՝

երեխաներին պատանդ վերցնելու սպառնալիքի տակ, ստիպել

են նրան հրաժարվել պաշտոնից: Գասպարյանը ցանկացել է դառնալ, և դարձել է Հոկտեմբերյանի շրջանում ջոկատների միակ հրամանատարը: Այդպիսին էր իշխանության կուսակցության ղեկավարների կամքն ու նպատակը: Դրա համար էլ իշխանության ներկայացուցիչները, հատկապես Վազգեն Սարգսյանը, դուրս են մղել և չեն ընդունել կադրային հայ սպաներին՝ ՌԴ-ից, Սփյուռքից: Հենց Վազգեն Սարգսյանն էր նշանակում նախարարներ, հրամանատարներ, պատգամավորներ՝ տրակտորիստներին, վարորդներին, հասարակ բանվորներին: Նրանք պետք է ծառայեին ոչ թե ժողովրդին, այլ իշխանավորներին:

Նրանք պետք է իրենց ջոկատները ստեղծեին շրջաններում, վախ ներշնչեին, ընդհուպ մինչև առարկողների գնդակահարություն, իսկ կուսակցության առաջնորդները, ՆԳՆ- ն, ՊԱԿ-ն, ռազմական ոստիկանությունը պետք է ծածկեին նրանց, ֆինանսավորեին: Նրանց թույլատրելի էր ամեն ինչ: Հիշի՛ր, թե ինչպես Վազգեն Սարգսյանը պաշտոնանկ անելով կադրային սպա, գնդապետ Ռեմիկ Մարդանյանին, բրիգադի հրամանատար նշանակեց շարքային վարորդ Մանվել Գրիգորյանին: ՌԴ-ից քա՞նի զորահրամանատար է ետ վերադարձրել նույն Վազգեն Սարգսյանը: Պրոֆեսիոնալ զինվորականները չէին կատարի անգրագետ պաշտպանության նախարարի հրամանները: Այսպիսով, ամբողջ Հայաստանում հրամանատարներ պետք է լինեին միայն ՀՀՇ կուսակցության անդամները: Իշխանություններին ոչ ձեռնտու մյուս ջոկատներն ու հրամանատարները պետք է մտնեին իշխանության կուսակցության կազմի մեջ, կամ պետք է «պատահաբար» մահանային: Այս ծրագիրը դրվել էր իշխանական կուսակցության հրամանատարների վրա: Իսկ որպես շնորհակալություն՝ պատերազմի ժամանակ այդ հրամանատարները կարողացան «ընդունվել և ավարտել»

բարձրագույն ուսումնական հաստատություններ, իսկ հետո դարձան «պատգամավորներ, նախարարներ, գնդապետներ, գեներալներ, հերոսներ» միլիոնատերեր: Ծառայելով մաֆիային, նրանք դարձան անձեռնմխելի: Աղքատությունից հետո նրանք սիրում էին լինել դրամաշորթներ, մարդասպաններ, իսկ հետո կոչվել «հերոսներ»:

Հայտնի է՝ «Ծայրահեղ աղքատությունը ծնում է ծայրահեղականություն, իսկ չափից ավելի հարստությունը ծնում է ամբարտավանություն»:

Նրանց դուր էր գալիս իշխանություն բանեցնել շրջաններում:

ԻՍԿ ԻՇԽԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ, ԴԱ ԿԻՐՔ Է:

Դա էր Յուրա Հովհաննիսյանի (Յուրա-26) նախազգուշացման իմաստը»: Այստեղ էլ ընդհատեցին խոսակցությունը հետևյալ խոսքերով՝ «Ազա՛տ, քո պատմությունը շատ հոգնեցուցիչ գործ է, նման դեպքեր միշտ եղել են, կան և կլինեն: Իսկ հիմա եկեք դադար տանք, նորից փորձենք խորոված-մորովածը, նշենք տոնը, իսկ ավելի ուշ կշարունակենք մանրամասն քննարկել»:

2020թ. հունիսի 19-ին իմ իսկ խնդրանքով կրկին հավաքվեցինք և շարունակեցինք խորհրդակցությունները: Այս անգամ տղաների հետ եկել էր զինվորական դատախազությունից հայ քննիչ: Մեզ ծանոթացրին, և հայ քննիչը միացավ մեզ, որպեսզի որոշ դեղնած փաստաթղթեր հայերենից ռուսերեն թարգմանեն: Ահա, թե ինչ ես լսեցի՝ «1992 թվականին, հավատալով կարգախոսներին և չհասկանալով, որ ՀՀՇ կուսակցության բոլոր անդամները նույնն են, որ նրանք իշխանության են եկել հենց Հանրապետությունը քանդելու և հարստանալու նպատակով, դու ինքնըստինքյան քեզ գցել ես ծուղակը: Ընդ որում, դու անդամագրվել ես և դարձել Պարույր Հայրիկյանի ԱԻՄ կուսակցության անդամ: Այնուհետև Պարույր Հայրիկյանը Գառնիի, Եղեգնաձորի, Երևանի մի մասից, Հոկտեմբերյանի,

Լեռնագոգի, Մեծամորի խմբերին քեզ հրամանատար նշանակելով՝ ծանոթացրեց ք. Կիրովականի «Նժդեհ» ջոկատի հրամանատար Արշալույս Փայտյանի հետ: Քանի որ Կիրովականի ԱԻՄ ջոկատը Հայրիկյանն անվանել էր

«Նժդեհ», նույն անվանումն է առաջարկել նաև ձեր ջոկատին: Լինելով ԱԻՄ-ի թիմում՝ քո ջոկատի հետ 1992 թվականին մասնակցել ես Ղարաբաղի պաշտպանությանը Զաբուխ գյուղի տարածքում՝ Լաչինի շրջանի Սոս գյուղում: Այստեղ էլ ծանոթացել ես ձեր շրջանից Վաչիկ Ավետիսյանի (Առնետ) հետ, որը շատ էր ձգտում դառնալ Հոկտեմբերյանի շրջանում ԱԻՄ կուսակցության առաջնորդ: Բայց ընտրվեցին Առուշանյանն ու Ռոբերտ Մխիթարյանը: Վաչիկ Ավետիսյանը հույս ուներ դառնալ Հոկտեմբերյան շրջանի «Նժդեհ» ջոկատի հրամանատար, Կիրովականի «Նժդեհ» ջոկատի մասնաճյուղի հրամանատար՝ Արշալույս Փայտյանի հրամանատարությամբ: Նա չհաջողեց, քանի որ բոլորն էլ հասկանում էին նրա նպատակն ու ձգտումները և ընտրեցին քեզ:

= Դու հաշվի չես առել, ուշադրություն չես դարձրել, որ Վաչիկ Ավետիսյանին դուր չի եկել, որ նրա փոխարեն որոշ շրջանների մարդիկ քեզ հրամանատար են ընտրել: Վաչիկ Ավետիսյանը պետք է դուրս մղեր քեզ: Բախվելով ղարաբաղցի փախստականներին, Հայրիկյանի մարդկանց ամենաթողության հետ, այն պատճառով, որ առանց օգնության թողել են զոհված մարտիկներին, դու սկսել ես կռիվ սարքել, ընդդիմանալ Հայրիկյանին: Ընդ որում, դու և քո մարդիկ չէիք հասկանում, չէիք մտածում, որ Հայրիկյանը հենց իշխանության ներկայացուցիչ է, բայց այլ դիմակի տակ: Հայրիկյանը մի քանի օրով նստեցնելով քեզ ու համոզվելով, որ դու շտկվող չես, որ քո մարդիկ սարի պես պաշտպանում են քեզ, կանգնած են քո,


թիկունքին, վռնդեց քեզ ու քո ջոկատի անդամներին ԱԻՄ-ից: Դու չես հասկացել, որ Վաչիկ Ավետիսյանը ուշադիր հետևել է քո գործողություններին, քո յուրաքանչյուր քայլին, սողալով Արշալույս Փայտյանին, Պարույր Հայրիկյանին փոխանցել է քո բոլոր արարքները: Դրանով Ավետիսյանը ցանկանում էր իրեն վերադարձնել Ձեր ջոկատի հրամանատարի պաշտոնը: Նրան կրկին չհաջողվեց, քանի որ Վաչիկ Ավետիսյանին Առնետ անվանելով՝ Ձեր ջոկատի մարդիկ իր մոտ չգնացին: Բայց նա չհանգստանալով՝ ավելի ու ավելի մոտեցավ Փայտյանին ու Հայրիկյանին: Դուք, ցանկանալով հետագայում պատերազմել, անտեսելով Փայտյանին ու Հայրիկյանին, զինկոմի խնդրանքով, որին շատ վստահում էիր, 1992թ. մտաք Կորյուն Ղումաշյանի ջոկատ: Բայց, լինելով Կորյուն Ղումաշյանի ջոկատում Գորիսի շրջանում, դուք բոլորդ հասկացաք, որ մշտապես ձեզ ուղարկելով առաջին գիծ, չօգնելով դժվար պահերին, դավադրելով ձեզ, Կորյունը պահպանում է ինչպես իր կյանքը, այնպես էլ իր ջոկատի անդամների կյանքը: Դուք նաև բացահայտել եք կորուստները, սննդի դուրսգրումը: Սա էլ եղավ ձեր կոնֆլիկտի և Կորյուն Ղումաշյանից հեռանալու պատճառը: Հետագայում՝ Ղումաշյանի հետ շփվել եք, բայց այլևս չեք կռվել, չեք վիճել, միմյանց պահանջներ չեք ներկայացրել: Գուցե նա՞ էլ Ռուստամ Գասպարյանի հետ թաքուն որևէ ստորություն է արել քո դեմ, բայց փաստ չկա: ՈՒՐԵՄՆ՝ ձեր ջոկատի և քո խնդիրներին Կորյունն Ղումաշյանն անձամբ չի մասնակցել: ՄՆՈՒՄ ԵՆ՝

1) Գնդապետ, պատգամավոր Ռուստամ Գասպարյանը,

2) Գեներալ-լեյտենանտ Արշալույս Փայտյանը + գնդապետ Ռոդեն Պողոսյանը,

3) Գեներալ-լեյտենանտ, պատգամավոր Մանվել Գրիգորյանը:

Սկսենք նրանից, որ մինչև 1993 թվականը Արշալույս Փայտյանը և Ռոդեն Պողոսյանը ծանոթներ չէին Ռուստամ


Գասպարյանին և Մանվել Գրիգորյանին: Պետք է հիշել նաև, որ բոլոր չորսը 1989 թվականից ի վեր եղել են պաշտպանության նախարար Վազգեն Սարգսյանի, ներքին գործերի նախարար Սիրադեղյանի, պաշտպանության նախարարի օգնական Ալիկ Պետրոսյանի, ՀՀՇ բոլոր ղեկավարների, ինչպես նաև Պարույր Հայրիկյանի քողի տակ: Որպես խորամանկ քաղաքական գործիչ և անզուգական հռետոր Արշալույս Փայտյանը և նրա հետ Ռոդեն Պողոսյանը գաղտնի շփվել են, ընկերություն արել, գործել են Պարույր Հայրիկյանի հետ միասին, որը նույնպես իշխանության կուսակցության ստեղծողներից մեկն էր և համապատասխանաբար ՀՀՇ առաջնորդներից մեկը:

Եվ այսպես՝

1) Գնդապետ Ռուստամ Գասպարյանը՝

Երիտասարդ տարիքում քո փեսայի՝ Մուշեղի (Պելեի) միջոցով ծանոթացար Ռուստամի և Ջանֆիդա գյուղի մի շարք այլ տղաների հետ: Ռուստամի թիմից Սմբոյի հետ զբաղվել եք սամբոյով Սլավիկի մոտ: Ձեր միջև, բացի ծանոթությունից, հատուկ հարաբերություններ չկային: Ռուստամն աշխատում էր խորհտնտեսությունում, դու՝ գործարանում: Հայաստանում 1989 թվականի հեղափոխությունից հետո Գասպարյանն արագ կողմնորոշվեց, մտավ իր համագյուղացի Սամվելի ջոկատի կազմում ֆիդայի, դարձավ ՀՀՇ կուսակցության ակտիվ անդամ: Հասկանալով, թե ինչպե՞ս կարելի է պատերազմի հաշվին հարստանալ, Ռուստամն իր համախոհների հետ երեխաներին գերի վերցնելու սպառնալիքի տակ (գործելաոճը, որին իրեն սովորեցրել են հրամանատար Սամվելը, կուսակցության առաջնորդ Սեթո Հովհաննիսյանը, քաղգործկոմի նախագահ Նորիկ Մնոյանը), արտաքսել են իրենց հրամանատար Սամվելին: Մտերմանալով պաշտպանության նախարարին, ՀՀ պաշտպանության նախարարի օգնականին, ներքին գործերի

նախարարին, Գասպարյանն սկսել է իր թիմի հետ զբաղվել շրջանում դրամաշորթությամբ: Զգալով անպատժելիությունն ու անգամ նոր ղեկավարների կողմից աջակցությունը, նրանք սկսեցին իրենց կարգերն հաստատել շրջանում: Դրանում նրանց խոչընդոտում էին «Երկրապահ», «Ռամկավար»,

«Դաշնակցություն», «Նժդեհ» ջոկատները, այսինքն՝ դուք: Խանգարել է նաև Մանվել Գրիգորյանը (բենզատարի վարորդը), ով եղել է ոգով հարուստ, իշխանությանն ավելի մոտ, քան Գասպարյանը: Մանվելը ցանկանում էր առաջատար դառնալ ամբողջ Հայաստանում: Ռուստամն ուզում էր առաջնորդ դառնալ Հոկտեմբերյանի, Էջմիածնի շրջաններում: Ռուստամն ուզում էր ստեղծել իր միասնական գունդը, բայց նրան խանգարում էին Եղոյանի, Սլավիկի, Լևոնի, քո, Ռամկավարի ջոկատները և այլն: Ընդ որում, իշխանություններից ոչ մեկը ձեզ չի դիտարկել որպես իր մարտական ջոկատ: Դուք անկախ էիք: Լևոն Պետրոսյանի, Վազգեն Սարգսյանի, Վանո Սիրադեղյանի, Ալիկ Պետրոսյանի աջակցությամբ, որոնց նույնպես պետք չէին ոչ իշխանական ջոկատները, Ռուստամն իր համախոհների հետ՝ հեշտությամբ կազմալուծում էին այդ ջոկատները: Նրանք անպատիժ մնալով պատանդ են վերցրել օպերլիազոր Մարտիկին, ծեծել են դատախազի տեղակալ՝ Կառլեն Հովհաննիսյանին, կրակել են Նորապատ խորհտնտեսության նախագահին, իբր իրենց ջոկատի համար՝ փող էին խլում տնօրեններից, բժիշկներից, առևտրականներից քաղկոմի նախագահ, ՀՀՇ կուսակցության անդամ Նորիկ Մնոյանի գլխավորությամբ մի քանի կոպեկով սեփականաշնորհել են

օբյեկտները: Ընդ որում լինելով ախքատներ՝ վճարել ստիպել են կազմակերպությունների տնօրեններին, առևտրականներին և

այլն: Այդ ժամանակ, շրջանի ժողովուրդը դադարեց հարգել Գասպարյանին, շատերը վախենում էին նրանից: Քո ջոկատը

այդ ժամանակ դարձավ ամենամարդաշատը: Դու թույլ չես տվել քո մարտիկներին զբաղվել դրամաշորթությամբ, դուք չեք թալանել, չեք սպանել, չեք վախեցրել ժողովրդին, առևտրականներին, բժիշկներին, տնօրեններին: Համապատասխանաբար մարդիկ Ձեզ մեծ հարգանքով էին վերաբերվում, քան Գասպարյանի ջոկատին: Եվ այդ պատճառով, գիշերը քո տուն գալով Մուշեղի (Պելե) հետ, հաշվի առնելով ձեր ծանոթությունը, բարեկամությունը քո փեսայի հետ, Ռուստամն առաջարկեց, որ դու քո մարտիկների հետ միանաս իր ջոկատին՝ խոստանալով քեզ նշանակել շտաբի ղեկավար նոր ստեղծված գնդում: Ձեր ջոկատի անդամները և դու՝ ինքդ, չես համաձայնել: Հենց դա էլ զայրացրեց Ռուստամ Գասպարյանին: Դրա համար էլ, «վերևներից» թույլտվություն ստանալով, այն է՝ Վազգեն Սարգսյանից նա իր համախոհների հետ որոշեց՝

= Առաջարկել կամ ստիպել Ձեզ միավորվել իր ջոկատին:

= Անհամաձայնության դեպքում, քանդել ձեր ջոկատը ցանկացած մեթոդով:

Այսպիսով, դու ընկար հարվածի տակ: Մյուսները դարձան քո թշնամիները՝

—Գեներալ-լեյտենանտ Արշալույս Փայտյանը:

—Գնդապետ Ռոդեն Պողոսյանը:

- Հնարավոր է՝ գեներալ-լեյտենանտ Մանվել Գրիգորյանը:

1993թ. հունվարի 3-ին Գորիսի մարտերից վերադառնալուց հետո, քեզ մոտ են եկել Գառնիից Սայաթը, Մանուկը, Պարգևը, Հայկը, Մեսրոպը և Արթուրը: Շնորհավորելով Նոր տարի,

նրանք արտահայտեցին իրենց դժգոհությունը՝ կապված այն բանի հետ, որ Ձեզ՝ բոլորիդ, ինչպես Պարույր Հայրիկյանը, այնպես էլ Կորյուն Ղումաշյանը օգտագործել և դավադրել են:

Առաջարկել են՝

- Ազատ ջան, մենք զրուցել ենք տղաների հետ՝ Երևանից, Եղեգնաձորից, Դալարիկից և եկանք այն կարծիքին, որ ավելի լավ կլինի մեզ բոլորիս համար, եթե դու ստեղծես և գրանցես քո ջոկատը: Մենք բոլորս քեզ հետ կլինենք:

-Այլևս ոչ մի ջոկատի չենք միանա, չենք դավադրի մեր տղաներին:

-Եթե չստեղծես քո ջոկատը, մենք բոլորս դուրս ենք գալիս նման ստոր խաղից, դա մեր պատերազմը չէ, եւ մենք այլևս չենք պատերազմի»:

1993թ. հունվարի 5-ին, որոշումը թողնելով քեզ, տղաները հեռացել են: Հիշելով իշխանության բոլոր ստորությունները, Հայրիկյանի և Փայտյանի կողմից նվաստացած փախստականներին, տարբեր ջոկատներից զոհված տղաներին, Յուրա Հովհաննիսյանի (Յուրա-26) խոսքերը, ունենալով հարյուրից ավելի մարտիկներ, դու ինքդ կասկածել, երկյուղել ես ստեղծել քո առանձին ջոկատը: Այդ ժամանակ քեզ մոտ են եկել Կիրովականից Ռոդեն Պողոսյանը, Արմեն Փայտյանը, Սուրիկ Ղազարյանը, Իգոն: Նրանք Արշալույս Փայտյանի դժգոհությունն էին փոխանցում քեզ, որ դու, անտեսելով Պարույր Հայրիկյանի և Արշալույս Փայտյանի կարծիքը, քո ջոկատով միացար Կորյուն Ղումաշյանի ջոկատին:

Առաջարկում էին գնալ Կիրովական Արշալույս Փայտյանի մոտ, շփվել, որոշում կայացնել: Սայաթի հետ գնացիր: Գիշերել ես Փայտյանի բնակարանում: Փայտյանն ընտանիքով ապրում էր տնակում: Այնտեղ էլ հանդիպել ես Հայրիկյանի տեղակալ Հակոբ Մակարյանի հետ, ով ձեզ գ. Զաբուխում դավել էր, ինչն էլ պատճառ դարձավ, որ տղաները հեռացան ԱԻՄ-ից: Նետվել ես նրա վրա, բայց Փայտյանը ձեզ բաժանել է ու հավելել, որ այդ Հայրիկյանն է բոլորին դավում: «Իսկ Հակոբը եկավ ինձ մոտ, և

ես նրան կապիտանի կոչում շնորհելով, դաստիարակչական աշխատանքի գծով տեղակալ նշանակեցի»: Դու ծաղրում էիր, որ Փայտյանի ջոկատը վերածվում է մանկապարտեզի, իսկ պատերազմից խուսափելու համար Մակարյանը խորամանկ ճանապարհ էր ընտրել՝ դաստիարակիչ դառնալ Փայտյանի մանկապարտեզում: Դու վիրավորել ես նրանց, բայց նրանք ունեին մեկ այլ նպատակ՝ Ձեզ իրենց մոտ քաշել, այնպես որ, թաքցնելով վիրավորանքը, նրանք ցույց չէին տալիս: Այնուհետև Փայտյանը, օգտագործելով իր հռետորական ունակությունները, խոստանալով ոսկե սարեր, պատմել է, թե իբր 250 - 300-ից ավելի մարտիկ ունի և առաջարկել է միավորվել: Ընդ որում, ինչպես Ղումաշյանն ու Գասպարյանը, քեզ առաջարկում էր շտաբի պետի պաշտոնը: Դու կրկին ծաղրել ես հետևյալ խոսքերով՝ «Ինչպե՞ս է ստացվում, որ բոլոր ջոկատները 250-300 մարտիկ ունեն, և ամենուր բացակայում են շտաբների պետերը»: Ինքդ այդ պաշտոնից հրաժարվել ես ասելով, որ տղերքին չես լքի ու շտաբային առնետ չես դառնա: Դու նրանց առնետներ անվանելով կրկին վիրավորել ես, բայց նորից թաքցնելով՝ նրանք ցոււյց չեն տվել: Ընդ որում, դու խոստացել ես խոսել բոլոր տղաների հետ, պատասխան ուղարկել 6-7 օրից:

Չկասկածելով՝ խաղացել ես Փայտյանի որդիների հետ, կատակել կնոջ՝ Սուսաննոյի հետ, Մակարյանի հետ նույն սենյակում պառկել եք քնելու: Դու չես հասկացել, որ Հակոբ Մակարյանը եկել է Արշալույս Փայտյանի մոտ՝ առևտուր ստեղծելու համար: Հուշել, թե ինչպե՞ս պատերազմի, վիրավորների, զոհված մարտիկների, «մեռած հոգիների» հաշվին, կարելի է մեծ գումարներ վաստակել: Հենց այդ պատճառով էլ Փայտյանը քեզ ասել է՝ պարծենալով, թե իբր իր ջոկատում 250- 300 մարտիկ կա: Դու չես հասկացել, որ պատերազմի ժամանակ ոչ ոք չի հարցնի ու չի իմանա, թե որ

ջոկատում քանի մարդ է թվագրվում:

ՆՇՈՒՄ՝ հետո դու կհասկանաս, թե ինչպե՞ս հանկարծ հարստացավ Փայտյանը: Հետո կհասկանաս, թե ինչպե՞ս 1993 թվականին կատաղի մարտերի ժամանակ Փայտյանը Մակարյանի հետ ՋԻՊ ունեցան, ինչո՞ւ հանկարծ Փայտյանը քեզ հյուրանոցի շքեղ համարում տեղավորեց ռազմական ոստիկանության քննիչ Լյովա Հայրապետյանի հետ միասին: Հետո կհասկանաս, թե ինչու՞ Փայտյանը չձերբակալեց, այլ օգնեց փախչել Ռոբոյին (ՈւՐԱԼ) և Ճուտին, երբ դուք նրանց բռնեցիք ձեր իսկ զենքը գողանալու ժամանակ: Հետո կհասկանաս, թե ո՞ւր էր կորում Փայտյանի զենքերը՝ ստացված իբր 250-300 մարտիկների համար: Հետո կհասկանաս, թե ինչո՞ւ քո տղաները, ձեր ջոկատի սադրիչների (Արմեն Տոնոյան, Աշոտ Խաչատրյան, Գագո Աբրահամյան) գլխավորությամբ ուզում էին քո ընտանիքը պատանդ վերցնելու սպառնալիքի տակ, քեզ Կիրովական տանել Փայտյանի մոտ: Հետո կհասկանաս, թե ինչո՞ւ են քո տղաներն այդ նույն սադրիչների-գործակալների գլխավորությամբ՝ Ռուստամ Գասպարյանի և Արշալույս Փայտյանի ցուցումով պատանդ վերցրել Խաչիկին և Հարութ

Պետրոսյանին՝ քո մտերիմ ընկերներին և պահել հենց Ռուստամ Գասպարյանի շտաբում: Հետո կհասկանաս, որ այդ նույն հնարքներով Ռուստամ Գասպարյանը համախոհների հետ, քշեց իր հրամանատար Սամվելին: Հետո կհասկանաս, թե ինչո՞ւ հանկարծ Փայտյանը ծանոթացավ Ռուստամ Գասպարյանի հետ: Հետո կհասկանաս, թե ինչո՞ւ Փայտյանը չէր ուզում ձեր ջոկատին օգնել Մարտակերտի շրջանի Պուշկին-յալի և Ֆիզուլիի շրջանի Ղոչաղմեդլի գյուղերի մարտերում: Հետո կհասկանաս, թե ինչպե՞ս են հանկարծ անհետացել ադրբեջանցի գերիները: Հետո կհասկանաս, թե ինչո՞ւ, ունենալով նման հնարավորություններ, գումարներ, ծանոթություններ բարձր շրջանակներում, միջոցներ,

Արշալույս Փայտյանն ու Ռուստամ Գասպարյանը շահագրգռված չէին քո մարտիկ Հարութ Սավադյանին փրկագնելու կամ փոխանակելու հարցում: Հետո կհասկանաս, թե ինչո՞ւ ծանր մարտերի ժամանակ Փայտյանը ձեզ թողնելով՝ հաճախ էր գնում ՊՆ: Հետո կհասկանաս, թե ո՞ւմ հրահանգով է Աշոտը, Գագոն, Արմենը շրջանում և քո ազգականների մեջ, բոլոր շրջանակններում լուրեր տարածել, որ դու գերի ես հանձնվել կամավոր: Հետո կհասկանաս, թե ի՞նչ վտանգ ես սկսել ներկայացնել, երբ ձեր հրամանատարը՝ Փայտյանի ամենամտերիմ ընկեր Ռոդեն Պողոսյանը, ձեզ դարանի մեջ թողնելով գ. Արեշում՝ փախել է, իսկ Փայտյանը դասալքության մեջ նրան պատժելու փոխարեն, ուղարկել է Հայաստան: Հենց այսպիսի խայտառակության՝ փախուստի, իր մտերիմ ընկեր՝ Ռոդեն Պողոսյանի վախկոտության պատճառով է, որ Փայտյանը բոլորին տրամադրել է քո դեմ: Քեզանից՝ քո անունից, քո «Նժդեհ» ջոկատի անունից, ամեն ձևի պետք էր ազատվել: Ինքը՝ Փայտյանը, լավ ճարտասան էր, բայց նաև վախկոտ: Նա վախեցել է քեզնից: Նա վախենում էր այդ պահին կորցնել քո ջոկատը: Նա չէր կարող դա անել և իր մտայնությանը միացրեց Ռուստամ Գասպարյանին, որին էլ ավելի էր խանգարում քո «ապրելը»: ՀԻՇԻ՛Ր ՓԱՅՏՅԱՆԻ ՎԵՐՋԻՆ ԽՈՍՔԵՐԸ՝ «ԱԶԱՏ ՋԱՆ, ԴՈՒ ԳԵՐԱԶԱՆՑ ՄԱՐՏԻԿ ԵՍ, ԿՆԵՐԵՍ, ԲԱՅՑ ՄԵԾ ԳՈՐԾԵՐԸ ՄԵԾ ԶՈՀԵՐ ԵՆ ՊԱՀԱՆՋՈՒՄ»: Դա արդեն

նշանակում էր, որ Փայտյանը վախենում էր քեզանից, այդ պատճառով էլ գործում էր ուրիշի ձեռքերով: Հետո կհասկանաս, թե ինչո՞ւ Սուսաննան (Փայտյանի կինը), մտերմանալով քո կնոջ հետ, հանկարծ ծանոթացավ ու ամեն շաբաթ Կիրովական քաղաքից (ավելի քան 100 կմ) անցնելով քո ընտանիքի կողքով, սկսեց այցելել Գագո Աբրահամյանի կնոջը՝ Շուշանին ու Աշոտ Խաչատրյանի կնոջը՝ Սուսաննային: Հետո կհասկանաս, թե ինչո՞ւ, եր՞բ, հանկարծ մահացավ Հայկ Մկրտչյանի հայրը,

նա գնաց Հայաստան և այլևս չվերադարձավ: Քո հավատարիմ ընկեր Հայկը չվերադարձավ նույնիսկ այն ժամանակ, երբ Հոկտեմբերյանում լուր եղավ, որ դու գերի ես հանձնվել: Նա չի վերադարձել որոնելու քեզ, ընկերոջը, որի հետ նա անցել է մարտական ուղի առաջին օրերից: Ինչպե՞ս, որտեղից՞, ումի՞ց է Հայկ Մկրտչյանը իմացել իր հոր մահվան մասին: Այստեղ էլ կհասկանաս, որ ինչպես երգի մեջ է ասվում՝ քո մարտական ընկերը «հանկարծ պարզվեց դարձավ…»: Հետո կհասկանաս, թե ինչո՞ւ Հայկ Մկրտչյանն ու Արշալույս Փայտյանը ցուցմունք են տվել, թե իբր քեզ ու ձեր ջոկատի մյուս մարտիկներին չեն ճանաչել ու չգիտեն: Հետո կհասկանաս, թե ինչո՞ւ ԱԱԾ-ն՝ Վանեցյանի գլխավորությամբ, որը շտապ փակելով Փայտյանի գործը, իբր ընդդիմադիր դառնալով միանալով Քոչարյանին, և Հանրապետության դատախազը, շահագրգռված չէին

մանրակրկիտ բազմակողմանի քննություն անցկացնելու հարցում: Հետո կհասկանաս, թե ինչո՞ւ այդ թվում, և իբր ժողովրդական հեղափոխական Նիկոլ Փաշինյանը չարձագանքեց քո բոլոր առաջարկներին, խնդրանքներին հայտարարություններին: Հետո կհասկանաս, թե ինչո՞ւ, խաբելով բրիգադի հրամանատար Մանվել Գրիգորյանին, Փայտյանը թողեց ձեզ և արագ վազեց դեպի Կիրովական, Երևան, Հոկտեմբերյան Ռուստամ Գասպարյանի մոտ: Հետո կհասկանաս, թե ինչպե՞ս և ինչո՞ւ են Ռուստամ Գասպարյանն ու Արշալույս Փայտյանը ռազմական ոստիկանությունում քրեական գործը փակել: Հետո կհասկանաս, թե ինչո՞ւ քո ընտանիքի կողքով՝ Փայտյանը Սուսաննայի և Մակարյանի հետ

«ՋԻՊ-ով» եկան ոչ թե քո մոտ, այլ ք. Հոկտեմբերյանի Ռուստամ Գասպարյանի ջոկատ: Հետո կհասկանաս, որ իզուր չես լսել Գառնեցի և հատկապես Յուրա Հովհաննիսյանի (Յուրա-26) կարծիքները և այլն: ԲԱՅՑ ԱՅՍ ԱՄԵՆԸ ԵՒ ՇԱՏ ԱՎԵԼԻՆ, ԴՈՒ ՀԵՏՈ ԿՀԱՍԿԱՆԱՍ: Կիրովականից վերադառնալով՝ դու

կանչեցիր բոլոր տղաներին Երևանից, Լեռնագոգից, Մեծամորից, Եղեգնաձորից և Գառնիից: Բոլորին պարզաբանելով, որ քեզ դուր չեն գալիս այդ բոլոր անկարգությունները. ամենուր դրամաշորթություն է, ՀՀՇ կուսակցության և կուսակցականների ամենաթողություն, դավադրություններ, իրենց և այլոց խաղերը, վիրավորների և զոհվածների հանդեպ գռեհիկ վերաբերմունքը: Նրանց փոխանցեցիր Փայտյանի առաջարկությունը, և առաջարկեցիր՝

«Տղանե՛ր, Հովհաննիսյանին Յուրային գտնել չկարողացա: Ինքներդ գիտեք, որ ես կադրային սպա չեմ և հրամանատար չեմ: Ես չեմ համարձակվի, և նման պարտավորություն չեմ

վերցնի ստեղծել իմ առանձին ջոկատը: Մենք անցել ենք ծանր մարտական ճանապարհ: Մենք դեռ ընտրություն ունենք: Եկեք վերջին անգամ փորձենք, միավորվենք Փայտյանի ջոկատի հետ: Եթե զգանք, նկատենք ինչ-որ ստորություններ, անմիջապես կվերադառնանք, և ձեր բոլորի հետ միասին ես նույնպես կդադարեմ մասնակցել պատերազմին»: Գառնիից Սայաթը պարզաբանեց, որ Հայրիկյանի հետ Փայտյանն արդեն մեզ ցույց են տվել իրենց դեմքերը, այդ թվում՝ Ղարաբաղի փախստականների վերաբերյալ: Ավելին, Փայտյանի ջոկատում որտեղի՞ց հայտնվեցին 250-300 ֆիդայիներ, և դեռ հայտվեց Մակարյանը՝ «Ազա՛տ, դու մեզնից լավ գիտես, որ եթե Փայտյանն իր մոտ է կանչել Հակոբ Մակարյանին, ապա ոչ մի լավ բան սպասել պետք չէ: Նրանք մեզ կօգտագործեն, իրենք կհարստանան: Մենք բոլորս ապրում ենք աղքատության մեջ, բայց կարևորն այն է, համերաշխ ենք ավելի, քան շատ այլ ջոկատներ: Մենք առայժմ հրաժարվում ենք»: Նրանց հետ համաձայնեցին Եղեգնաձորի, Լեռնագոգի տղաները, Երևանից մի քանիսը: Ավելացնելով՝ «Ազա՛տ ջան, մենք տանը կլինենք, Աստված մի արասցե՝ ինչ որ բան, իմաց արա՛, կօգնենք: Բայց ավելի լավ է դու էլ հրաժարվի՛ր», ու հեռացել են: Քեզ հետ

համաձայնեցին մնալ Հոկտեմբերյանի տղաները, Երևանից, Մեծամորից մի քանիսը: Ցավում էր քո հոգին, որ քո մարտական ընկերները, լավագույն զինյալները չեն լինի ձեզ հետ: Այդ պատճառով դու նրանց դուրս չես հանել, չես հանել հույսով, որ Փայտյանի հետ միանալով ամեն ինչ նորմալ կլինի, և հաջորդ անգամ նրանք նորից կվերադառնան: Այդ ժամանակ Հոկտեմբերյանի ամբողջ շրջակայքում բոլորը տեսնում էին, որ Ռուստամ Գասպարյանն իր որոշ համախոհների, իշխանության կուսակցության տեղական կազմակերպության ղեկավարների հետ զբաղվում է միայն դրամաշորթությամբ՝ նվաստացնելով մարդկանց, տնօրեններից խլում է գրեթե ամեն ինչ, իսկ դու քո մարտիկների հետ ազնիվ ես, և դուք միայն կռվում եք, ավելի ու ավելի շատ մարդիկ էին գրանցվում Ձեր ջոկատում: Բացի այդ, կամավորներին Ձեզ է ուղարկել նաև շրջանի զինկոմիսարիատ Աշոտ Պետրոսյանը: Ձեզ և Ձեր ջոկատին հարգանքով էին վերաբերվում և ամեն կերպ օգնում էին ոստիկանության պետը, շրջանային գործադիր կոմիտեի նախագահը, որոշ բժիշկներ, տնօրեններ, գրեթե բոլոր տեղական ղեկավարները, այլ ջոկատների որոշ հրամանատարներ: Մի խոսքով, Ռուստամ Գասպարյանից վախենում էին, իսկ քեզ հարգում էին: Բացի այդ, Արշալույս Փայտյանի հետ Ձեր ջոկատ, ք. Հոկտեմբերյան է ժամանել, բրիգադի հրամանատար Մանվել Գրիգորյանը: Մանվելը քո և Փայտյանի մոտ, նահանգապետ՝ Մուրադի աշխատասենյակում, նրան շտաբային առնետ է անվանել: Այս երևույթը նույնիսկ ավելի է բարձրացրել քո ոգին ու հեղինակությունը շրջանում: Բոլորը հասկացան, որ դու գտնվում ես Մանվել Գրիգորյանի թևի տակ: Մանվել

Գրիգորյանի իշխանություններին ավելի մոտ, հոգով ավելի ուժեղ լինելու պատճառով՝ Ռուստամ Գասպարյանը վախենում էր նրանից: Արշալույս Փայտյանի մասին, Ռուստամն իհարկե լսել էր, բայց ծանոթ չէր: Գնահատելով իրավիճակը՝ Ռուստամը խնդիրներ չէր ուզում Փայտյանի հետ: Այլ ջոկատների անծանոթ հրամանատարների հետ խնդիրներ պետք չէր ունենալ: Բայց եթե Ռուստամը թույլ տար, որ քո ջոկատը մտներ Մանվել Գրիգորյանի բրիգադ, ապա Մանվել Գրիգորյանի քողի տակ դուք կարող էիք արգելել Ռուստամին շարունակել «ամենաթողությունը» շրջանում: Այս ամենը Ռուստամը տեղի ՀՀՇ կուսակցության առաջնորդների հետ լավ էին հասկանում:

—Քեզ Կորյուն Ղումաշյանն առաջարկում էր շտաբի պետ դառնալ իր ջոկատում: Դու հրաժարվեցի՛ր:

—Քեզ շրջանի զինկոմիսար՝ Աշոտ Պետրոսյանը առաջարկում էր դառնալ նրա տեղակալը: Դու հրաժարվեցի՛ր:

—Քեզ Ռուստամ Գասպարյանն առաջարկում էր շտաբի պետ դառնալ իր ջոկատում: Դու հրաժարվեցի՛ր:

—Քեզ Արշալույս Փայտյանը առաջարկում էր շտաբի պետի պաշտոնը: Դու հրաժարվեցի՛ր:

—Քեզ Մանվել Գրիգորյանը պարետի պաշտոն էր առաջարկում շտաբում: Դու հրաժարվեցի՛ր:

—Քեզ Դարբինյան Մեխակը պաշտոն էր առաջարկում շրջգործկոմում: Դու հրաժարվեցի՛ր:

—Քեզ Հայրիկյանի հետ Արշալույս Փայտյանը հնարավորություն էր տալիս «վաստակել»: Դու հրաժարվեցի՛ր:

—Քեզ Բոգոմազովը պաշտոն էր առաջարկել Հոկտեմբերյանի ոստիկանությունում, Դու հրաժարվեցի՛ր:

—Քեզ, Հարութին ու Մեսրոպին փորձել են վախեցնել՝ կրակելով ք. Հոկտեմբերյանում: Դու չե՛ս հանձնվել:

= Որպեսզի դու ստորագրես Փայտյանի փաստաթղթերը, փորձել են պատանդ վերցնել քո ընտանիքը, իսկ քո ընկերներին՝ Խաչիկին և Հարութ Պետրոսյանին պատանդ են վերցրել: Դու չես հանձնվել:

Բացի այդ, դու 03.06.93-ին զեկուցագիր ես գրել հրամանատարի պաշտոնից հրաժարվելու մասին: Այդպիսով, դու քո համերաշխ ջոկատով, քո միամտությամբ, անկաշառությամբ, արդարությամբ, համառ բնավորությամբ, նրանց բոլորին խանգարում էիր «ապրել»:

Քեզնից պետք էր ազատվել:

Արդյունքում՝ Ռուստամը, տեղեկանալով, որ ձեր ջոկատը միավորված Փայտյանի ջոկատի հետ մտնում է Մանվել Գրիգորյանի բրիգադ, անմիջապես 1993 թվականի հունվարին ձեր ջոկատ է մտցրել իր գործակալներին՝ Աշոտ Խաչատրյանին (ՀԱԲ), Արմեն Տոնոյանին և Գագո Աբրահամյանին (Խայո): Նրանց խնդիրն էր:

—Շահել քո վստահությունը:

—Ծանոթանալ ջոկատի ազդեցիկ անդամների հետ, կաշառել ոմանց, խոստանալ՝ պաշտոններ, կոչումներ, սնունդ, գումար, անվճար բուժում, առողջարան և այլն:

—Անձամբ ծանոթանալ և Ռուստամին ծանոթացնել Արշալույս Փայտյանի հետ:

—Ցանկացած գնով քանդել ձեր ջոկատը:

Ընդունելով այս երեքին ձեր ջոկատի կազմում, դուք թույլ եք տվել ճակատագրական սխալ:

Ձեր ջոկատը միավորելով Փայտյանի ջոկատի հետ՝ Հայրիկյանը ցանկանում էր ստեղծել իր բանակը: Փայտյանը միայն ուրախ էր: Փայտյանի փոքրաթիվ ջոկատը (փաստացի 30-40, իսկ կեղծ

ցուցակներով 250-300) թույլ չէր տա նրան առաջ շարժվել, ստանալ կոչումներ, պաշտոններ, որոնց նա ձգտում էր: Մանավանդ որ այն ժամանակ, երբ Փայտյանի ջոկատը մտավ բրիգադի կազմի մեջ, նա արդեն շատ սպաներ ուներ (Ռոդեն, Սեյրան, Արմեն, Սաքո, Նորիկ, Արկադի, Լոպազ, Վահան, Սերգեյ, Սուրիկ, Իգո, Կառլեն և այլն):

= Մոտ 20 սպաներ 30-40 զինյալների: Միանալով ձեր ջոկատին (100-110 մարդ)՝ Փայտյանը կարող էր արդարացնել իր սպաների թիվը: Ձեր ջոկատը մարտի տանելով՝ Փայտյանը ստանում և դուրս էր գրում մթերքը, աշխատավարձը, զենքը, զինամթերքը, հանդերձանքն արդեն 400-500 հոգու համար, ինչպես նաև աշխատավարձերը դուրս էր գրում իր ջոկատի «սև ցուցակի» հաշվին: Երկու ջոկատների մեծ թվով մարտիկների հաշվին Փայտյանն ավելի մոտեցավ իշխանություններին, այն է ՝ Վազգեն Սարգսյանին, Ալիկ Պետրոսյանին, Վանո Սիրադեղյանին, Մանվել Գրիգորյանին, Նազիկ Ամիրյանին և այլն: Ընդ որում, Փայտյանը ոչ նախարարությունում, ոչ բրիգադում, ոչ սպայական շրջանակներում, ոչ էլ՝ այլ ջոկատներում չի գովազդել, չի հայտարարել, որ իր ջոկատին կից, գործում է նաև ձեր ջոկատը: Ամենուր Փայտյանին ընկալում էին որպես մեծ ստորաբաժանման հրամանատար: Այսպիսով, Փայտյանը ամենուր պատկերվել է որպես Կիրովականի միայն իր՝ «Նժդեհ» ջոկատի հրամանատար:

Ձեր ջոկատի անունը չկար, և չպետք է լիներ:

Դու ոչինչ չէիր գուշակում քո միամտությամբ, կամ չէիր հասկանում, կամ չէիր ուզում հասկանալ, որ որոշ հրամանատարներ քեզ և քո ջոկատը օգտագործել են որպես քողարկում միայն իրենց շահադիտական նպատակների համար: Գեներալ-լեյտենանտ Մանվել Գրիգորյանին դու չգիտեիր, դուք չեք շփվել, միասին չեք կռվել:


1993թ.-ին ձեր ջոկատ ք. Հոկտեմբերյան է ժամանել Արշալույս Փայտյանը՝ Մանվել Գրիգորյանի հետ միասին: Նա քեզ ներկայացրել է Մանվել Գրիգորյանին՝ տեղեկացնելով, որ այսուհետ միասին մտնում եք Գրիգորյանի հրամանատարության ներքո գտնվող բրիգադի կազմի մեջ: Բացի առաջադրանքներ ստանալուց, Գրիգորյանի հետ առանձնապես չես շփվել, քանի որ ձեր ջոկատը մշտապես գտնվել է առաջատար դիրքերում: Այդ պարագայում Գրիգորյանը ձեզ, ձեր ջոկատին հարգանքով էր վերաբերվում: Երբեք չի հանդիմանել, դուք չեք կռվել, չեք վիճել: Բացի այդ, Գրիգորյանը, որից վախենում էին անխտիր բոլորը, օգնել է քեզ տրանսպորտով տանել ու անասուններ բաժանել քո ջոկատի վիրավոր ու զոհված մարտիկների ընտանիքների համար: Նույնիսկ թույլ է տվել քեզ իր սպառազինության տեղակալի հետ միասին ստուգել իր զենքերը, որը գտնվում էր բրիգադում: Նա կշտամբել է Փայտյանին այն բանի համար, որ նա խաբեությամբ ձեզ թողել է բախտի քմահաճույքին Ֆիզուլիի շրջանում, իսկ ինքն իր ջոկատով վերադարձել է Հայաստան: Նա հեռակա կշտամբել է Փայտյանին քո ընտանիքի դեմ մահափորձ կազմակերպելու համար: Ամենակարևորն այն էր, որ նա հետաքրքրված էր և մայոր Էդոյին հրաման է տվել, որ գտնեն և փոխանակեն Հարութ Սավադյանին ադրբեջանցի գերիների հետ: Բայց ճիշտ է նաև այն, որ Գրիգորյանը, որպես բրիգադի հրամանատար, մինչև վերջ չի հասցրել ներքին հետաքննությանը: Մանվելը, որպես բրիգադի հրամանատար, պետք է կանչեր Փայտյանին և Գասպարյանին, լսեր երեքիդ և խստորեն պատժեր մեղավորներին: Գրիգորյանի մեղքն այն է,

որ հուսադրելով քեզ՝ չի ցանկացել միջամտել: Եվ դրա համար էլ քո մոտ մնացել են չտրված, չլուծված հարցեր, որոնք քննիչ Բալյանն իբր կցել է գործի նյութերին: Քո հարցաքննության ժամանակ քննիչը հարցրել է՝ «Մանվել Գրիգորյանին ի՞նչ հարցեր ունես: Ես քո հարցերը կտամ Գրիգորյանին, պատասխանը կկցեմ գործի նյութերին»: Դու շարադրել ես հարցերը, որոնց պատասխանները փնտրել ես այս բոլոր տարիներին՝

—Այս տարիների ընթացքում նա հետաքրքրվել է, արդյո՞ք,

«պատահաբար» զոհված Կամո Հովհաննիսյանի, Աշոտ Պետրոսյանի, գերեվարված Հարութ Սավադյանի՝ ձեր ջոկատի լավագույն մարտիկների ճակատագրերով:

—Ձեր հրամանատար Փայտյանը 13 ադրբեջանցի գերիներ փոխանցե՞լ է Մանվելին:

—Ինչո՞ւ ադրբեջանցի գերիներին չեն փոխանակել Հարութ Սավադյանի հետ:

—Ինչպես՞ էին միանգամից ադրեջանցի 13 գերիներ անհետացել Փայտյանի վաշտից։

—Ո՞ւմ նախաձեռնությունն էր քանդել ձեր ջոկատը:

—Ինչո՞ւ մինչ օրս ոչ -ոք, այդ թվում՝ Մանվելը, չէր հետաքրքրվում, թե ինչպես է ձեր աչքի առաջ «պատահաբար» զոհվել քո հրամանատար Յուրա Հովհաննիսյանը:

—Ի՞նչ վաստակի համար են Արշալույս Փայտյանը գեներալ – լեյտենանտ, Ռոդեն Պողոսյանը գնդապետ, Արմեն Տոնոյանը, Վաչագան Ավետիսյանը կապիտաններ դարձել:

= Ո՞վ է ստորագրել այդ կեղծ «մարտիկներին» կոչումներ շնորհելու հրամանները:

—Ինչո՞ւ նման դաժան մարտերից հետո ձեր վիրավորներից, զոհերից, կենդանի մարտիկներից ոչ մեկը մինչ օրս չունեն որևէ պարգևներ, պատվոգրեր, կոչումներ, ի՞նչ վաստակի համար և


ո՞ւմ են նրանք շնորվհել:

ՎԵՐԱԳՐԵԼՈՎ ԻՐԵՆՑ Ո՞Վ Է ԳՈՂԱՑԵԼ ՁԵՐ ՋՈԿԱՏԻ ՀԱՂԹԱՆԱԿՆԵՐԸ:

ՊԱՏԱՍԽԱՆԸ ԱՅՍՏԵՂ ԿԱՐՈՂ Է ԼԻՆԵԼ ՄԻԱՅՆ ՄԵԿԸ՝ Ո՛Չ:

Քննիչը Մանվել Գրիգորյանին որևէ հարց չի ուղղել:

Այս և այլ հարցեր, որոնք քննիչը քո ներկայությամբ, իբր, կցել է գործի նյութերին, ոչնչացվել է: Ինքդ դատիր՝ ո՞ւմ են պետք քո ջոկատի խնդիրները, զոհված տղաների խնդիրները՝ հետաքննիչների՞ն, թե՞ իշխանավորներին: Նման չլուծված խնդիրներ Հայաստանում, շատ ու շատ են: Մանավանդ դու Ռուսաստանում ես, գործով ոչ - ոք չի զբաղվում, չի հետևում, չի վերահսկում: Ինչո՞ւ պիտի քննիչները տեղում փչացնեն հարաբերությունները ազդեցիկ զորահրամանատարների հետ: Քո համա՞ր, թե,՞ քո զինյալների՞: Անփոխարինելի մարդիկ չեն լինում: Աստված մի արասցե պատերազմ սկսվի, նմանությամբ քո տղաների, կհավաքագրվեն այլ կամավոր մարտիկներ: Հանրապետության իշխանությունները կարող են, և պետք է օգտագործեն արտաքին հակամարտությունը ներքին քաղաքականության մեջ:

= ՍԱ ԱՐԴԵՆ ՍՈՎՈՐԱԿԱՆ ՊՐԱԿՏԻԿԱ Է: ԱՅԴՊԵՍ ԱՆՈՒՄ ԵՆ ՑԱՆԿԱՑԱԾ ՊԵՏՈՒԹՅԱՆ ԻՇԽԱՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ:

= ՑԱՆԿԱՑԱԾ ԱՐՏԱՔԻՆ ՍՊԱՌՆԱԼԻՔ, ՀԱՄԱԽՄԲՈՒՄ Է

ՀԱՍԱՐԱԿՈՒԹՅԱՆԸ: ՀԻՇԻՐ՝ Ձերբակալեցին ձեր հրամանատար Մանվելին, նախկին նախագահ Քոչարյանին: Հավատալով Փաշինյանի կարգախոսներին՝ ժողովուրդն ուրախացավ: Ի՞ՆՉ ԱՐԴՅՈՒՆՔ: Որոշ ժամանակ պահելուց հետո, նրանց ազատ արձակեցին: Մանվելի տեղը, անմիջապես

Սասունին նշանակեցին: Նրանց մահապատժի ենթարկելու համար, կարծում ես, փաստեր չե՞ն եղել:

ՔԱՂԱՔԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆ ՄԵՋ ՔՈ ՄԱՐԴԿԱՆՑ ՎՐԱ

ԿԱՐԵԼԻ Է ԳՈՎԱԶԴ ԱՆԵԼ, ԱՂՄՈՒԿ ՍԱՐՔԵԼ, ԲԱՅՑ ՉԻ ԿԱՐԵԼԻ ՆՄԱՆ ՄԱՖԻՈԶՆԵՐԻՆ ՄԱՀԱՊԱՏԺԻ ԵՆԹԱՐԿԵԼ:

ՉԻ ԵՂԵԼ ՈՉ ՄԻ ԳՐՎԱԾ «ՕՐԵՆՔ»:

Ահա՝ Ազա՛տ, քո դեպքում՝ դու շատ բան տեսել ես, շատ բան լսել ես: Ինչպես պնդում են Փայտյանի խոսքերը, քո փաստաթղթերը, լավագույն մարտիկներից մեկն ես եղել: Դու չկարողացար պատերազմի, քո ու քո մարտիկների արյան հաշվին, «վաստակել» և մյուսներին խանգարում էիր: Ուստի դարձար ոչ անհրաժեշտ: Արդյունքում՝ միավորվելով Փայտյանն ու Գասպարյանը, սկզբում կոտրեցին քեզ, հետո ռազմական ոստիկանության քննիչներին կաշառելով, գործը փակեցին: Դրանով իսկ քեզ մենակ թողնելով, վերջնականապես կոտրեցին: Քեզ, քո երեխաներին պատանդ վերցնելու նենգասպառնալիքի տակ (տվյալ մարտավարությունն արդեն սովորական է դարձել Ռուստամ Գասպարյանի համար) ստիպեցին հեռանալ Հայաստանից (աչքից հեռու): Քո բոլոր մարտիկներին աշխատավարձեր են տվել, Վկայականներ, արտոնություններ, երկուսին (Արմեն Տոնոյան, Վաչիկ Ավետիսյան) կոչումներ են տվել: Դրանով իսկ նվաստացնելով քեզ, բոլորին ապացուցել, որ դու դարձել ես ոչ մեկը: Բայց նրանք չմտածեցին, որ տարիներ անց կրկին կսթափվես, կսկսես փորփրել, գործել: Դա նրանց սխալն էր: Դրանում համոզվում ենք որոշ հատվածներ կարդալով նրանց մասին հոդվածներից, որոնց նրանք չեն արձագանքում, ուրեմն չեն ժխտում: Ճիշտ

այնպես, ինչպես քո դեպքում: Դու այսքան տարի գրում ես, տեղադրում ես համացանցում, գրքեր ես բաժանել շատերին, այդ թվում՝ ՊՆ-ին, լրագրողներին, ԵԿՄ, որոշ սպաներին՝

ֆիդայիներին, Փաշինյանին, ՆԳՆ-ին, այդ թվում՝ ԱԱԾ-ին, նրանք ծանոթացել են գրքի բովանդակությանը: Բայց նորից

չեն արձագանքում: Ուրեմն նրանք ասելիք չունեն: Նրանք չեն ժխտում: Դատի չեն տալիս: Նրանք համաձայն են: Բայց նրանք վստահ էն, որ կարող են իրենց աստղերով, կապերով, միջոցներով, փակել ցանկացած գործ: Այդ պատճառով էլ այս անգամ նրանք ԱԱԾ-ում հանգիստ, առանց մեծ դժվարության փակել են այդ աղմկահարույց գործը և փաստաթղթերի կրկնօրինակները չեն ուղարկում քեզ:

Փակեցին, որովհետև այդ թվում Փայտյանն ու Գասպարյանը մաֆիայի անդամ են: Ուրեմն, ինչպես Լևոնին, Սերժին, Քոչարյանին, Սեյրանին, Սասունին և որոշ այլ հրամանատար կոչվածների, այդպես էլ նրանց նմաններին, ձեռք չեն տալիս: Թեկուզ առայժմ, բայց նրանք այդպիսին են, անձեռմխելի:

ԱԱԾ - ում բոլորը հասկանում էին:

—Եթե քննիչը այդ հարցերը պատշաճ ձևով ուղղեր Մանվել Գրիգորյանին՝ իր ստորագրություններով փաստաթղթերը ներկայացնելով նրան, ապա դա Փայտյանի համար կործանարար կլիներ:

—Եթե Արշալույս Փայտյանի և Հայկ Մկրտչյանի հարցաքննության ժամանակ քննիչը նրանց քո տրամադրած բոլոր փաստաթղթերը ներկայացներ իրենց տորագրությամբ, ապա դա Փայտյանի համար կործանարար կլիներ:

—Եթե քո հանձնած փաստաթղթերի հիման վրա քննիչը հավուր պատշաճի հարցաքններ Փայտյանի ջոկատի բոլոր

անդամներին ու սպաներին, ում ստորագրություններով ձեզ են փոխանցվել ու ստացվել զենք, զինամթերք, աշխատավարձ, ապա դա Փայտյանի համար կործանարար կլիներ:

—Եթե քննիչը պատշաճ կերպով հարցաքններ «ՈՒՐԱԼ» մակնիշի ավտոմեքենայի վարորդ Ռոբոյին և նրա զենքգողանալու գործընկերոջը՝ Ճուտին, ապա դա Փայտյանի համար կործանարար կլիներ:

—Եթե քննիչը պատշաճ կերպով հարցաքններ Արշալույս Վարդանյանին (Ժանգոտ)՝ զենք գողանալու համար, այդ թվում՝ այրված «ՈՒՐԱԼ» մեքենայից, ապա դա Փայտյանի համար կործանարար կլիներ:

—Եթե քո փոխանցած ստացականով քննիչը պատշաճ կերպով հարցաքններ Վարդան Սարգսյանին, Արմեն Տոնոյանին, Մեսրոպ Կարապետյանին զենք-զինամթերք գողանալու համար, ապա դա կործանարար կլիներ Արշալույս Փայտյանի և Ռուստամ Գասպարյանի համար:

—Եթե քննիչը պատշաճ կերպով հարցաքններ Կամո Հակոբյանին (Բաքու), ինչպե՞ս և ինչո՞ւ է նա հանդիպել ադրբեջանցիների հետ, որից հետո դուք դարան եք ընկել, ապա դա կործանարար կլիներ Արշալույս Փայտյանի և Ռոդեն Պողսսյանի համար:

—Եթե քննիչը պատշաճ կերպով հարցաքններ Աշոտին, Արմենին, Գագոյին, ապա հասկանալի կլիներ, թե ո՞ւմ պատվերով, և ինչու էին ուզում քո երեխաներին պատանդ վերցնել, ի՞նչ փաստաթղթեր պետք է ստորագրեիր, ապա դա կործանարար կլիներ Արշալույս Փայտյանի, Ռոդեն Պողոսյանի և Ռուստամ Գասպարյանի համար:

—Եթե քննիչը հարցաքններ Մուշեղ Սարգսյանին և Մելան Հովհաննիսյանին, ապա դա կործանարար կլիներ Ռուստամ Գասպարյանի համար:

—Եթե քննիչը պատշաճ կերպով հարցաքններ Եվայան Մինասին, Սարգիս Ներսեսյանին և այլոց, պարզեր, թե ինչպե՞ս

են բոլորը դուրս եկել դարանից, ինչպե՞ս հանկարծ հայտնվեց Վաչիկ Ավետիսյանը, ինչպե՞ս է Հարութ Սավադյանը գերի ընկել, և ինչպե՞ս է Կամո Հովհաննիսյանը զոհվել, ապա դա կործանարար կլիներ Ռուստամ Գասպարյանի, Արշալույս Փայտյանի, Վաչիկ Ավետիսյանի և Ռոդեն Պողոսյանի համար:

—Եթե քննիչը հարցաքններ Հակոբ Հալեբյանին, Կամո Հակոբյանին, Սուրիկ Ղազարյանին, Սերգեյ Միքայելյանին, Վահանին (Տափակ), հատկապես Աբոյին (Փայտյանի անձնական վարորդ) ադրբեջանցի գերիների մասով, այրված

«ՈՒՐԱԼ» մեքենայից զենքի վերաբերյալ, ապա դա կործանարար կլիներ Արշալույս Փայտյանի, Ռոդեն Պողոսյանի համար:

—Եթե քննիչը պատշաճ կերպով, օրենքի ողջ խստությամբ հարցաքններ Ռոդեն Պողոսյանին, ապա դա կործանարար կլիներ իր, Փայտյանի և Վաչիկ Ավետիսյանի համար:

—Եթե քննիչը հավուր պատշաճի հարցաքններ Վաչիկ Ավետիսյանին, ապա դա կործանարար կլիներ Արշալույս Փայտյանի և Ռոդեն Պողոսյանի համար:

—Եթե իսկական մարտիկները պետք լինեին իշխանություններին, ժողովրդին, լրագրողներին, իրավապաշտպաններին, ապա վաղուց մահապատժի էին ենթարկել ձեր զորահրամանատարներից շատերին:

Քո փոխանցած փաստաթղթերի հիման վրա առանց մեծ դժվարության կարելի էր ապացուցել քո բոլոր փաստերը, ԲԱՅՑ՝ ԱԱԾ-ում հարցաքննության ժամանակ դու պետք է

հասկանայիր, և դա երևում է Որոշումից, որ քննիչը կենտրոնացել է միայն այրված «ՈՒՐԱԼ» մեքենայի զենքով:

Ընդ որում, քննիչին թույլ չեն տվել հարցաքննել գործարքի մասնակիցներին, այն է՝ Արշալույս (Ժանգոտ), Ռոբո (ՈՒՐԱԼ), Ճուտին, Ռոդեն Պողոսյանին, Վարդան Սարգսյանին, Արմեն

Տոնոյանին, Մեսրոպ Կարապետյանին և այլոց:

Քննիչը իր հորինած օրենքով արգելք է հանդիսացել առերեսմանը, նույնիսկ իրենց մոտ գտնվող՝ բրիգադի ձերբակալված հրամանատար, Մ. Գրիգորյանի և քո միջև: Բավական է նաև այն փաստը, որ քննիչ Բալյանը խախտելով բոլոր միջազգային օրենքները, համարձակվել է բանավոր և գրավոր կանչել քեզ՝ Ռուսաստանի դաշնության քաղաքացուն քննության՝ Հայաստանի Հանրապետությունում: Սա արդեն միանգամայն ապացուցում է, որ քննիչը գործել է միմիայն վերնախավերի ցուցումներով: Դրա համար էլ իրեն ապահով զգալով, քննիչը ուշադրություն չի դարձրել քո գրքի, հանձնված փաստաթղթերի վրա, անտեսել է քեզ: Քննիչն նույնիսկ այնքան ապահով է իրեն զգացել, որ իրենից հորինած ցինիկ արտահայտություններով՝ իբր քեզ ոչ ոք չի ճանաչել, շատ հավանական է վերացնելով գործի վերաբերյալ քո կողմից ներկայացրած որոշ փաստաթղթերը, համարձակվել է մեկընդմիշտ փակել նման գործը: Քննիչ Բալյանի, քննչական վարչության պետի տեղակալ Գրիգորյանի, ԱԱԾ-ի պետ Վանեցյանի առջև այլ խնդիր էր դրված:

—Ոչնչացնել քո փոխանցած բոլոր փաստաթղթերը:

—Քրեական գործից հեռացնել քո փոխանցած «ԳՈՂԱՑՎԱԾ ՀԱՂԹԱՆԱԿՆԵՐ» գիրքը:

—ԱՆՀԱՊԱՂ ՓԱԿԵԼ ՏՎՅԱԼ ԱՂՄԿԱՀԱՐՈՒՅՑ ՔՐԵԱԿԱՆ ԳՈՐԾԸ:

Ահա՛, թե ինչ կլինի՝

«Պատահաբար» Կամոն (Բաքու) կհանդիպի Ադրբեջանից զորքերի հրամանատար Ալիյի հետ, դուք կրկին կընկնեք


Դարան, իսկ Փայտյանը Կամոյին (Բաքու) նույնիսկ չի հանդիմանի: Նրանք արդեն գիտեին, և սա փաստ է, որ դու կամ պետք է մեռնեիր կամ գերի ընկնկեիր:

ԴՈՒ ԿԵՆԴԱՆԻ ՉՊԵՏՔ Է ՀԱՅԱՍՏԱՆ ՎԵՐԱԴԱՌՆԱՅԻՐ:

ԱՅԴՊԻՍԻՆ ԷՐ ՓԱՅՏՅԱՆԻ ԿԱՄՔԸ:

Առաջին ապատեղեկատվությունը, որ գերի ես հանձնվել, չի իրականացվել: Դուք կրկին կենդանի եք դուրս եկել ծանր իրավիճակից:

Հասկանալով, որ Կամոն ձեռբակալվել է, և չդիմանալով, Մանվելին ցուցմունք կտա որ Փայտյանն է կազմակերպել, որպեսզի իր ողջ պլանները չբացահայտվեն, Մանվելն էլ իրեն շան պես չսատկացնի, Փայտյանը շտապ վերադարձել է Հայաստանից, և իր հռետորական ճարտարությամբ, ազատել է Կամոյին (Բաքու) Մանվելի ձեռքից։

Այստեղ և հետո կնշենք, կասկած չի մնում, որ անսպասելի հայտնվելով, Վաչիկը (կռիս) սպանել է քո մոտ ընկեր Կամոլին։

= Որով և իրագործվել է Մինասի, Արմենի, Յուրայի, Հարութի, սպառնալիքը, որ եթէ Կամոն քեզ պատմեր խառնակիչների ծրագրերը, ԱՊԱ ՏՈՒՆ ՈՂՋ ՉԻ ՎԵՐԱԴԱՌՆԱ։

= Որի համար նույն Փայտյանի և Պողոսյանի կողմից էլ պարգևատրվել է։ Շատ հավանական է, որ Վաչիկը (կռիս) նույնիսկ տեսել է Հարութի գերավարվելը, բայց շտապելով անտեսանելի մնալ, չի ուզեցել, չի փորցել օգնի։

—Դու չես հասկացել, ԱԱԾ-ի քննիչներին էլ այս կարևոր փաստերը, որը պարզ հաստատում է Փայտյանենց

դավաճանությունները, չեն հետաքրքրել, կամ հաստատ թույլ չեն տվել բացահայտել։

Ով է հրաման տվե՞լ: Ուժային կառույցներից,

դատախազությունից, վերադաս պաշտոնյաներից ոչ մեկը, ինչպես նաև ինքը՝ Փաշինյանը, չեն ուզում և չեն պատասխանի


քո այս և մյուս հարցերին:

ՆՐԱՆՔ ԲՈԼՈՐՆ ԷԼ ՆԵՐՔԱՇՎԱԾ ԵՆ:

ՈՒՐԵՄՆ՝ Մանվել Գրիգորյանը ձեր ջոկատի խնդիրներին անձամբ չի մասնակցել: Այսպիսով, ինչպես 1993թ. հոկտեմբեր - նոյեմբեր ամիսներից մինչ օրս, Արշալույս Փայտյանը արդեն չորրորդ անգամ կարողացավ «պայմանավորվել» և փակել իր և

իրենց վրա հարուցված քրեական գործերը: Ի վերջո, կամա թե

ակամա, դու երկու խոշոր թշնամիներ ես ձեռք բերել:

1) ՌՈՒՍՏԱՄ ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ, 2) ԱՐՇԱԼՈՒՅՍ ՓԱՅՏՅԱՆ + ՌՈԴԵՆ ՊՈՂՈՍՅԱՆ:

Չէ՞ որ Ռուստամ Գասպարյանն ու Արշալույս Փայտյանը ծանոթ չէին: Միասին չեն մասնակցել մարտական գործողություններին: Նրանք ծանոթացել են 1993 թվականին, երբ իրենց գործակալներ Արմեն Տոնոյանին, Գագո Աբրահամյանին, Վաչիկ Ավետիսյանին և Աշոտ Խաչատրյանին մտցրել են ձեր ջոկատ:

ՀԱՐՑ՝ ինչո՞ւ են այս չորսը եկել ձեր ջոկատ: Ի՞նչ էին ուզում քեզանից Ռուստամ Գասպարյանը և Արշալույս Փայտյանը:

ՊԱՐԶԱԲԱՆՈՒՄ՝ Արմեն Տոնոյանի, Գագո Աբրահամյանի, Վաչիկ Ավետիսյանի և Աշոտ Խաչատրյանի առջև խնդիրներ են դրվել՝ ամեն ինչ խոստանալով, ցանկացած մեթոդներ օգտագործելով, ընդհուպ մինչև ուժային, տրամադրել ձեր ջոկատի անդամներին քո դեմ: Պատերազմի երեք տարիների ընթացքում ձեր ջոկատում զոհեր չկային, այդ պատճառով պետք էր այնպես սարքել, որ քո ջոկատում զոհեր լինեին:

= Դա կվախեցներ, կհուսահատեցներ, կվաներ քո մարդկանց քեզանից, կնվաստացներ քեզ, կապացուցեր, որ դու չես կարող

հրամայել, ղեկավարել մարդկանց:


= Ռազմի դաշտում դու պետք է գերի ընկնեիր կամ

«պատահականորեն» զոհվեիր:

= Պատերազմի ժամանակ այդպես հաճախ է պատահում:

= Չկա մարդ, չկա մարմին, չկա գործ:

Հենց այդ պատճառով Փայտյանը պակասեցնելով քո ջոկատի թվաքանակը, թուլացնելով քեզ, փուլ առ փուլ տուն էր վերադարձնում քո մարդկանց, իսկ Հայաստանում նրանց հետ

«աշխատում էին», նրանց հավաքագրում էին Ռոդեն

Պողոսյանը, Արմեն Տոնոյանը, Գագո Աբրահամյանը և Աշոտ Խաչատրյանը:

ՀԻՇԻ՛Ր: 1992 թ.–ին դու՝ Հոկտեմբերյանի «Նժդեհ» ջոկատի հրամանատարդ՝ Ղարաբաղից գաղթածների պատճառով, բազմիցս վիճել ես Պարույր Հայրիկյանի, Հակոբ Մակարյանի և Կիրովականի «Նժդեհ» ջոկատի հրամանատար Արշալույս Փայտյանի հետ: Այդ կոնֆլիկտների արդյունքում Հայրիկյանը քեզ վռնդեց ԱԻՄ կուսակցությունից, և դուք՝ Երևանի, Գառնիի, Հոկտեմբերյանի, Լեռնագոգի, Եղեգնաձորի մարտիկների խմբերով 1992թ.վերջին մտաք Կորյուն Ղումաշյանի ջոկատի կազմ: 1993թ. սկզբին Արշալույս Փայտյանը ձեզ վերադարձրեց՝ միացնելով իր ջոկատին, և բոլորդ միասին գնացինք Մարտակերտի շրջան: Անմիջապես ձեր ջոկատի կազմում ընդգրկվեցին Ռուստամ Գասպարյանի մարդիկ՝ Գագո Աբրահամյանը, Արմեն Տոնոյանը, Աշոտ Խաչատրյանը: Պատերազմին մասնակցելու համար 1993-ի ձմռանը Գագո Ավետիսյանն ու Աշոտ Խաչատրյանը, որոնց հետ

Փայտյանը դեռ ծանոթ չէր, ձեզ հետ չգնացին, բայց Փայտյանի «շնորհիվ» բոլոր ամիսների համար աշխատավարձը ստացել են:


Պուշկին-յալի համար մարտերի ընթացքում քո մի քանի տղաները, այդ թվում՝ Արմեն Տոնոյանը, փախել են: Օգնության քո բոլոր խնդրանքներին Փայտյանը չի արձագանքել:

Բացի այդ, Փայտյանը ոչ միայն չի ցանկացել օգնել, այլև ձերբակալել է քո տղաներին, և քեզ հետ մնացել է 8-10 մարդ: Փայտյանը՝ որպես հրամանատար և գերազանց հռետորական ունակություններ ունեցող մարդ, պետք է հանգստացներ քո տղաներին, համոզեր, և ինքն էլ նրանց հետ միասին շտապեր ձեզ օգնության: Նա դա չի արել: Դու և քո մարտիկները նրան

պետք չէիք: Նա, սովորության համաձայն, շտապել է

Հայաստանի ՊՆ և զեկուցել է, որ իբր Կիրովականի «Նժդեհ» ջոկատը ազատագրել է Պուշկին-յալի դիրքերը, իսկ ձեր մասին, ոչ մի խոսք:

ՀԱՐՑ՝ ինչո՞ւ և ինչպե՞ս կարող էր վերնախավը իմանալ ձեր սխրանքների, և ընդհանրապես ձեր ջոկատի մասին: Վերադառնալով վիրավորված, բայց ողջ, դու թեկուզ ազատեցիր քո դասալիքներին, բայց զգուշացրեցիր, որ վերադառնալուց հետո բոլորին կհեռացնես ջոկատից, և աշխատավարձ չեն ստանա: Սակայն Փայտյանն առանց քո հետ համաձայնեցնելու բոլորին վճարել է աշխատավարձները, ունենալով հետագայի իր ծրագրերը:

1993թ. ամռանը Գագո Ավետիսյանը, Աշոտ Խաչատրյանը և

Արմեն Տոնոյանը ձեզ հետ մեկնեցին Հադրութի շրջան: Բայց մնացին միայն մեկ շաբաթ, չգիտես ինչու՝ Փայտյանը նրանց թույլ տվեց վերադառնալ Հայաստան, և քո հետ չհամաձայնեցնելով, տղերքիդ փուլ առ փուլ բաց էր թողնում:

Հադրութի շրջանում Ֆիզուլիի շրջանի ուղղությամբ Մանվել Գրիգորյանը հրաման էր տվել Փայտյանին՝ վաշտը ուղարկել


հետախույզներին օգնության, տեղակայվել գ. Արեշում: Այդ հրամանն իրականացնելու համար Փայտյանը ոչ թե իր, այլ ձեր

ջոկատն է ուղարկում իբր փորձառու ֆիդայի, տվյալ

գործողության հրամանատար է նշանակում իր մտերիմ ընկեր՝ Ռոդեն Պողոսյանին: Արեշի շրջանում դուք դարան եք ընկնում, Ռոդեն Պողոսյանը անմիջապես թողնելով ձեզ՝ հետ է փախնում դեպի Մելիքաշեն գյուղ, որտեղ տեղակայված էր Փայտյանի ջոկատը: Այնուհետև Սուրիկ Ղազարյանն ու Կիրովականի «Նժդեհ» ջոկատի բոլոր անդամները, քո ջոկատի անդամները, հանդիմանելով Փայտյանին, Պողոսյանի վախկոտության

համար, համոզված էին, որ Պողոսյանը ոչ մի ֆիդայի էլ չէ: Իր վարքագծով, Ռոդեն Պողոսյանը խայտառակել էր Փայտյանին, նրա անունն ու պատիվը, ք. Կիրովականի ամբողջ «Նժդեհ» ջոկատին: Բոլորը սկսեցին հասկանալ, որ Պողոսյանին ֆիզիկական ուժի պատճառով իրեն թիկնապահ դարձնելով, ծածկում է Փայտյանը: Այստեղ դժվար չէր կռահել, որ նման խայտառակության պատճառով, Փայտյանը պետք է սարքեր բոլոր տեսակի ստորություններ՝ քո ու քո ջոկատի դեմ: Որպես դասալիքի, Փայտյանն իր ընկեր Պողոսյանին չի ձերբակալելու, չի պատժելու, չի հանդիմանելու, չի բորբոքելու, չի զեկուցելու, և

քեզ կխնդրի Մանվելին չպատմել կատարվածի մասին, այլ

կուղարկի Հայաստան: Դրանից հետո Փայտյանը կուղարկի Արմեն Տոնոյանին, Վարդան Սարգսյանին, Սահակ Ներսեսյանին, քո «հավատարիմ ընկեր» Հայկ Մկրտչյանին, և նրանք բոլորը միասին՝ Գագո Աբրահամյանի, Աշոտ

Խաչատրյանի, Ռոդեն Պողոսյանի գլխավորությամբ, արդեն

Հայաստանում քո դեմ սադրանքներ կսկսեն:


Հետո անտեսելով իր և քո իսկական մարտիկներին՝ Փայտյանը Պողոսյանի հետ հասկանալի չէ, թե ինչ մարտական գործողությունների, վաստակի համար, մեդալներ, պարգևներ, կոչումներ, պաշտոններ կստանան, ՌԴ-ում կավարտեն ռազմական Ակադեմիան...

Մանվել Գրիգորյանն արդեն գիտեր և հասկանում էր, որ Փայտյանի ջոկատի հետ միասին գործում է նաև ձեր ջոկատը: Մանվելը, Նազիկը, Շմայսը, Սուրիկը գիտեին, որ դու երբեմն խորհրդակցության չես գնում, քանի որ քո ջոկատը մշտապես գտնվում է ճակատային առաջնագծում: Դա Փայտյանին

կատաղեցնում էր: Ի վերջո, 8-10 մարդ թողնելով քեզ հետ՝ նա Մանվելին զեկուցում է, թե իբր 72 անձանց հետ դուք մնում եք դիրքերում, և որ օրերս նա հերթափոխ կուղարկի: Ձեզ թողնելով, Փայտյանը փախնում է Հայաստան: Փայտյանը վստահ էր, որ ձեզ փոխարինող չի լինի, Մանվելը ձեզ բաց չի թողնի, իսկ եթե փորձեք հեռանալ, հենց Մանվելն էլ կգնդակահարի քեզ որպես հրամանատար և դասալիք:

Այդպիսով, Մանվելի ձեռքով, Փայտյանը կիրագործեր իր պլանները՝ կազատվեր քեզնից։ Բայց նորից Փայտյանը չգուշակեց: Մանվել Գրիգորյանը ձեզ ազատ կարձակի տուն: Ինչպես քիչ առաջ նշեցինք, Փայտյանի առաքելությունը պետք է կատարեր Վաչիկ Ավետիսյանը: Հենց սկզբից՝ 1991 թվականին, Վաչիկ Ավետիսյանը չցանկացավ դառնալ ԱԻՄ ջոկատների անդամ Կիրովականի «Նժդեհ» և Հոկտեմբերյանի «Նժդեհ» ջոկատների կազմում: Նա ուզում էր ու պետք է առաջնորդ դառնար Հոկտեմբերյանում: Բայց դրա համար պետք էր զբաղեցնել քո և Մխիթարյանի տեղը: Ոչ մի ջոկատում Վաչիկ


Ավետիսյանը երբեք փաստացի չի նշվել: Նրան չգիտեին ո՛չ Կիրովականում, ո՛չ Հոկտեմբերյանում, ո՛չ բրիգադում, ոչ մի տեղ: Բայց ոչ ոք չէր գլխի ընկել, որ նա ձևական ընդգրկված է եղել Կիրովականի «Նժդեհ» ջոկատում: Այդ մասին գիտեին Արշալույս Փայտյանը, Ռոդեն Պողոսյանը, Հակոբ Մակարյանը: Եվ այդպես, երբ դուք հայտնվեցիք հերթական դարանում, հանկարծ հայտնվում է Վաչիկ Ավետիսյանը: Վաչիկ Ավետիսյանի առջև այսպիսի խնդիր էր դրվել՝ Փայտյանի Հայաստան մեկնելուց հետո հանկարծ ի հայտ եկած Վաչիկ Ավետիսյանը պետք է հետևեր, վերահսկեր և զեկուցեր այն

ամենի մասին, ինչ տեղի էր ունենում: Իսկ եթե հանկարծ քեզ հետ ոչինչ չպատահի, նա պետք է կազմակերպեր, որ դու կամ քո նվիրյալներից մի քանիսը, մահանային: Դու Փայտյանից խնդրել, պահանջել էիր իր ջոկատից մարդկանց ուղարկել՝ ձեզ օգնության: Փայտյանն օգնության է ուղարկել 4 հոգու՝ Սուրիկ Ղազարյան (ավագ), Արկադի (շտաբի պետ՝ կարատե), Սերգեյ (շտաբի պետ՝ Գամսա), Սերգեյ (սպառազինության գծով տեղակալ՝ վարձկան): Դուք կրակոցներ լսելուց հետո իջնում եք գյուղ՝ Մինասի խմբին օգնելու համար: Ծառի տակ արդեն տեսնում եք մահացած Կամո Հովհաննիսյանին, ու նկատել եք բարձունքի դիմաց պատահականորեն հայտնված Վաչիկ Ավետիսյանին (առնետ):

ԱՅՍՏԵՂ ՇԱՏ ՀԵՏԱՔՐՔԻՐ Է: ՀԱՐՑԵՐ՝

1) Եթե Վաչիկ Ավետիսյանին օգնության է ուղարկվել, ապա ինչո՞ւ քեզ Փայտյանը չի ասել:

2) Եթե Վաչիկին օգնության էին ուղարկում ձեզ, ապա ինչո՞ւ նա

չէր ներկայացել Փայտյանի բոլոր չորս մարդկանց հետ, այլ


հայտնվել էր բարձունքի դիմաց միայնակ:

3) Եթե Վաչիկին օգնության էին ուղարկում ձեզ, ապա ինչո՞ւ նա հանկարծ անհետացավ: Ինչո՞ւ նրան չէին ճանաչում Փայտյանի ջոկատի մարտիկները: Նրան չէին ճանաչում այլ

ջոկատների մարտիկները: Նրան չէին ճանաչում Մանվել Գրիգորյանի բրիգադում: Նրան չէին ճանաչում ձեր ջոկատի մարտիկները: Հանկարծ, վերջին մարտում հայտնվեց Վաչիկ Ավետիսյանը, անհետացավ, որից հետո քեզ հավատարիմ մնացած Հակոբ Հալեբյանին, բացահայտ մեղադրում են Կամո Հովհաննիսյանի գնդակահարության մեջ, նրան նշանակում են

խորհտնտեսության տնօրեն և Արմեն Տոնոյանի հետ կոչում են շնորհում: Ինչի՞ համար, ի՞նչ վաստակի համար:

Փայտյանը գիտեր, որ դու բազմիցս Վաչիկ Ավետիսյանին վտարել ես ձեր ջոկատից, ապա ինչո՞ւ է ինքն իր մարդկանց հետ մեկնել Հայաստան, իսկ Վաչիկին թողել, և նա կրկին հայտնվել է հենց ձեր ջոկատում: Հայաստան վերադառնալուց հետո Վաչիկ Ավետիսյանին ծածկել է Ռոդեն Պողոսյանը: Արշալույս Փայտյանը Ռուստամ Գասպարյանի հետ օգնում են Վաչիկ Ավետիսյանին կոչումներ ստանալ, զինկոմիսարիատում աշխատելու, Հոկտեմբերյանի շրջանի «Նոր Կեսարիա» խորհտնտեսության նախագահ դառնալու գործում: Ընդ որում, որպեսզի ոչինչ չհասկանաս ու Վաչիկին ձեռք չտաս, Փայտյանը նշանակեց Ռոդեն Պողոսյանին Կիրովականից, խորհտնտեսությունում նրան տեղակալ: Վաչիկ Ավետիսյանին կոծկելու համար, Աշոտ Խաչատրյանը, Արմեն Տոնոյանը, Գագո Աբրահամյանը, Սահակ Ներսեսյանը մեղադրեցին Հակոբ Հալեբյանին՝ որ նրանք ապացույցներ ունեն, թե ինչպե՞ս է Կամո

Հովհաննիսյանին սպանել նա՝ Հակոբ Հալեբյանը: Սա արդեն ապացուցում է, որ այդ պղտորողները, արդեն Հայաստանում

գտնվելով, գիտեին, որ Կամո Հովհաննիսյանը ոչ թե մարտում է զոհվել, այլ սպանվել է: Ակնհայտ է դառնում, որ մինչ ձեզ օգնության էին եկել Փայտյանի ջոկատից չորս հոգին, Վաչիկ Ավետիսյանն արդեն հակառակ տարածքում էր, որտեղ դարան էին ընկել Մինաս Եվայանի խումբը: Ըստ այդմ՝ Վաչիկ Ավետիսյանը նկատել է, տեսել է ողջ կատարվածը: Ակնհայտ և ամբողջովին հավանական է դառնում, որ քո ընկերոջը՝ Կամո Հովհաննիսյանին, գնդակահարել է նույն Վաչիկ Ավետիսյանը: Շատ հավանական է, որ Վաչիկ Ավետիսյանը նաև տեսել է, թե ինչպես են Հարութ Սավադյանին գերի վերցնում, և չի փորձել նույնիսկ օգնել:

Հենց սրանից էլ քննիչ կոչվածը պետք է սկսեր պղտորողների հարցաքննությունները, և կբացահայտվեին Ռուստամ Գասպարյանի, Արշալույս Փայտյանի, Ռոդեն Պողոսյանի և այլ

«զորահրամանատարների» ԲՈԼՈՐ հանցագործությունները:

«Անկաշառ» քննիչն անմիջականորեն մեկուսացնելօվ գեներալ Արշալույս Փայտյանին և գնդապետ Ռոդեն Պողոսյանին, պետք է հարցաքննությունները սկսեր Գագո Աբրահամյանից (Խայո), Վաչիկ Ավետիսյանից (Կռիս), Աշոտ Խաչատրյանից (ՀԱԲ), Ռուբոյից (ՈՒՐԱԼ), Արմեն Տոնոյանից, Արշավիր Վարդանյանից (Ժանգոտ), Վարդան Սարգսյանից, Աբոյից (Փայտյանի վարորդ)…, անպատճառ անցկացներ առերեսումներ, անպայման քեզ և բոլորին ստուգեր «ստի դեդեկտոր» -ի վրա, հավաքեր բոլոր անհրաժեշտ ապացույցները մյուս մասնակիցներից:

ՁԵՐ ՔՆՆԻՉ ԲԱԼՅԱՆԸ ՉԱՓԻՑ ԱՎԵԼԻ ՎՍՏԱՀ Է ԵՂԵԼ ԻՐ ԱՆՊԱՏԺԵԼԻՈՒԹՅԱՆ ՄԵՋ:

ՀԻՄԱ ԹԵԹևԱԿԻ, ՀԵՐԹԱԿԱՆՈՐԵՆ, ՎԵՐՋՆԱԿԱՆ, ՆԵՐԿԱՅԱՑՆԵՆՔ ԿԱՐևՈՐ ՓԱՍՏԵՐԸ, ՈՐՈՆՔ ԴՈՒ ՉԵՍ ՆԿԱՏԵԼ, ԻՍԿ ՔՆՆԻՉ ԿՈՉՎԱԾՆԵՐԻՆ ՉԵՆ ԹՈՂԵԼ, ԿԱՄ


ՀԵՐԹԱԿԱՆ՝ ՉՈՐՐՈՐԴ ԱՆԳԱՄ «ԽՆԴՐԱՆՔՈՎ», ՉԵՆ ՑԱՆԿԱՑԵԼ ՈՒՇԱԴՐՈՒԹՅՈՒՆ ԴԱՐՑՆԵԼ։

1) Համաձայն զինվորական գրքույքիտ, դու Սովետական բանակում ստացել ես սերժանտի կոչում։

2) Համաձայն քո ունեցած տեղեկանքի, որն ստորագրված է Յուրա Հովհաննիսյանի կողմից ղարաբաղյան պատերազմին սկսել ես մասնակցել 1991 թվականից։

3) Համաձայն քո ունեցած տեղեկանքների, որոնք ստորագրված են Արշալույս Փայտյանի, Ռեմիկ Մարդանյանի, Մանվել

Գրիգորյանի, Փայտյանի որոշ հրամկազմի, զինվորական

հոսպիտալի կողմից, պատերազմում բազմակի վիրավորվել ես։

—ՍՐԱՆՔ ՀԻՄՆԱՎՈՐՎԱԾ ԵՆ ՓԱՍՏԱԹՂԹԵՐՈՎ, ԿՆԻՔՆԵՐՈՎ, և ՉԵՆ ԿԱՐՈՂ ՀԵՐՔՎԵԼ։

4) Համաձայն քո ունեցած փաստաթղթերի, որոնք ստորագրված են Արշալույս Փայտյանի, Ռեմիկ Մարդանյանի, Մանվել

Գրիգորյանի, Սիմոնյանի, Փայտյանի որոշ հրամկազմի կողմից, 1992 -1993թթ․ քեզ կոչումներ են տրվել լետենանտից, մինչև կապիտան։

—ՍԱ ՀԻՄՆԱՎՈՐՎԱԾ Է ՓԱՍՏԱԹՂԹԵՐՈՎ, ԿՆԻՔՆԵՐՈՎ, և ՉԻ ԿԱՐՈՂ ՀԵՐՔՎԵԼ։

5) Համաձայն քո ունեցած փաստաթղթերի, որոնք ստորագրված են Արշալույս Փայտյանի, Ռոդեն Պողոսյանի, Հայկ Մկրտչյանի, քո ջոկատի բոլոր անդամների, Մանվել Գրիգորյանի, Փայտյանի որոշ հրամկազմի կողմից, դուք բոլոր զենք-զինամթերքը, աշխատավարձերը, ստացել եք քո և Փայտյանի միացյալ գումարտակից՝ Կիրովականում։

—ՍԱ ՀԻՄՆԱՎՈՐՎԱԾ Է ՓԱՍՏԱԹՂԹԵՐՈՎ, ԿՆԻՔՆԵՐՈՎ, ՍՏՈՐԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐՈՎ, և ՉԻ ԿԱՐՈՂ ՀԵՐՔՎԵԼ։

6) Համաձայն քո ունեցած փաստաթղթի, դու 1992 թվականին Լևոնից ստացել ես բավականին զենքեր-զինամթերքներ, որոնք Արմեն Տոնոյանի, Մեսրոպ Կարապետյանի հետ, ի պահ եք տվել


Վարդան Սարգսյանին, և որոնք հետո իբր անհայտացել են։

6․1․) Համաձայն քո պատմածների, լինելով Ռեմիկ Մարդանյանի գնդում, նույն Վարդանը իբր կորցրել է իր ինքնաձիգը։

—ՍԱ ՀԻՄՆԱՎՈՐՎԱԾ և ՍՏՈՐԱԳՐՎԱԾ է ՓԱՍՏԱԹՂԹՈՎ, ԱՌԱՆՑ ԴԺՎԱՐՈՒԹՅԱՆ ԿՀԻՄՆԱՎՈՐՎԻ ՎԱՐԴԱՆԻՆ, ԱՐՄԵՆԻՆ, ԱՇՈՏԻՆ, ԳԱԳՈՅԻՆ, ՄԵՍՐՈՊԻՆ, ՌԵԱԼ ՔՆՆԵԼԻՍ, և ՉԻ ԿԱՐՈՂ ՀԵՐՔՎԵԼ։

7) Համաձայն քո պատմածների, Վարդանյան Արշավիրը

(ժանգոտ) գտել, և քո տղաների հետ Փայտյանին է փոխանցել այրված ՈՒՌԱԼ մեքենայի զենք-զինամթերքները։

7․1․) Համաձայն քո պատմածների, կիրովականում հերթապահելիս, նույն Վարդանյան Արշավիրը (ժանգոտ) պահեստից գողացել է զենքեր, իբր չեն կարողացել ձեռբակալել, նա անհայտացել է։ Դրանում կասկածվել է նաև գենեռալ Փայտյանի եղբայր՝ Արմեն Փայտյանը, ծեծի են ենթարկել Հայկին։

—ՍՐԱՆՔ ԱՌԱՆՑ ԴԺՎԱՐՈՒԹՅԱՆ ԿՀԻՄՆԱՎՈՐՎԵՆ՝ ՌՈԴԵՆԻՆ, ԱԲՈՅԻՆ (Փայտյանի վարորդ), ԱՐՄԵՆԻՆ, ԱՐԿԱԴԻՅԻՆ (կառատե), ՍՈՒՐՈՅԻՆ (վիլիս), ՀԱՅԿԻՆ, ՔՈ և ՓԱՅՏՅԱՆԻ ՋՈԿԱՏՆԵՐԻ ԱՆԴԱՄՆԵՐԻՆ ՌԵԱԼ ՔՆՆԵԼԻՍ, և ՉԻ ԿԱՐՈՂ ՀԵՐՔՎԵԼ։

8) Համաձայն քո պատմածների, ունեցած փաստաթղթերի, շատերի կողմից Պուշկին-Յալի դիրքերը լքելուց հետո, և նույնիսկ առանց համապատասխան զենք-զինամթերքի, առանց օգնության, առանց սննդի, մի քանի ծանր վիրավորներով 3-4 օր մնացել, պահել եք կարևոր դիրքերը։

—ՍՐԱՆՔ ՏԵՍԵԼ ԵՆ ՍՈՒՐԻԿ ՍԱՐԳՍՅԱՆԸ, ՔՈ և ՓԱՅՏՅԱՆԻ ՋՈԿԱՏՆԵՐԻ ԲՈԼՈՐ ՄԱՐՏԻԿՆԵՐԸ, ԿԱՆ ՏԵՂԵԿԱՆՔՆԵՐ ԴՐՄԲՈՅԻ ԶԻՆՎՈՐԱԿԱՆ ՀՈՍՊԻՏԱԼԻՑ, ՓԱՅՏՅԱՆԻՑ, ՄԱՐԴԱՆՅԱՆԻՑ, և ՀՆԱՐԱՎՈՐ ՉԻ ՀԵՐՔԵԼ։


8.1.) Համաձայն քո պատմածների, Պուշկին-Յալի մարտերից

հետո տուն վերադառնալու ժամանակ անհետացել են ինքնաձիգներ, զինամթերք։ Փայտյանի հրամանով բոլորիդ խուզարկել են, ոչինչ չհայտնաբերելով, Փայտյանենք չեն անհանգստացել (պետք է հաշվի առնցվի, որ Ճուտը և Ռոբոն (ՈՒՌԱԼ ) գրավոր խոստովանել են)։

8.2.) Համաձայն քո պատմածների, Մելիքաշենում և Արեշում անհայտացել են ձեր զենքերը, որոնք և Շուրայենք հայտնաբերել են Ռոբոյի (ՈՒՌԱԼ) մեքենայի մեջ։ Դուք

բացատրություն վերցնելով, ձեռբակալել եք Ռոբոյին և Ճուտին, իսկ Փայտյանը բաց է թողել (պետք է հաշվի առնցվի, որ Ճուտը և Ռոբոն, գրավոր խոստովանել են)։

—ՍՐԱՆՔ ՏԵՍԵԼ ԵՆ ԱՐԿԱԴԻՆ (կառատե), ՍՈՒՐԻԿԸ (վիլիս), ՍԵՐԳԵՆ (Գամսա), ՊՈՒԼԻՆ, ՇՈՒՐԱՆ, ՊԵՏՈՆ, ՄԱՅԻՍԸ․․․, ՔՈ և ՓԱՅՏՅԱՆԻ ՋՈԿԱՏՆԵՐԻ ԲՈԼՈՐ ՄԱՐՏԻԿՆԵՐԸ, ԵՂԵԼ Է ԻՆԸ ԹԵՐԹՒՑ ԲԱՑԱՏՐՈՒԹՅՈՒՆ, և ՌԵԱԼ ՔՆՆԵԼԻՍ, ՀՆԱՐԱՎՈՐ ՉԻ ՀԵՐՔԵԼ։

9) Համաձայն քո պատմածների, անցնելով Մելիքաշենի ձեր

դիրքերի դիմաց մինապատված տարածքով, այլոց ուղարկելու փոխարեն, դու ինքդ կյանքդ չխնայելով, դուրս ես հանել ծանր

վիրավորված Մաթոսին։

—ՍԱ ՏԵՍԵԼ ԵՆ ՓԱՅՏՅԱՆԸ, ՔՈ և ՓԱՅՏՅԱՆԻ ՋՈԿԱՏՆԵՐԻ ԲՈԼՈՐ ՄԱՐՏԻԿՆԵՐԸ, և ՌԵԱԼ ՔՆՆԵԼԻՍ, ՀՆԱՐԱՎՈՐ ՉԻ ՀԵՐՔԵԼ։

10) Համաձայն քո պատմածների, հրամանատար Ռոդեն Պողոսյանը լքելով ձեզ, փախել է շրջապատումից, չկատարելով Մանվելի կարգադրությունը։

—ՍԱ ՏԵՍԵԼ, ԻՄԱՑԵԼ ԵՆ ՔՈ և ՓԱՅՏՅԱՆԻ ՋՈԿԱՏՆԵՐԻ ԲՈԼՈՐ ՄԱՐՏԻԿՆԵՐԸ, և ՌԵԱԼ ՔՆՆԵԼԻՍ, ՀՆԱՐԱՎՈՐ ՉԻ ՀԵՐՔԵԼ։

10․1․) Համաձայն քո պատմածների, Վաչիկին (կռիս) միշտ


վռնդել եք ձեր ջոկատից, հանկարծ մարտի ժամանակ նա հայտնվել է ձեր հակառակ դիմացի դիրքերում, զոհվել է Կամո Հովհաննիսյանը, Հարութ Սավադյանը գերավարվել է, Մինասի ջոկի տղաները վիրավորվել են հիմնականում ետևներից, Վաչիկը նորից անհայտացել է, Փայտյանենք նրան պարգևելով կապիտանի կոչումով, նշանակել են Նոր Կեսարյա սովխոզի ղեկավար՜, իսկ Ռոդեն Պողոսյանին, տեղակալ՜։

—ՍԱ ՀԵՇՏՈՒԹՅԱՄԲ ԿՊԱՐԶՎԵՐ ՌԵԱԼ ՔՆՆԵԼՈՎ ՎԱՉԻԿԻՆ, ՍՈՒՐԻԿԻՆ, ՌՈԴԵՆԻՆ, ԱՐԿԱԴԻԻՆ, ԳԱՄՍԱՅԻՆ, ՔՈ ՋՈԿԱՏԻ ՄՆԱՑԱԾ ՄԻ ՔԱՆԻ ՄԱՐԴԿԱՆՑ, ՆՈՐ ԿԵՍԱՐՅԱ ՍՈՎԽՈԶԻ ԲՆԱԿԻՉՆԵՐԻՆ, ԶԻՆՎՈՐԱԿԱՆ ԿՈՄԻՍԱՐՅԱՏԻՆ։

11) Համաձայն քո պատմածների, քո, Հարութի և Մեսրոպի վրա

1993թ․ երկու մահափորց է կատարվել Հոկտեմբերյանում։

—ՔԱՆԻ ՈՐ ՀԱՐՈՒԹԸ ՊԼԵՆՈՒՄ Է, ՍԱ ԿՀԻՄՆԱՎՈՐՎԻ ՄԵՍՐՈՊԻՆ ՌԵԱԼ ՔՆՆԵԼԻՍ, և ՉԻ ԿԱՐՈՂ ՀԵՐՔՎԵԼ։

12) Համաձայն քո պատմածների, Մանվելի թույլտվությամբ, ձեր ջոկատի վիրավորների և զոհված ընկերների համար ընտանի կենդանիներ եք բերել, սակայն Փայտյանենք խոչընդոտել են բաժանելուն։

—ՍԱ ԱՌԱՆՑ ԴԺՎԱՐՈՒԹՅԱՆ ԿՀԻՄՆԱՎՈՐՎԻ ԱՐՄԵՆԻՆ, ԿԱՐԱՊԵՏԻՆ (Դինջ), ՍԱՀԱԿՒՆ, ԱՇՈՏԻՆ (ՀԱԲ), ԳԱԳՈՅԻՆ (Խայո)․․․, ՌԵԱԼ ՔՆՆԵԼԻՍ, և ՉԻ ԿԱՐՈՂ ՀԵՐՔՎԵԼ։

13) Համաձայն քո պատմածների, որպեսզի ստորագրես Փայտյանի ինչ որ փաստաթղթեր, 1993թ․ մի քանի փորց է արվել քո երեխաներին պատանդ վերցնելու, իսկ քո մոտ ընկերներ՝ Հարութին և Խաչիկին պատանդ են պահել հենց Ռուստամ

Գասպարյանի գումարտակում։

—ՍԱ ԱՌԱՆՑ ԴԺՎԱՐՈՒԹՅԱՆ ԿՀԻՄՆԱՎՈՐՎԻ ՔՈ

ԸՆԿԵՐՆԵՐ ՀԱՐՈՒԹԻՆ, ԽԱՉԻԿԻՆ, ԻՆՉՊԵՍ ՆԱև ԱՐՄԵՆԻՆ, ԿԱՐԱՊԵՏԻՆ (Դինջ), ՍԱՀԱԿՒՆ, ԱՇՈՏԻՆ (ՀԱԲ),


ՌՈՒՍՏԱՄԻՆ, ՄԻՆԱՍԻՆ, ԳԱԳՈՅԻՆ (Խայո), ԱՌԱՆՁՆԱՊԵՍ ՔՈ ՀԱՐևԱՆՆԵՐԻՆ, ԸՆՏԱՆԻՔԻԴ, ՌԵԱԼ ՔՆՆԵԼԻՍ, և ՉԻ ԿԱՐՈՂ ՀԵՐՔՎԵԼ։

ՄԵՐ ՀԱՄՈԶՄՈՒՆՔԸ՝

—Դեռ մինչև Հայաստան մեկնելը, քո «մոտ ընկեր» Հայկին գայթակղել են ինչ որ բանով, որը նրա համար ավելի արժեք է ունեցել, քան ձեր ընկերությունը։

Դրանով քո «ընկեր» Հայկը ընկել է կախման մեջ։

Դրա համար էլ Հայկը չի վերադարձել, և ցուցմունք է տվել ԱԱԾ-ում, որ իբր քեզ-ձեզ չի ճանաչել։

—Ամեն ինչից երևում է, որ Կամոյի (Բաքու) և Ալիյի հանդիպումը տեղի է ունեցել Փայտյանենց ցուցումով։

— Աշոտ Պետրոսյանը զոհվել է գրադի պատահական կրակոցից։

—Կարելի է համոզված ասել, որ քո ընկեր Կամո Հովհաննիսյանը զոհվել է Փայտյանի և Պողոսյանի անմիջական իմացությամբ։

—Քո ընկեր Հարութ Սավադյանը գերի է ընկել Մինասի ջոկի անսպասելի շրջափակման, Կարապետի, Սարգիսի, Վաչիկի, վախից չօգնելու պատճառով։ Մի մոռացիր նաև, որ Մինասը իր ջոկի հետ վիրավորվել են ոչ թէ առջևից, այլ հետևներից․․․

Հիմի լսի ուշադիր։

Դու պատմեցիր, բայց կիսատ, ու ինքդ էլ չհասկացար, որ այդ Փայտյան կոչված աղվեսի կյանքը, անձամբ ես փրկել Մանվելից, եթե հետևեյիր, և քեզ քննելու ընթացքում համաձայնություն տայիր Սիմոնյանի և Պոլկովնիկի առաջարկություններին։ Միևնույն ժամամակ չգնահատելով քո արած նման լավությունը, Փայտյանն իր տակտիկան է առաջ տարել։ Էլ ինչ՞ կասկած


կարող է լինել, որ Փայտյանին միայն հետաքրքրել էր ամեն ձև վերացնի քո անունը, և քեզ ամբողջովին։

Փայտյանը սովորականի պես, մեկնած է եղել Հայաստան։

1993 թվականի հուլիսի 17 – ի երեկոյան քո ջոկատից, տուն են վերադարցվել 17 մարդ։ Որից հետո, Մինասը, Արմենը, Յուրան,

Հարութը, վիճել են Կամոյի հետ։ Կամոն լինելով քեզ նվիրված, պարզաբանել է վեճի պատճառի որոշ մասը, ասելով՝ քեզ հայտնի չէ, թէ ինչ՞ են ծրագրել տուն վերադարցողները, և ինչու՞ Հայկը շտապ տուն գնաց։ Որից հետո Կամոն ավելացրել է, որ տուն վերադառնալուց հետո ամեն ինչ կպատմի, և կպատժենք նրանց՝ խառնակիչներին։ Որտեղ էլ, Արմենն, Յուրան ու Մինասը սպառնացել են, որ ԵԹԵ ԿԱՄՈՆ ԵՂԱԾԸ ՔԵԶ ՊԱՏՄԻ, ԱՊԱ ՏՈՒՆ ՈՂՋ ՉԻ ՎԵՐԱԴԱՌՆԱ(և չվերադարցավ՜)։

1993 թվականի հուլիսի 29-ին քեռի Յաշայի տանից-Ստեփանակերտի հոսպիըալից վերադառնալով, քեզ հայտնել են, որ Կամոն (Բաքու) հանդիպել է հակառակորդի հրամանատար Ալիյի հետ։ Մանվելը կալանել է քեզ և Կամոյին (Բաքու)։ Մանվելը քեզ ազատ է արձակում։ Այդ իսկ ընթացքում Հայաստանից հապշտապ վերադառնում է Փայտյանը, և ազատում Կամոյին (Բաքու)։ Հետո Դուք ընկել է թշնամու դարանը։ Փորցելով օգնել Մինասի ջոկին, քո ընկեր Կամոն զոհվել է, Հարութը գերի է ընկել։ Ընթացքում հակառակ ձեր դիրքերի, անսպասելի հայտնվել է Վաչիկը (կիռիս), որին դու միշտ հեռացրել ես ձեր վաշտից։

ՀԱՐՑ՝ 1) Ինչու՞ քո «մոտ ընկեր» Հայկը հապշտապ մեկնեց

Հայաստան, և այլևս չվերադարձավ։

2) Ինչու՞ Փայտյանը հապշտապ վերադարձավ Հայաստանից, և

ազատեց Կամոյին։


3) Ինչու՞ տուն վերադառնալով, Կամոն (Բաքու), որի պատճառով Մանվելը ձեռբակալել էր նաև քեզ, միացավ խառնակիչներ Գագոյին (Խայո), Աշոտին (ՀԱԲ), Արմենին, Սահակին, Վարդանին, այլ չմնաց քեզ հավատարիմ։

4) Ինչու՞ Հայաստան վերադառնալով, Փայտյանենք Վաչիկին օգնեցին դառնալ համայնքի նախագահ, և շնորհելով կապիտանի կոչում, Ռոդենին նշանակեցին նրան տեղակալ։

5) Ինչու՞ Հայաստան վերադառնալով, Փայտյանենք և Ռուստամենք անմիջապես Արմենին շնորհեցին կապիտանի կոչում։

ԱՅԺՄ ՄԻ-ԵՐԿՈՒ ՀԱՐՑ, ՈՐՈՎ ԴՈՒ ՔՈ ՏՂԱՆԵՐԻ ՀԵՏ ԿՊԱՐԶԵՔ ԻՍԿՈՒԹՅՈՒՆԸ՝ ՁԵԶ ԴԱՎԵԼՈՎ, ՈՎՔԵ՞Ր ԳՈՂԱՑԱՆ ՁԵՐ ՋՈԿԱՏԻ ՀԱՂԹԱՆԱԿՆԵՐԸ։

1) Բոլոր փաստաթղթերից պարզ է դառնում, որ ձեր ջոկատի երեք տարվա պատերազմական գործողություններում, ունեցել եք 90-110 մարտիկներ, բազմաթիվ ծանր վիրավորվածություններ, մեկ գերի, երկու զոհված ընկերներ։

2) Բոլոր փաստաթղթերից պարզ է դառնում, որ երեք տարվա պատերազմում, քեզ շնորհել են լետենանտից, մինչև կապիտանի կոչումներ։

3) ԻՍԿ ՈՒՐ՞ ԵՆ ՄԻՆԱՍ ԵՎԱՅԱՆԻ և ՀԱՅԿ ՄԿՐՏՉՅԱՆԻ ԱՎԱԳ ԼԵՏԵՆԱՆՏՆԵՐ, ՄԵՍՐՈՊԻ և ԱՇՈՏ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆԻ ԼԵՏԵՆԱՆՏԻ ԿՈՉՈՒՄՆԵՐԸ։

4) ԻՍԿ ՈՒՐ՞ ԵՆ ՔՈ ՆՇԱԾ ՄՈՏ ՔՍԱՆ ԱՐԺԱՆԻ ՄԱՐՏԻԿՆԵՐԻ, ԻՆՉՊԵՍ ՆԱև ՔՈ ՇՔԱՆՇԱՆՆԵՐԸ, ՏԱՐԲԵՐ ՊԱՐԳևՆԵՐԸ։

5) ԻՍԿ ՈՒՐ՞ ԵՆ ՁԵՐ ՋՈԿԱՏԻ ՀԵՐՈՍԱԲԱՐ ԶՈՀՎԱԾ ԿԱՄՈ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆԻ, ԳԵՐԻ ՄՆԱՑԱԾ ՀԱՐՈՒԹ ՍԱՎԱԴՅԱՆԻ ՊԱՐԳևՆԵՐԸ։

ՊԱՏԱՍԽԱՆԸ ՄԵԿԸ ԿԼԻՆԻ՝

Ձեր ջոկատի արյունով վաստակած պարգևները,


զինվորական կոչումները «արժանացվել»-բաշխվել են Արմեն Տոնոյանի, Վաչիկ Ավետիսյանի, Ռոդեն Պողոսյանի, Արշալույս Փայտյանի և իր թիկնապահների միջև։

Սրանք մեր համոզմունքներն են՝ ելնելով քո պատմածներից, «Գողացված հաղթանակներ» գրքում, մեզ ներկայացված փաստաթղթերից, ԱԱԾ-ի անհիմն, և ծիծաղելի որոշումից:

Այս ամենը հեշտությամբ կարելի էր ապացուցել:

Որտեղից են նման եզրակացություննե՞ր: Կրկնում ենք՝ Վաչիկ Ավետիսյանը երբեք և ոչ մի տեղ չի կռվել, ոչ մի ջոկատում չի հաշվառվել:

Նրան չէին ճանաչում Փայտյանի ջոկատի մարտիկները:

Նրան չէին ճանաչում այլ ջոկատների մարտիկները:

Նրան չէին ճանաչում Մանվել Գրիգորյանի բրիգադում:

Նրան չէին ճանաչում ձեր ջոկատի մարտիկները:

Դու անընդհատ արտաքսել ես նրան քո ջոկատից:

Հանկարծ, վերջին մարտում դուք դարան եք ընկնում, հայտնվեց Վաչիկ Ավետիսյանը, անհետացավ, Հակոբ Հալեբյանը Արմեն Տոնոյանի, Գագո Աբրահամյանի, Աշոտ Խաչատրյանի կողմից բացահայտ մեղադրվում է Կամո Հովհաննիսյանի գնդակահարության մեջ, Վաչիկին նշանակում են խորհտնտեսության տնօրենն ու նրան Արմեն Տոնոյանի հետ կոչումնե՞ր են շնորհում: Ինչի՞ համար, ի՞նչ վաստակի համար:

Ինչո՞ւ պետք է Վաչիկը գնդակահարեր հենց Կամո Հովհաննիսյանի՞ն:

Այստեղ երեք ենթադրություններ կան՝

1) Կամոն չի ենթարկվել պղտորողների սադրանքներին, և միշտ աջակցել է քեզ: Հիշիր, թե ինչպես է նա վիճել Մինասենց հետ, և նրան սպառնացել էն, որ կենդանի չի վերադառնա տուն:

2) Նրանց համար միևնույնն էր: Կարևորն այն էր, որ Փայտյանի ցանկությամբ, քո ջոկատից պետք է զոհեր լինեին:

3) Շատ ավելի հավանական է որ բացահայտվելու վախից, Վաչիկը Կամո Հովհաննիսյանին շփոթել է քեզ հետ:


ԵԶՐԱԿԱՑՈՒԹՅՈՒՆ՝ ԱԱԾ-ն և ոչ մի ուժային կառույց

շահագրգռված չէր բազմակողմանի հետաքննություն անցկացնելու հարցում, քանի որ նրանց լավ էին «ԽՆԴՐՈՒՄ»՝ Արշալույս Փայտյանը, Ռուստամ Գասպարյանը:

ԱԱԾ-ն և նշված անձինք չեն արձագանքում, չեն ցանկացել, չեն ցանկանում հարուցել քրեական գործ քո դեմ՝ զրպարտության համար, քանի որ վախենում են, որ հանկարծ իրենց և քո մարդիկ հարցաքննություններին չեն դիմանա, կպատմեն ողջ տեղի ունեցածը, ջրի երես դուրս կգա ողջ ճշմարտությունը, և նրանք կզրկվեն իրենց պաշտոններից, կոչումներից, պարգևներից, միլիոններից, կկորցնեն ժողովրդի ՀԱՐԳԱՆՔԸ: Այսպիսով, ինչպես ռազմական ոստիկանության քննիչ Հայրապետյանը փակեց քրեական գործը 1993 թվականին և դավեց քեզ, այնուհետև Ռոբերտ Քոչարյանը 1998-1999

թվականին, այնուհետև Սերժ Սարգսյանը 2016 թվականին, այնպես էլ այսօր քննիչ Բալյանը, ԱԱԾ քննչական վարչության պետի տեղակալ Գրիգորյանը, ԱԱԾ-ի պետ Վանեցյանը 2018 թվականին դավելով քեզ, քո ջոկատին, ձեր զոհված տղաներին, ողջ ազգին, չորրորդ անգամ փակեցին աղմկահարույց քրեական գործը:

Եվ այդ պատճառով էլ վստահ ենք, որ Գասպարյանն ու Փայտյանն այժմ, էլ ավելի են ցանկանալու ազատվել քեզանից:

Եվ այդ պատճառով մենք վստահ ենք, որ մարդիկ, կարդալով քո գրքերը կից փաստաթղթերով, որոնք հաստատում են դրանում բերված շատ փաստեր, այլևս չեն հավատա ԱԱԾ-ի որոշ աշխատակիցների պարկեշտությանը, կհիասթափվեն և չեն դիմի Հանրապետության նման կառույցներին ու առաջնորդներին: Բայց դա նաև նշանակում է, որ ռազմական հանցագործները մնացել են, և մնում են ազատության մեջ:

Դա նշանակում է, որ Փաշինյանի գալով՝ ՈՉԻՆՉ ՉԻ ՓՈԽՎԵԼ: ԿԱՄ, ՈՄԱՆՔ ՄԻՏՈՒՄՆԱՎՈՐ ԴԱՎՈՒՄ ԵՆ ՀԵՆՑ ՓԱՇԻՆՅԱՆԻՆ:

Իսկ թէ ինչու՞ փաստաբան Արայիկն, գլխավոր խմբագիր Էդոն, հայրենասեր ժողովուրդը, իրավապաշտպանները, թղթակիցները, չհետաքրքրվեցին այս աղմկալի գործո՞վ։

Իսկ ինչու՞ պետք է հետաքրքրվեյին, գլխներն դնեյին ցավի տակ, վատամարդ լինեյին պաշտոնյաների և ուժային կառույցների ղեկավարների հետ քո կամ քո զոհված ընկերների համար, երբ դու արդեն հրամանատար չես, զենք չունես, շատերը քեզ արդեն մոռացել են։

Ազատ՝ դու կինոյի մեջ ես՞։ Ինչ հայրենասերներ ես փնտրում։ Ուսումնասիրելով վերջին երեսուն տարիների Հայաստանի պատմությունը, վստահ կարելի է ասել, որ ամբողջ երկրում կհավաքվեն ամենաշատը 60-80 կյանքները չխնայող մարդիք։

= Դրանցից ամեն մեկն էլ քո նման կասի՝

– ԻՆ՞Չ ԿԱՐԱՄ ԵՍ ՄԵՆԱԿ ԱՆԵՄ։

Ազատ՝ մինչ մեր հերթական անգամ հավաքվելը, բավականին հետաքրքրվեցինք 1988 -2019 թվականների Հայաստանի պատմությանը, և համոզված ու վերջին անգամ բացատրում ենք։

Ձեր հայրեասերներից շատերը, «պատահաբար» զոհվել են։

Օրինակ՝ Վազգեն Սարգսյանը, Ռուբո Եղոյանը, Յուրա Հովհաննիսյանը, Ռեմիկ Մարդանյանը, Չավուշը, որոշ թղթակիցներ, իրավապահներ, շարքային զինվոր-ֆիդայիններ, և այլն։ Վերցնենք թեկուզ քո գործերը։ Մոտ 30 տարի 4 անգամ նույն անձանց դիմաց փակված քրեական աղմակահարույց գործերը, բոլոր փաստերով ցույց են տալիս, որ մինչև օրս երկրի ԿԱՌՈՒՅՑԸ չի փոխվել՝ մնացել է նույնը։ Քո բերած փաստացի փաստաթղթերի հիման վրա իր գործին ու երկրին նվիրված քննիչները, պետք է ուշադրություն դարցնելով յուրաքանչյուր տառին և բառին, անցկացնեյին բազմակողմանի քննություններ։ Առանց կասկածի, առանց դժվարության, կբացահայտվեյին զենք զինամթերքների, գերիների վաճառքների,


«սև ցուցակով» պետական դրամաշորթությունների, դավաճանությունների բավականին մեծ շղթա։ Ո՞վ է մինչև վերջ հետաքրքրվել նման նվիրված տղաների ճակատագրերով և նման գործերով, առավել ևս՝ արդյունքի հասել։ ՈՉ ՈՔ՛։ ՈՉ ՈՔՈՒ ՉԵՆ ԹՈՂԵԼ և ՉԵՆ ԹՈՂՆԻ ՀԵՏԱՔՐՔՐՎԵԼ, ԱՌԱՎԵԼ ևՍ, ԱՐԴՅՈՒՆՔԻ ՀԱՍՆԵԼ, ՔԱՆԻ ՈՐ ԴԱ Է ՁԵՐ ԵՐԿՐԻ ՔԱՂԱՔԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ։ Հիմա ձերբակալել, որպես հիվանդ բաց են թողել ձեր բրիգադի հրամանատար Մանվել Գրիգորյանին։ Չնայած մենք կասկածում ենք, որ Մանվելը ԱԱԾ-ի նկուղից հետո, երկար կապրի՝ քանի որ, դու ինքդ էլ շատ լավ գիտես ինչ՞ տեղ է քննչական կառույցների նկուղները, առավել ևս, բերդերը։

ՀԻՄԱ՝ պարզ է, որ բոլոր տրակտորիստ, վարորդներին գնդապետներ, գենեռալներ, միլյոնատերեր դարձրեցին այդ թվում Վազգեն Սարգսյանը, և Մանվել Գրիգորյանը։ Վազգեն Սարգսյանին գնդակահարելուց, Մանվել Գրիգորյանին պախարակելուց հետո, որ՞ հրամանատարը դեմ գնաց իշխանությանը։ ՈՉ ՈՔ՛։ Ինչու՞։ Որովհետև այդ թվերից մինչև այսօր, ձեր իշխանությունները հնարավորություններ, արտոնություններ են տվել բոլոր հրամանատարներին՝ այդ

թվում քեզ, կռվել և միևնույն ժամանակ թեկուզ և անօրինական, բայց վաստակել։ Հիմա հաշվիր՝ քանի՞ հրամանատարներ ինչքան հարստություննե՜ր են դիզել, ինչքան՞ ձեռնարկատիրություններ ունեն Հայաստանում, և դրսերում։

Հենց նման դիզող հրամանատարերն էլ վախից, որ նոր եկած իշխանություններին չենթարկվելու դեպքում ամեն ինչ կկորցնեն, կրկին կվերադառնան իրենց մինչպատերազմյան չունևոր կյանքին, չկանգնեցին Վազգեն Սարգսյանի, Յուրա Հովհաննիսյանի, Մանվել Գրիգորյանի, Ռուբո Եղոյանի, քո, և նմանների կողքին։ Նմանները և իրենց հետնորդները, ամբողջ


կյանքում կախման մեջ են մնալու բոլոր իշխանություններից, քաղաքական ուժերից, և ուժային կառույցներից։ Իսկ դու և քո նմանները վախելու, կորցնելու ոչինչ չունեք, բայց միլյոններ էլ չունեք ձեր և ձեր ընկերների ճակատագրերի հարցերը լուծելու։

Ձեր պատերազմում և մինչև այսօր հաղթել, հաղթում են ոչ թէ նվիրյալ հերոսները, այլ որոշ նույնիսկ պատեևազմին չմասնակցած հրամանատարները, քաղաքագետները, և ձեր ղեկավարները։ Դու և քո նմանները, երկրին պետք չեք եղել, և պետք չեք։ Անփոխարինելի մարդիք չկան՝ կճարվեն մյուսները։

ՀԱՄԱՌՈՏ ԱՄՓՈՓԵՆՔ:

Ռուստամ Գասպարյանին պետք էր քանդել ինչպես մյուսների, այնպես էլ ձեր ջոկատը:

Այդ ժամանակ Հոկտեմբերյանի շրջանում կմնար միայն մեկ

Հրամանատար՝ և մնաց միայն նա: Լուծարելով քո ջոկատը, Ռուստամ Գասպարյանը հասավ իր նպատակին։

Արշալույս Փայտյանին և Ռոդոն Պողոսյանին պետք էր Ձեր բոլոր մարտերը վերագրեին իրենց և իրենց ջոկատին: Նրանք երկուսն էլ ձգտում են իշխանության, այնպես որ, նրանք տրամադրված էին, և բոլորին տրամադրում էին քո դեմ, այնպիսիների դեմ, ինչպիսին դու ես:

Արշալույս Փայտյանը նույնպես հասավ իր նպատակին։

Ի՞նչ են խոստացել ձեր ջոկատի անդամներին։

Շատ բան են խոստացել: Մոռացե՞լ ես, թե ինչպես էին Պուշկին- յալից փախել ձեր ջոկատից շատերը: Մոռացե՞լ ես, թե ինչպես որոշներին դու վռնդեցիր ջոկատից: Դու խոստացել ես չտալ նրանց աշխատավարձ և վկայականներ: Թեև դու ազատել ես նրանց կալանքից, բայց Փայտյանը, ձերբակալելով նրանց, այն ժամանակ դեռ սկսել էր հավաքագրել քո մարդկանց: Արդյունքում Տոնոյան Արմենի, Աշոտ Խաչատրյանի, Գագո Աբրահամյանի, Ռուստամ Գասպարյանի, Ռոդեն Պողոսյանի ու


Փայտյանի միջոցով քո բոլոր մարդկանց աշխատավարձ են տվել, հանձնել են «մարտական գործողությունների մասնակցի Վկայական» և վերջ: Ձեր ջոկատի որոշ անդամներ բավարարվել, վաճառվել են այդ ողորմելի վկայականը ստանալով: Գուցե և նրանք ստանան ինչ որ արտոնություններ: Նրանց համար դա բավարար էր: Չէ՞ որ նրանք մարտական գործողությունների մասնակից են համարվում: Այդ պատճառով քո մեղադրանքներին Հայաստանի ՊՆ-ում քեզ բացատրեցին՝ «Ազա՛տ, իրականում ողջ ուժով, իրականում, Ղարաբաղում կռվում էին 30-40 հազար մարտիկներ, իսկ իբր մարտական գործողությունների մասնակիցներ, վկայականները տրվել են միլիոնից ավելի մարդկանց»:

Ձեր ջոկատից շատ արժանի մարտիկներ, ստանալով այդ վկայականները, գլխի չէին ընկնում և մինչև հիմա էլ գլխի չեն

ընկնում, որ Արշալույս Փայտյանը, Ռոդեն Պողոսյանը, Արմեն Տոնոյանը, Վաչիկ Ավետիսյանը վերագրելով իրենց մասնակցությունը որոշ մարտերում, ծառայությունների համար որպես վարձատրություն շնորհվեցին չվաստակած կոչումներ, հանձվնեցին չքանշաններ, պատվոգրեր, պաշտոններ: Ձեր տղերքի արյան հաշվին Փայտյանը գեներալ-լեյտենանտ է դարձել, Պողոսյանը՝ գնդապետ:

Այսպիսով, միանշանակ կարելի է եզրակացնել՝ ՎԵՐԱԳՐԵԼՈՎ ԻՐԵՆՑ, ՁԵՐ ՀԱՂԹԱՆԱԿՆԵՐԸ ԳՈՂԱՑԵԼ ԵՆ ԱՐՇԱԼՈՒՅՍ ՓԱՅՏՅԱՆՆ ՈՒ ՌՈԴԵՆ ՊՈՂՈՍՅԱՆԸ:

ՈՒՄ ՀԱՄԱՐ ՊԱՏԵՐԱԶՄ Է, ԵՎ ՈՒՄ ՀԱՐԱԶԱՏ ՄԱՅՐ: Ի՞ՆՉ ԱՆԵԼ՝

1) Վրեժխնդի՛ր լինել:

2) Բացահայտե՛լ հանցագործությունները, մեղավորներին և դավաճաններին կանգնեցնել արտակարգ դատարանի առջև:

3) Ցո՛ւյց տալ բոլորին իրենց իսկական դեմքը:

4) Համակերպվե՛լ:


1․1․) Վրեժխնդի՛ր լինել: Պատմության մեջ կան իմաստուն ասույթներ: Օրինակ, չինական փիլիսոփա՝ «Վրեժը կույր է: Նախքան վրեժխնդիր լինելը, երկու գերեզման պետք է փորվի»։

Ելնելով մեր փորձից, վաղ թե ուշ 92-94% հանցագործությունները բացահայտվում են:

Ազա՛տ, քեզ արդեն երկար տարիներ ճանաչելով, իմանալով քո բնությունը, բնավորությունը, քո միամտությունը, ընկերասիրությունը, ուղղամտությունը, երբեմն նաև հանդգնությունը, մենք վստահ ենք, որ եթե դու մտադիր ես վրեժխնդիր լինել, ապա արագ կբռնվես, «կընկնես անախորժ» պատմության մեջ:

Թեև այստեղ էլ կան իրենց դրական կողմերը։

Օրինակ՝ եթե բռնվես, համապատասխանաբար, պետք է քրեական գործ հարուցվի քո դեմ: Իմանալով

հանցագործության շարժառիթը՝ պարկեշտ քննիչները պարտավոր կլինեն միաժամանակ հետաքննել ռազմական ոստիկանության, Ռոբերտ Քոչարյանի, Սերժ Սարգսյանի, ԱԱԾ-ի, ՀՀ քննչական վարչության կողմից փակված գործերը: Այստեղ կրկին խնդիրներ կառաջանան Արշալույս Փայտյանի, Ռուստամ Գասպարյանի, Ռոդեն Պողոսյանի, ԱԱԾ քննիչների և դրան մասնակից այլ անձանց մոտ: Այդ դեպքում Փայտյանը Գասպարյանի հետ կրկին շահագրգռված կլինեն գործը փակել: Բայց քանի որ քո դեմ գործ է հարուցվել, ապա նրանք պետք է փակեն նաև քո դեմ հարուցված քրեական գործն էլ:

Սակայն այդ դեպքում հայտնի չէ, թե կցանկանան արդյո՞ք

քննիչները «հենց այնպես» դեմ գնալ միլիոնատեր դարձած «զորահրամանատարներին»:

ԿԱՄ ԱՎԵԼԻ ՎԱՏ ՝ Փայտյանը և Գասպարյանը ԱԱԾ-ի հետ համատեղ՝ «կպայմանավորվեն» ուժային կառույցների մյուս աշխատակիցների հետ, որպեսզի նրանք շարժառիթ գտնեն, և քեզ բանտ նետեն: Մենք չէ, որ քեզ պիտի պատմենք, թե ինչ է


բանտը, ինչպիսի մարդիկ են այնտեղ «ապրում» և աշխատում:

ՀԻՇԻՐ՝ ինչպես Փաշինյանը բոլոր հրամանատարներին ցուցադրելու համար, ձերբակալեց, նվաստացրեց գեներալ – լեյտենանտ-բրիգադի հրամանատար, ԵԿՄ հրամանատար, պատգամավոր, Արցախի հերոս Մանվել Գրիգորյանին:

Կոտրելով Մանվելին՝ որոշ ժամանակ անց բաց թողեցին իբր նրա հիվանդության պատճառով: Սրանք Փաշինյանի ձևականությունն էին: Մանվել Գրիգորյանը, ինչպիսին էլ լիներ, դարձավ քաղաքական զոհ: ԱԱԾ-ի նկուղներում ոչ ոք չի դիմանա, չի կարող քննության համար անհրաժեշտ ցուցմունքներ չտալ: Ուստի, դու պետք է հաշվի առնես իրենց կուտակած միլիոնները, կապերը «վերևներում»: Քեզ նույնպես պետք կլինեն լավ փաստաբաններ, միջազգային լրագրողներ, ընկերներ, իրավապաշտպաններ, ժողովրդի մեծամասնության աջակցությունը:

= Բորենիների զանգվածային հարձակումը ստիպում է փախչել նույնիսկ առյուծներին:

2.1.) Բացահայտել հանցագործությունները, մեղավորներին և դավաճաններին կանգնեցնել արտակարգ դատարանի առջև:

Դա գրեթե անհնար է: Անցել է գրեթե 30 տարի: Եթե նույնիսկ որոշ քննիչներ ինչ-որ բան էլ ապացուցեն, վաղեմության ժամկետներ կան: Չնայած այս գործին դա չպետք է վերաբերվի, քանի որ դու 1993 թվականից մինչև այսօր մի քանի անգամ հասել ես քրեական գործի հարուցման: Դիմել ես ուժային կառույցներին, նախագահներին գրեթե ամեն տարի և, համապատասխանաբար, բաց չես թողել բողոքարկման ժամկետները:

Բացի այդ, քո գործում կան դավաճանության, զենք-զինամթերքի, գերիների վաճառքի, պատվիրված մահափորցերի նշաններ, որոնք միասին համարվում են դավաճանություն:

= Իսկ դավաճանության համար վաղեմության ժամկետներ չկան:


Բայց այստեղ էլ քեզ պետք կլինեն անկաշառ քննիչներ, լրագրողներ, իրավապաշտպաններ, քաղաքական գործիչներ, ընկերներ, փաստաբաններ, մեծ գումարներ, ժողովրդի աջակցություն:

3.1.) Ցույց տալ բոլորին նրանց իսկական դեմքը:

Դու այդպես էլ, գրելով, տարածելով, տեղադրելով համացանցում, բաժանելով շատերին քո ներկայացված փաստաթղթային ապացույցներով գրքերը, նրանց մութ գործերին հնչեղություն ես տվել, և դրանով իսկ բոլորին ցույց տվեցիր Ռուստամ Գասպարյանի, Արշալույս Փայտյանի, Ռոդեն Պողոսյանի, որոշ քաղաքական գործիչների, ուժային կառույցների աշխատակիցների և նույնիսկ նախագահների ու Փաշինյանի իրական դեմքը: Այսպիսով, դու բացել ես շատ մարդկանց աչքերը: Դրանով դու վաստակել ես բավականին

շատ ընթերցողների հարգանքը: Եվ դու վաստակել ես շատերի հարգանքը հիմնականում այն բանի համար, որ այդ «զորահրամանատարները», որոշ քաղաքական գործիչներ, փոխարենը ինչպես նախկինում, դիմադրեն, ուղարկեն իրենց վարձկաններին քո ետևից, դատի տան քեզ՝ պաշտպանելու

իրենց «արժանապատվությունն ու պատիվը», ամեն կերպ

«խնդրել և խնդրում են» փակել քրեական գործերը:

Վախենալով ճշմարտությունից, նրանք պաշտպանվում են:

4.1.) Համակերպվել: Կարծում ենք՝ դա ճիշտ տարբերակ է: Ելնելով, ուժային բոլոր կառույցներին, Հանրապետության բոլոր երեք նախագահներին, Վարչապետին ուղղված քո դիմումներից, նրանց կողմից արձագանքի բացակայությունից, քեզ մնում է միանալ որևէ ուժեղ, պարկեշտ կուսակցության և

շարունակել պայքարը: Կամ պետք է վաստակել շատ մեծ գումարներ, փաստաբաններ, դետեկտիվներ, լրագրողներ (լավ է անկախ) վարձելու համար, և ստիպել Հայաստանի ուժային


կառույցներից մի քանիսին քրեական գործի բազմակողմանի քննություն անցկացնել: Բավականին շատ ուղիներ կան բացահայտելու համար ճշմարտությունը: Քննության ժամանակ պարզորոշ կարելի է բացահայտել ճշմարտությունը՝ անկախ

«ստի դետեկտորի» միջոցով հարցաքննելով Փայտյանին, քեզ, Գասպարյանին և մյուսներին: Առերեսումներ (տարօրինակ և ծիծաղելի է, որ Հայաստանում դա արգելված է) կազմակերպել:

ՀԻՇԻՐ՝ Առաջին՝ սկսած 1993 թվականից և մինչ օրս դու անարդյունք դիմում ես Հայաստանի բոլոր իշխանական, ուժային կառույցներին: Միանշանակ, բոլորը կարդացել են քո ուղերձները, բայց մինչ օրս լռում են:

Երկրորդ՝ 1993 թվականին Ռազմական ոստիկանությունը քրեական գործ էր հարուցել Արշալույս Փայտյանի նկատմամբ և

«խնդրանքով» փակել:

Երրորդ՝ 1998-2000 թվականներին Քոչարյանի միջոցով քրեական գործ էր հարուցվել Արշալույս Փայտյանի և իր ողջ

խմբի նկատմամբ, և որոշ ժամանակ անց, նույն Քոչարյանի միջոցով էլ փակվել է:

Չորրորդ՝ 2016 թվերին թեկուզ և առանց քրեական գործ հարուցելու, չնայած եղել են բազմաթիվ առիթներ, Սերժ Սարգսյանը ելույթ ունենալով հեռուստատեսությամբ, ազատել է Փայտյանին շտաբի պետի տեղակալի պաշտոնից «գոմեշի մսի գործով»:

Հինգերորդ՝ 2018 թվականին ԱԱԾ ծառայությունը քրեական գործ էր հարուցել Արշալույս Փայտյանի նկատմամբ և շատ ծիծաղելի պատճառաբանություններով ու կրկին «խնդրանքով» փակել:

Եվ վերջապես, վեցերորդ՝ դու բազմիցս դիմել ես իշխանություններին ընդհուպ մինչև Նիկոլ Փաշինյանին: Նիկոլ Փաշինյանն անտեսեց անգամ Հոկտեմբերյանում չորս քանդված


գործարանները վերականգնելու ձեր առաջարկը, անտեսեց քո բոլոր բողոքները, հրաժարվեց քրեական գործեր հարուցել որոշ «զորահրամանատարների» նկատմամբ, որոնց դու համարում ես, և քո ունեցած փաստարկներով բոլորս համոզված ենք, քո որոշ լավագույն մարտիկների «պատահական» մահվան պատճառը:

Նիկոլ Փաշինյանը հրաժարվեց օգնել քեզ բուժման հարցում:

Նիկոլ Փաշինյանն ամեն ինչ կարդում և լռում է:

Դուք նրան էլ պետք չեք:

ՍԱ Է ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ԻՐԱԿԱՆ ՔԱՂԱՔԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ:

Բացի այդ, Հարութ Սավադյանն ունի եղբայր, որը մի քանի օր ձեզ հետ է եղել Հադրութում:

= Իմանալով, որ անհասկանալի հանգամանքներում եղբայրը գերի է ընկել, մինչ այժմ լռո՛ւմ է:

Իսկ գուցե նրան էլ են վկայական տվել, և նա գոհ՞ է:

Աշոտ Պետրոսյանն ունի եղբայր (հետախույզ Մանվել Գրիգորյանի բրիգադում):

= Իմանալով, որ չպարզված հանգամանքներում եղբայրը մահացել է, մինչ օրս լռո՛ւմ է:

Կամո Հովհաննիսյանը եղբայրներ ունի, որոնցից մեկը ձեր ջոկատում էր:

Կամո Հովհաննիսյանը երկու որդի ունի:

= Իմանալով, որ չպարզված հանգամանքներում իրենց եղբայրը՝ հայրը զոհվել է, նույնպես մինչ օրս լռո՛ւմ են:

Ձեր ջոկատը բաղկացած է եղել ավելի քան 100 մարդուց: Նրանցից համարում ես, լավագույն զինյալները մոտ 25-ն էին:

= Իմանալով, որ իրենց մարտական ընկերները մահացել են չպարզված հանգամանքներում, կամ գուցե դավաճանության


պատճառով, նրանք նույնպես լռո՛ւմ են:

Դու համացանց ես դրել քո գիրքը: Մշտապես գրել և գրում ես Ձեր պատմության մասին: Բոլորը, այդ թվում՝ ԱԱԾ-ն, լրագրողները, ուժային կառույցները, հասարակական գործիչները, իրավապաշտպանները, Փայտյանը, Պողոսյանը, և Գասպարյանը կարդո՛ւմ են ու լռո՛ւմ:

= Ստացվում է, որ միայն քեզ է հուզում Ձեր զոհված ընկերների ճակատագիրը:

Հարկ է նշել, որ շատ ընթերցողներ, աջակցելով քեզ, վրդովված են, հանդես են գալիս ուժային կառույցների, իշխանավորների ամենաթողության դեմ, ԲԱՅՑ՝ քո գործը պետք է ոտքի կանգնեցներ ողջ ժողովրդին: Սակայն առանց կանխավճարի, նույնիսկ պարզապես ծանոթանալ գործի նյութերին, ոչ մի մարդ չգտնվեց: Եթե այդ նույն բազմաթիվ հայրենասեր ընթերցողները համոզում են, որ այդ գործը

վերաբերում է ողջ հայ ժողովրդին, ապա կարող էին գոնե 100 –ական ռուբլով հավաքել, ցանկացած փաստաբան վարձել, կամ էլ ինքները գնային, ծանոթանային գործի նյութերին: Իսկ գործի նյութերին ուղղակի ծանոթանալու համար, նրանցից մոտ 1-2 ժամ էր անհրաժեշտ:

Գործի նյութերին ծանոթանալու համար, ոչ մի անձ, ոչ մի փաստաբան չի համաձայնում: Չեն համաձայնում, քանի որ նրանք չեն խնդրել, և դու էլ չես վճարել նրանց:

Վերջապես, 2020-ի օգոստոսին դու սրտի վիրահատություն ես կատարել: Կարող էին հայկական համայնքները վիրահատության համար գոնե 100 ռուբլի հավաքել: Եթե Նիկոլ Փաշինյանը համարվում է ժողովրդի ընտրյալ, ապա այդ վիրահատության համար պետք է ոչ թէ գրավոր առարկեր, այլ գոնե հատկացներ 100 ռուբլի, կամ էլ իր ազգի մարտիկին շուտափույթ հրավիրեր Հայաստան բուժումների:


ԽՈՐՀՈՒՐԴ ԵՆՔ ՏԱԼԻՍ՝ Հիշիր հարազատ եղբորդ խոսքերը՝ «Ոչ մեկին ոչինչ չի՜ հետաքրքրում: Բոլորը մոռացել են բոլորին: Յուրաքանչյուր ոք իր համար: Դու միա՛կն ես այդքան համառ: Միևնույն է, առանց մեծ գումարի, ոչ մեկին ոչի՜նչ չես ապացուցի:

Խաղաղվի՛ր, հանգիստ ապրի՛ր»:

Խաչ քաշի՛ր նաև իբր ժողովրդական լիդեր Փաշինյանի վրա: Նա չի՛ օգնի: Նա իր շա՜տ չլուծված խնդիրներն ունի: Գիտենք, որ նույնիսկ շատ դժվար է մոռանալ զոհված մարտական ընկերներին, բայց մենք էլ ենք խորհուրդ տալիս հանգիստ ապրել: Ընդ որում, իմացիր ու հիշիր՝ ԱՇԽԱՐՀՆ ԱՌԱՆՑ ՀԱՅՐԵՆԱՍԵՐՆԵՐԻ ՉԷ: ԺԱՄԱՆԱԿՆԵՐԸ ՓՈԽՎՈՒՄ ԵՆ:

Ամեն դեպքում ռազմական ոստիկանության և ԱԱԾ-ում հարուցված քրեական գործերը կմնան արխիվում: Վաղ թե ուշ

հայրենիքի հայրենասերներից որևէ մեկը, իսկ հատկապես Սփյուռքում նրանք շատ-շատ են, կարդալով քո գրքերը՝ բերված փաստաթղթային փաստերով, դիմումներով, քրեական գործ հարուցելու մերժումներով, նման աղմկահարույց գործը փակելով, կհետաքրքրվեն այս գործով: Ահա այն ժամանակ էլ ամեն ինչի պատասխանը կտան Ռուստամ Գասպարյանը, Արշալույս Փայտյանը, Վաչիկ Ավետիսյանը, Ռոդեն Պողոսյանը, քննիչ Բալյանը, Քննչական գլխավոր վարչության պետի տեղակալ Գրիգորյանը, ԱԱԾ պետ՝ Վանեցյանը, հնարավոր է ինքը՝ Փաշինյանը, և մյուս հանցագործները: Ինչ վերաբերում է Մոնթեի ջոկատի այդ տղաներին, ովքեր որոշակի վարձատրության դիմաց պատրաստ են օգնել քեզ, ավելի լավ է մոռանաս: Ամենայն հավանականությամբ, դրանք այնպիսի գործակալներ են, ինչպիսին էր ոմն Զավենը, ով Համբարձումյան Հայկի, Սերգեյի միջոցով տեսակապով ծանոթացել է քո փաստաթղթերին և անհետացել: Նաև ի նկատի ունեցիր՝ դու քո գրքում խիստ նեղացրել ես ԱԱԾ-ի որոշ աշխատակիցների: Նրանք քո հետքերով կքայլեն և առաջին իսկ հնարավորության դեպքում, քո դեմ որևէ սադրանք կսարքեն,


վրեժխնդիր կլինեն: Դու քո գրքում խիստ վիրավորել ես որոշ զորահրամանատարներին, և նրանք էլ առաջին իսկ հնարավորության դեպքում վրեժխնդիր կլինեն:

ԵՎ ԱՄԵՆԱԿԱՐԵՎՈՐԸ՝

Բացահայտելով ճշմարտությունը, բերելով փաստագրական փաստեր քո գրքերում, համացանցում, Հայաստանում, Ռուսաստանում, Սփյուռքի որոշ նահանգներում նվաստացրել ես գեներալ-լեյտենանտ Արշալույս Փայտյանին, գնդապետ

Ռոդեն Պողոսյանին, գնդապետ-պատգամավոր Ռուստամ Գասպարյանին և նրանց գործակալներին:

ԱՅԴ ՊԱՏՃԱՌՈՎ ՀԱՇՎԻ ԱՌ՝ եթե քո, քո մտերիմների, հարազատների, ընտանիքի հետ «պատահաբար» ինչ-որ բան

տեղի ունենա (իսկ դա տեղի կունենա), դա կլինի Արշալույս Փայտյանի և Ռուստամ Գասպարյանի պատվերը:

ՀԱՎԵԼԵՆՔ, որ հենց Արշալույս Փայտյանը, Ռոդեն Պողոսյանը կարդան նաև քո այս երկրորդ գիրքը՝ իրենց իսկ ստորագրություններով ներդրված փաստաթղթերով, այլ վարկածներ կմտածեն:

ՕՐԻՆԱԿ՝ կգրեն, որ տարիներ են անցել, և նրանք իբր մոռացել են քո մասին, քո գոյության մասին, այն մասին, որ դուք միասին եղել եք տարբեր քաղաքներից, բայց միևնույն ջոկատում: Համոզվելով, որ դու ամեն ինչ հիշում ես, ամեն ինչ գրել ես, պահպանել որոշ կարևոր փաստաթղթեր, նրանք նախապես կպատրաստեն պատասխաններ հնարավոր քննության համար:

ԿԱՄ՝ կրկին դավելով, կգտնեն պղտորողներ, ովքեր ցուցմունքներ կտան, որ չեն տեսել այնտեղ Վաչիկի, չեն եղել նրա կողքին, կամ կպնդեն, որ այնտեղ Վաչիկ չի էլ եղել:

Ազատ հասկացի՛ր վերջապես. «սա քեզ համար մարտադաշտ չէ:

Տեղեկատվական պատերազմ է ընթանում:

Իսկ տեղեկատվական պատերազմում միշտ պարտվում է նա, ով ճշմարտությունն է ասում: Նա սահմանափակվում է իր


միակ ճշմարտությամբ, իսկ ստախոսը անսպառ կասի ինչքան կուզի, և ինչ պատահի: Մանավանդ, երբ ստախոսը մեծ

գումարներ, կապեր ունի...»:

Ավարտելով զրույցը, խորհրդակցությունները, որոշեցինք հանգստանալ: Տղաները ինձ հաջողություն մաղթեցին, խորհուրդ տվեցին մոռանալ և այլևս այս թեմայի շուրջ չհավաքվել: Ավարտելով գիրք- հուշերի երկրորդ մասը, որոշ փաստաթղթեր եմ կցում Արշալույս Փայտյանի, Ռոդեն Պողոսյանի և նրա ջոկատի սպաների, Մանվել Գրիգորյանի ստորագրություններով, ինչպես նաև Հայկ Մկրտչյանին վերաբերող փաստաթղթեր: Եվ թող քննիչ Բալյանը, քննչական

վարչության պետի տեղակալ Գրիգորյանը, ԱԱԾ պետ Վանեցյանը, Փաշինյանը, հատկապես ընթերցեն դրանք, և հետևություններ անեն՝

1) Ինչպե՞ս է ստացվում, որ Արշալույս Փայտյանը հայտարարում է, թե իբր ինձ՝ Ազատ Հովհաննիսյանին չի ճանաչում:

2) Ինչպե՞ս է ստացվում, որ Հայկ Մկրտչյանը հայտարարում է,

թե իբր ինձ՝ Ազատ Հովհաննիսյանին չի ճանաչում:

3) Ինչպե՞ս է ԱԱԾ-ն վարում հետաքննությունը, ինչո՞ւ և ինչքանո՞վ է փակում աղմկահարույց քրեական գործերը:

4) Ի՞նչ հիմքով է ԱԱԾ-ն անմիջապես փակել այդ աղմկահարույց քրեական գործը:

5) Ո՞վ և ինչպե՞ս է «խնդրել» ԱԱԾ-ին փակել այս գործը:

6) Մի՞թե կրկես, շոու, խառնաշփոթ չէ, երբ ԱԱԾ-ն Նիկոլ Փաշինյանի հետ միասին ձերբակալում են Մանվել Գրիգորյանին, Ռոբերտ Քոչարյանին, իսկ հետո փրկագնի

դիմաց բաց թողնում, իսկ փաստագրական ապացույցներ ունենալով այլ «զորահրամանատարների» դեմ՝ անհապաղ փակում են քրեական գործերը: Որտե՞ղ է ճշմարտությունը,


որտ՞ղ է սուտը: Որտե՞ղ կա «ՊԱՅՄԱՆԱՎՈՐՎԱԾՈՒԹՅՈՒՆ»՝

մեր, մեր բոլոր երեք «թագավորների», հիմա էլ Նիկոլ Փաշինյանի, թշնամիների, որոշ քաղաքական գործիչների և ուժային կառույցների որոշ ներկայացուցիչների միջև,

ՀԵՏԵՎՈՒԹՅՈՒՆ ԿԱՆԵՆ ԸՆԹԵՐՑՈՂՆԵՐԸ:

ԻՄ ԵԶՐԱԿԱՑՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ՝ խաբել, օգտագործել և նետել են մեզ։ Հիմա խոստանալով «ոսկե սարեր», խաբել և խաբում են մեր սիրելի, բայց տաք, հավակնոտ, և զգացմունքային երիտասարդությանը: Թեև ես անձամբ, ինչպես և նախկինում,

Փաշինյանի արտաքին քաղաքականությանը դրական եմ վերաբերվում: Նա ՀԱԿԱՌԱԿՈՐԴՆԵՐԻ հետ իրեն պահում է հանգիստ, ինչպես տանկը, և ճիշտ պահին «սեղմում» առաջ: ՕՐԻՆԱԿ՝ Ադրբեջանի ագրեսիվ ի դեմս «գերմարտիկ» Իլհամ Ալիևի՝ նկատմամբ: Փաշինյանը Ալիևի նկատմամբ նուրբ քաղաքական խաղ է վարում: Իմ կարծիքով՝ Փաշինյանը միայն ծիծաղում է Ալիևի ագրեսիվ արտահայտությունների վրա: Դրանով իսկ «փչացնում է նրա ախորժակը»: Համաձայն եմ, որ Ադրբեջանը զինված է մինչև ատամները, ժողովրդի

թվաքանակով գերազանցում է մեր Հայաստանը, բայց Ալիևը

մոռանում է ժողովրդի Ոգու մասին: Փաշինյանը, փառք Աստծո, մարտունակ բանակ ունի: Փաշինյանն այսօր ունի թեկուզ աղքատ, բայց հոգով հարուստ և, ճիշտ ժամանակին, միասնական ժողովուրդ: Չէ՞ որ մենք արդեն բախվել ենք ՀԱԿԱՌԱԿՈՐԴԻ հետ, և արդյունքն ակնհայտ է:

Իմ կարծիքով, մեր սխալները կար՝

1993 թվականի օգոստոս - սեպտեմբեր ամիսներին գ. Հորադիզն ազատագրելուց հետո, անհասկանալի պատճառներով, մեզ հրամայեցին չշարժվել առաջ: Իսկ չէ՞ որ ադրբեջանցիները


հիանալի կերպով նահանջում էին, և մենք փոքր ջանքերով կարող էինք ավելի առաջ շարժվել, ավելի շատ

ազատագրել մեր շրջանները:

Մեր առաջնորդները կարող էին ստիպել Ադրբեջանին ստորագրել ԿԱՊԻՏՈՒԼՅԱՑԻԱՆ: Բայց, ցավոք, դա չեն արել: Ինձ թվում է, եթե Ալիև-ավագն այդ ժամանակ ստորագրեր Կապիտուլյացիան, իսկ դեռ չազատագրված մյուս շրջանների պահպանման համար նա կստորագրեր, ապա այսօր Ալիև - կրտսերն ավելի համեստ կլիներ, կխնայեր իր ժողովրդին և կպահպաներ մեր՝ դեռևս չազատագրված մյուս շրջաններն ու քաղաքները: Փաշինյանն ու Հայ ժողովուրդը վստահ են՝ Ալիևը սպառնալիք չէ Հայաստանի համար: Հայերը երբեք չեն եղել և չեն լինի զավթիչներ: Նրանք խաղաղասեր են, բայց Աստված մի արասցե պատերազմ սկսվի, նրանք միասնաբար ՀԱԿԱՌԱԿՈՐԴԻՆ «ՏԵՂԸ ՑՈՒՅՑ ԿՏԱՆ»:

Ինձ Փաշինյանի մեջ դուր չի գալիս իր ներքին քաղաքականությունը ԹՇՆԱՄԻՆԵՐԻ նկատմամբ: Եվ դա բամբասանք չէ, հորինվածքներ չեն: Անձամբ իմ դեպքում:

1) Նա և իր մարդիկ չեն արձագանքել Հոկտեմբերյան քաղաքում չորս գործարանները վերականգնելու մեր առաջարկին, որտեղ շատ դատապարտյալներ, քաղաքացիներ կարող էին աշխատանքի տեղավորվել:

2) Ստանալով և կարդալով իմ բոլոր առաջարկները, ուղերձները վերաբերող ԹՇՆԱՄՈՒՆ, ԱԱԾ՝-ն ի դեմս Վանեցյանի անփույթ վերաբերմունքին, չի արձագանքում:

3) Մանվելին իբր պատժելով, ծածկում է այլ «զորահրամանատարների» հանցանքները: Դրանով իսկ պաշտպանում է կաշառակերներին, ռազմական հանցագործներին:

4) Չի հետաքրքրվում «պատահաբար» գերեվարված, զոհված, վիրավոր մարտիկների ճակատագրերով:


5) Բացեիբաց հրաժարվում է օգնել վիրավոր մարտիկներին:

Այսպիսով, տպավորություն է ստեղծվում, որ

ՈՉԻՆՉ ՉԻ ՓՈԽՎԵԼ: ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆԸ ԿՐԿՆՎՈՒՄ Է: Ավելին՝ չեմ ուզում հավատալ, բայց ինձ թվում է՝ ԼևՈՆ ՏԵՐ- ՊԵՏՐՈՍՅԱՆԻ ԺԱՄԱՆԱԿՆԵՐԻՑ Ի ՎԵՐ ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆԸ,

ՎԵՐԱԴԱՌՆՈՒՄ Է: Փառք Աստծո, մեզ մոտ նոր սերունդ է մեծացել: Նրանք մեր երիտասարդներն են, իհարկե, ավելի լավ,

խելացի, մեզանից ուժեղ, նրանք ավելի առողջ բանականություն ունեն: Ես վստահ եմ, որ նրանք մեզնից լավ կկարողանան պաշտպանել Հանրապետությունը, ՀԱԿԱՌԱԿՈՐԴԻՆ ոչ մի շանս չեն տա գոնե մեկ մետրով առաջ շարժվել դեպի մեր սուրբ հողը: Բայց, ահա՛, ցավոք, լսելով պատմություններ այն ամենի մասին, ինչ իրականում տեղի է ունենում, կարդալով մեր հիշողությունները ԹՇՆԱՄԻՆԵՐԻ մասին, ոչ բոլորն են հասկանում կամ չեն ուզում հասկանալ, չեն ուզում օգտվել մեր թույլ տված սխալներից: Որն էլ աստված չանի, բայց կկանգնեցնի մեր երիտասարդներին, ավելի վատթար փորձությունննննների առջև։

ԹՈՂ ՄԵՐ ԵՐԻՏԱՍԱՐԴՆԵՐԸ, ՄԻՇՏ ՀԻՇԵՆ՝

Ներքին ԹՇՆԱՄԻՆ ավելի վտանգավոր է, քան ցանկացած արտաքին ՀԱԿԱՌԱԿՈՐԴ:

Առանց ԹՆԱՄԻՆԵՐԻՆ մեր մեջ ոչնչացնելու, մենք պարտվելու ենք ՀԱԿԱՌԱԿՈՐԴԻ դեմ ցանկացած պատերազմում:

ԵՎ ԿԽՆԴՐԵՄ՝ կարդալով իմ հիշողությունները, չմտածեք, թե բողոքում եմ, կամ առավել ևս նախանձում որոշ «զորահրամանատարների», որ նրանք հասել են իրենց


նպատակներին, իսկ ես՝ ոչ:

ՏԵՂԵԿԱՑՆՈՒՄ ԵՄ՝

Նախանձելու համար նման «զորահրամանատարների»

բացարձակապես ոչինչ չկա՝ չունեմ: Ավելին, ես խղճում եմ նրանց: Իմ գրքերում հիշատակված որոշ մարդկանց շնորհիվ,

նրանք են՝ Սիմոն Գևորգյանի՝ գ. Արգավանդից, Սուրիկ Սարգսյանի՝ Սևանից, Սուրիկ Ղազարյանի՝ Կիրովականից, Մանվելի՝ (իմ կնոջ զարմիկը) ք. Հոկտեմբերյանից, Մայիսի՝ գ. Այգեշատից, հատկապես Ներսեսի՝ զինվորական ոստիկանությանից, իմ զարմիկ Միսակ Առաքելյանի, Գևորգի (Բակալի Գևոր), իմ ընտանիքով, իմ աշխատանքով, հասել եմ ավելիին, քան կարող էի հասնել՝ Հայաստանում մնալով նման

«զորահրամանատարների» կողքին: Այո՛, և իմանալով իմ բնավորությունը, մնալով նման «հրամանատարների» կողքին, ես ոչնչի չէի հասնի: Իհարկե, Փայտյանի փաստաթղթերը ստորագրելով՝ ես կարող էի որոշ պաշտոններ զբաղեցնել պատերազմի ժամանակ և դրանից հետո: Մանավանդ, որ եղել են կրկնվող առաջարկներ: Բայց ես այն ժամանակ չէի ուզում թողնել տղաներին, որպեսզի թաքնվեմ աշխատասենյակներում, և իհարկե ճիշտ եմ վարվել: Կարևորը, չդարձա նրանց վեցնոցը, չստորագրեցի բացարձակապես ոչ մի

հակաօրինական փաստաթղթեր, դուրս չգրեցի որևէ զենք, զինամթերք, գումար, գերիներ չվաճառեցի, ամենուր գնում եմ գլուխս բարձր պահած: Իմ երեխաները, թոռները, հարազատները, ամաչելու ոչինչ չունեն: Կարևորը, կարծում եմ, թեև չկարողացա վերջնական արդյունքներ ստանալ, ես


կատարեցի իմ պարտքը Հայրենիքի, մեր ջոկատի զոհված, գերեվարված, վիրավորված և իսկական մարտիկ-ֆիդայինների առջև։ Չեմ ունեցել կռվող տղեքի արյան հաշվին կուտակած միլյոններ։ Այդ պատճառով էլ չեմ կարողացել պայմանավորվել մեր «թագավորների», ՀՀ ուժային կառույցների որոշ քննիչ կոչվածների հետ, որպեսզի նման «զորահրամանատարներին»՝ ԺՈՂՈՎՐԴԻ ԹՇՆԱՄԻՆԵՐԻՆ, արտակարգ դատարանի առջև կանգնեցնեմ։ «Ոչ ոքի չպետք է հավատալ»՝ սա ինձ սովորեցրել են ինձ ծանոթ շատ դատապարտյալներ և ՌԴ ՔԿԾ որոշ տարածքների աշխատակիցներ: Այո՛, և հավատալ այսքան անօրինություններ տեսնելով, չեմ կարող: Իմ այս հիշողություններով ուզում եմ հայ ժողովրդին, հատկապես մեր երիտասարդներին պատգամել, որ ուշադիր լինեն, որ չհավատան հռետոր «հրամանատարներին»: Չհավատան այն հրամանատարներին, որոնց համար իշխանությունն ու փողը թանկ են իրենց մարտիկներից, «հրամանատարներին», ովքեր պատվի ու արժանապատվության մասին պատկերացում չունեն: Չհավատան և չվստահեն բունկերներում կաշիները խնայող հրամանատարներին: Չհավատան մի քանի անգամ գնված, վերավաճառված լրագրողներին, փաստաբաններին, հատկապես որոշ իրավապաշտպան - ուժային օրգանների աշխատակիցներին, և առավել ես իհարկե պերճախոս քաղաքական գործիչներին:

ՀԻՇԵՑՆՈՒՄ ԵՄ ՄԱՐԴԿԱՆՑ ԵՎ ՀԱՏԿԱՊԵՍ ՍԱԴՐԻՉՆԵՐԻՆ՝ Պատմություն-հիշողությունները չի կարելի գրել որևէ մեկի թելադրանքով, այն չի կարելի աղավաղել, որքան էլ դառը լինի: Այլապես, որպես հետևանք նա կպատժի անգամ եթե ոչ մեզ, ապա՝ մեր սերունդներին և կպատժի խիստ:


Պատմությունը պետք է գրվի սեփական խոսքերով, կցված Ես գրող չեմ, պատմաբան չեմ, մանկավարժ չեմ, բանասեր չեմ, քաղաքական գործիչ չեմ: Ես հասարակ մարդ եմ, ով, կախված Հանրապետությունում այն ժամանակվա իրավիճակից, դարձա հասարակ մարտիկ՝ հրամանատար:

Իմ գիրք- հիշողություններով ուզում եմ, որ մեր ժողովուրդը և պատմությունը հիշի շատ մարդկանց, և նրանց՝ ովքեր արժանի

են բարի հիշողության, և նրանց՝ ովքեր բացի անեծքներից, ոչնչի արժանի չեն, բայց թող նրանց մասին էլ հիշեն հետագա

դժբախտություններից խուսափելու համար: ՀԻՇԵՔ՝

1. Մենք մեր մաշկի վրա ենք զգացել Լևոն Տեր-Պետրոսյանի «թագավորությունը»:

2) Մենք մեր մաշկի վրա ենք զգացել Ռոբերտ Քոչարյանի

«թագավորությունը»:

3) Մենք մեր մաշկի վրա ենք զգացել Սերժ Սարգսյանի

«թագավորությունը»:

4) Մենք մեր մաշկի վրա զգում ենք Նիկոլ Փաշինյանի

«թագավորությունը»: = Արդյունքն ակնհայտ է:

= Մենք՝ պատերազմում հաղթած ժողովուրդս, այսօր ցրված ամբողջ աշխարհով, դարձել ենք ամենաաղքատը:

Հիմա խոսակցություններ են գնում, որ կրկին Ռոբերտ Քոչարյանին ուզում են «գահի» վերադարձնել:

Հիմա խոսակցություններ կան, որ Լևոն Տեր-Պետրոսյանը նոր «թագավոր» է պատրաստում Փաշինյանի փոխարեն:

= Իմ ՔԿԾ պրակտիկայից, խելացի հեղինակավոր մարդիկ սովորեցրել են իմաստուն մտքեր՝

ՄԻևՆՈՒՅՆ ՃԱՀԻՃԸ, ԵՐԿՐՈՐԴ ԱՆԳԱՄ ՉԵՆ ՄՏՆՈՒՄ:

—Պատերազմում լավ և հանգիստ է լինել շարքային զինվոր:

—Պատերազմում Հայրենիքը պաշտպանում է, զոհվում է հիմնականում հասարակ ժողովուրդը:

—Պատերազմում հասարակ ժողովրդի արյան հաշվին


«վաստակում» են իշխանությանը մոտ կանգնած որոշ

«հրամանատարներ»:

ԹԵԵՎ շատ եմ ուզում հավատալ, որ ո՛չ հիմա, ո՛չ ապագայում, մեր երիտասարդությունը թույլ չի տա, և Հայաստանում այլևս չե՛ն լինի նմանօրինակ անձեռմխելի

«զորահրամանատարներ», «թագավորներ»…

ԱՄՓՈՓԵՆՔ՝ մարտական գործողություններից ազատ

ժամանակ կատարած իմ հին, դեղնած գրառումների հիման վրա, Սամարայի մանկավարժական և պետական համալսարանների մոտ մարդկանց օգնությամբ, գրեթե ողջ տեղի ունեցածի մասին (2018) գրել, հրատարակել եմ իմ առաջին հուշերի գիրքը (Գողացված հաղթանակներ)։ Ավելի ուշ լսեցի, որ ինչ-որ պատգամավոր Նիկոլ Փաշինյան հեղաշրջում է պատրաստում Հայաստանում։ Հանրապետության նախորդ իշխանավորների անգործություն ցասումից, միջոցներ ու ուժեր չխնայելով ՝ Փաշինյանին սատարելու համար, հավաքեցի բազմաթիվ կողմնակիցներ հարազատներից, բարեկամներից, ծանոթներից՝ Հոկտեմբերյանից, Դալարիկից, Լեռնագոգից, Երևանից, Եղեգնաձորից, սկսեցի կողմնակիցներիս հետ օգնել Փաշինյանի «Իմ քայլը» շարժմանը։ Ճիշտն ասած, ես երբեք Փաշինյանին չեմ ճանաչել և նրան չեմ օգնել։

ԵՍ ՈՒԶՈՒՄ ԷԻ, ՈՐ ՎԵՐՋԱՊԵՍ ԺՈՂՈՎՈՒՐԴԸ ՁԵՐԲԱԶԱՏՎԻ ՆԱԽՈՐԴ ԿԼԱՆՆԵՐԻՑ:

Եվ ահա հավատալով Փաշինյանի կեղծ հեղափոխությանը, ցանկանալով դատարանի առաջ կանգնեցնել որոշ վերը նշված «հրամանատարների», նույնպես փաստացի փաստաթղթեր տեղադրելով, փորցելով, որոշակի ուղղումերով, գրեցի իմ երկրորդ գիրգ-հիշատակարանը 2019-2020թ․թ․

Փորձենք կարճ վերլուծել, թե ինչ էր կատարվում՝

Ինչպես և նախկինում գրել էի ՝ 1990-ին ք. Հոկտեմբերյանի Ռուբո Եղոյանի «Երկրապահ» կամավորական ջոկատից իմ

ընկերներն ինձ չվերցրեցին իրենց մոտ։ Անհարմար զգալով, որ շրջանում շատերը կռվում են, իսկ ես թաքնվում եմ, առաջին անգամ մասնակցել եմ մարտերի Յուրա Հովհաննիսյանի (Յուրա-26) ջոկատում 1991 թվականին։

Հավատալով Պարույր Հայրիկյանի կարգախոսներին՝ 1992 - ին անդամագրվել և դարձել եմ ԱԻՄ անդամ (Ազգային ինքորուշում միավորում)։ Եղել ենք Լաչինի շրջանում, որտեղ էլ ինձ ընտրեցին ԱԻՄ՝ Հոկտեմբերյանի, Գառնիի, Երևանի, Լեռնագոգի, Դալարիկի, Մեծամորի, Եղեգնաձորի տղաներից կազմված ջոկատի հրամանատար։ Նույն 1992 թվականին, արդեն իմ միացյալ ջոկատով շրջանի զինկոմիսարիատ Աշոտ Պետրոսյանի առաջարկությամբ մտանք Կորյուն Ղումաշյանի ջոկատի կազմ, և մասնակցեցինք Գորիսի շրջան Տող գյուղի մարտերին։ 1992-ին Հայրիկյանն ինձ ծանոթացրեց Կիրովականի ԱԻՄ կուսակցությաննախագահ Արշալոյս Փայտյանի և նրա մարդկանց հետ։ Այնուհետև Փայտյանը, Արամազդը, Գրիգորը, Հայրիկյանի հետ առաջարկեցին միավորվել, և ստեղծել ԱԻՄ-ականների միասնական ջոկատ՝ այն կոչելով «Նժդե»։ 1992 թվականի հունվարից մինչև 1993 թվականի հոկտեմբերը Մեր միասնական ջոկատներով եղել- մասնակցել ենք մարտական գործողություններին Լեռնային Ղարաբաղի Մարտակերտի, Լաչինի, Հադրուդի, Ֆիզուլիի շրջաններում, մինչև գ․ Հորադիզ։ Մասնակցել ենք, բայց ինչպես գրել էի, Փայտյանի ջոկատը և անձամբ Փայտյանը ոչ մի անգամ չմասնակցեցին ոչ մի մարտի։ Արշալույս Փայտյանը ու Ռոդեն Պողոսյանը՝ որպես հրամանատարներ, նույնիսկ չգիտեին, թե որտեղ էինք գտնվում մենք, որտեղ է գտնվում առաջնագիծը։ Ոչ մի փամփուշտ չեն կրակել ՀԱԿԱՌԱԿՈՐԴԻ ուղղությամբ։


Սակայն դեռ Մարտակերտի շրջանում սկսեցին անհետանալ զենք, զինամթերքներ։ Ինձ բոլորովին դուր չէր գալիս Փայտյանի պահվածքը, երբ իմ ջոկատից Արշալույս Վարդանյանը (Ժանգոտ) գտավ պայթեցված ՈՒՐԱԼ մեքենա՝ այրված զենքերով լի թափքով, և Փայտյանը հրահանգեց իմ մարդկանց ամեն ինչ տանել ռազմաբազա ՝ հետագայում Կիրովական տեղափոխելու համար։

Ինչպես և հավաստիացրել եմ իմ հուշեր- գրքերում, նրանք մեզ օգտագործել են որպես թիրախ – քողարկում՝ ՎԵՐԱԳՐԵԼՈՎ ԻՐԵՆՑ ՝ ԱՐՇԱԼՈՒՅՍ ՓԱՅՏՅԱՆՆ ՈՒ ՌՈԴԵՆ ՊՈՂՈՍՅԱՆԸ ԳՈՂԱՑԵԼ ԵՆ ՄԵՐ ՋՈԿԱՏԻ ԲՈԼՈՐ ՀԱՂԹԱՆԱԿՆԵՐԸ։

Մեր ջոկատը թվաքանակով շատ ավելին էր (մոտ 90-100 մարդ), քան Փայտյանի ջոկատը (մոտ 30- 40 մարդ), բայց, միևնույն է, մենք կատարում էինք նրա բոլոր առաջադրանքները։ Առաջին անգամ վիճեցինք, երբ 1993 – ի Պուշկին-յալի սարսափելի մարտերում գրեթե բոլորը փախան, թողնելով մեզ 8-10 մարդով: Փայտյանը ձերբակալելով բոլորին, նույնիսկ չմտածեց իր ջոկատից մարդիկ ուղարկել մեզ օգնության։ Մեզ արկեր, նռնակներ, նռնականետեր չուղարկեց։ Չցանկացավ նույնիսկ օգնել մեզ ՝ վիրավորներին իջնել ներքև։ Երկրորդ անգամ 1993-ին վիճեցինք, երբ մենք բռնեցինք Ռուբոյին (Ուրալ) և Ճուտին մեր զենքերի գողության մեջ, իսկ Փայտյանը նրանց ազատ արձակեց: Երրորդ անգամ 1993-ին 5- րդ բրիգադի հրամանատար Մանվել Գրիգորյանի հրամանով

Ֆիզուլիի շրջանի Արեշ գյուղում պետք է օգնեինք Հայկազի հետախույզներին։ Մանվելի առաջ ցուցամոլության համար, Փայտյանն այդ գործողության հրամանատար նշանակեց իր


մտերիմ ընկեր Ռոդեն Պողոսյանին։ Հետախույզների հետ հանդիպման ժամանակ դարան ընկնելով՝ Ռոդենը մեզ թողնելով փախավ ռազմակայան՝ Փայտյանի մոտ։ Մի զոհ տալով (ոչ իմ ջոկատից)՝ մենք դուրս եկանք դարանից։ Ռոդենի վախկոտության պատրվակով Փայտյանը նրան ուղարկեց Կիրովական, իբր, գործը հետագայում ռազմական ոստիկանություն փոխանցելու համար։ Բայց ես չհավատացի, և ուշադրություն չդարձրեցի։ Իմ համբերությունը հատեց, երբ սկսվեց մեր լուռ, 3 տարի գործող համերաշխ ջոկատում խռովություններ բարձրանալ, որը կազմակերպում էին Ռոդեն Պողոսյանը, Ռուստամ Գասպարյանը և Արշալույս Փայտյանը։ Արդյունքում, ջոկատից հեռացան լավագույն մարտիկները Գառնիից, Եղեգնաձորից, Դալարիկից, Մեծամորից, Երևանից։ Չդիմանալով, հատկապես Փայտյանի հետ կռվում էի այն բանի համար, որ ինչպես Պուշկին-յալում, 1993-ի օգոստոսին մեզ չօգնեց գ.Ղոչաղմեդլիում, որտեղ մենք կրկին դարան էինք ընկել, որտեղ էլ զոհվեց Կամո Հովհաննիսյանը, գերի ընկավ Հարութ Սավադյանը։ Ոչ միայն Փայտյանը մեզ չօգնեց, այլև խաբելով ինձ և Մանվել Գրիգորյանին, թե իբր պայմանավորվել է ինձ հետ, և ես համաձայնեցի իմ 72 մարդկանց հետ (փասացի ընդամենը 9-10 մարդ էր մնացել) ճակատային գիծը պահել այդ հատվածում, մինչև նա իր մարդկանց կտանի Կիրովական և անմիջապես մեզ փոխարինող կուղարկի։ Այսպիսով, առանց մեզ զգուշացնելու, մեզ թողնելով խեղված, վիրավոր, առանց որևէ տրանսպորտային միջոցի, առանց սննդի, Փայտյանը, վերցնելով ավարը, գերիները, անասուններին, իր ջոկատով

մեկնեց տուն։ Ընդ որում, այդպես էլ մինչև վերջ մեզ չփոխանցեց ադրբեջանցի 12-13 գերիներին, որոնց պետք է փոխանակեինք Հարութ Սավադյանի հետ։ Իմանալով ճշմարտությունը, Մանվելը սաստիկ հայհոյում էր Փայտյանին, խոստացավ պատժել նրան բոլոր ստորությունների համար, տվեց մեզ մեքենաներ, տնային անասուններ ծանր վիրավորների և զոհվածների ընտանիքների համար, թույլատրեց վերադառնալ տուն: Իսկ ՏԱՆԸ ԻՆՁ ՍՊԱՍՈՒՄ ԷՐ «ԱՆԱԿՆԿԱԼՆԵՐ» ՓԱՅՏՅԱՆԻՑ, Եվ ԳԱՍՊԱՐՅԱՆԻՑ:

Չտանելով Արշալույս Փայտյանի և Ռոդեն Պողոսյանի խառնակչություններն, մանրամասն ներկայացնելով

կատարվող ամեն ինչ, 1993 հոկտեմբերին ես ներկայացրեցի Զեկուցագիր - դիմում ռազմական ոստիկանություն: Սակայն 1993-ի նոյեմբերին ինձ ու կնոջս հրավիրելով իր տուն քննիչ

Լ. Հայրապետյանը հայտարարեց՝ «Ազա՛տ ջան, մենք լսել ենք, որ դու գերազանց մարտիկ ես, քեզ՝ որպես հրամանատար, շատերը գովում են, բացի քո տված փաստերից, ես բազմաթիվ ապացույցներ ունեմ Փայտյանի կատարած արարքների մասին (զենքերի դուրսգրում, ֆինանսական մեքենայություններ, գերիների վաճառք և այլն), բայց հասկացի՛ր, մեր պետին վերևից են զանգում (Վազգեն Սարգսյան և Ալիկ Պետրոսյան) և հրահանգում են փակել այդ գործը»։

Դեկտեմբերի կեսերին ռազմական ոստիկանությունից ինձ կանչեց մեկ այլ քննիչ Ներսեսը (նախկինում աշխատում էր ՊԱԿ-ում) և հայտարարեց՝ «Ազա՛տ ջան, ես հետաքրքրվել եմ այն ամենով, ինչ կատարվել է քո ու Փայտյանի միջև: Այս գործով պետք է զբաղվեի ես և իմ բաժինը։ Բայց ինչ-որ մեկը ինչ-որ

կերպ առաջ է անցել, և գործը փոխանցել են Հայրապետյանին, ով ծառայության մեջ զենքով զբաղվելու իրավունք չուներ։ Բայց հրամայեցին, որ նա զբաղվի։ Մանվելը նույնպես քեզ չի օգնի։ Փայտյանը պարզվում է ոչ միայն լավ հռետոր է, այլև ստոր շնագայլը։ Հիմա բոլոր մանրամասները ունեմ, բայց ինձ թույլ չեն տա զբաղվել։

Երեկ մի բան էլ իմացա, և ահա՛ քեզ իմ խորհուրդը՝ սա քո, և քո նմանների պատերազմը չէ։

ՄԱՆՐԱՄԱՍՆԵՐԸ ՊԱՏՄԵԼ ՉԵՄ ԿԱՐՈՂ, ԲԱՅՑ ՇՏԱՊ, ԺԱՄԱՆԱԿ ՉՁԳԵԼՈՎ՝ ՀԱՎԱՔԻՐ ԸՆՏԱՆԻՔԴ ԵՎ ԺԱՄԱՆԱԿԱՎՈՐԱՊԵՍ ԴՈՒՐՍ ԱՐԻ ՀԱՅԱՍՏԱՆԻՑ»։ Համոզվեցի, որ մնում եմ միայնակ իշխանական կառույցների ու ՀՀՇ-ի «հրամանատարների» դեմ, հիշեցի «պատահաբար» զոհված շատ տղաների, մեր հրամանատար Յուրա Հովհաննիսյանի (Յուրա-26) խոսքերը, որ չեմ կարող դիմադրել Փայտյանին, Գասպարյանին, Պողոսյանին, հատկապես գումար չունեմ, իսկ Կիրովականի գերիները «պատահաբար» անհետացել են, և չեմ կարող ետ բերել գերեվարված Հարութ Սավադյանին։ Իշխանավորներն ինձ հանդուրժել չեն կարող իմ անհնազանդ բնավորության պատճառով։ Տանը մշտապես սպառնում են Փայտյանի ու Գասպարյանի «մարդիկ»։ Պահանջում են ստորագրել Փայտյանի փաստաթղթերը, այլապես իմ երեխաներին պատանդ կվերցնեն։ Հասկացա, որ չեմ կարող մարտնչել միաժամանակ և՛ Ղարաբաղում ՀԱԿԱՌԱԿՈՐԴՆԵՐԻ դեմ, և՛ տանը ՀՀՇ-ի կուսակցության անդամներ ԹՇՆԱՄԻՆԵՐԻ դեմ: Մանվել Գրիգորյանը չցանցակացավ միջամտել, և 1994-ի հունվարի վերջին թքած ունենալով ամեն ինչի վրա՝ հեռացա Հայաստանից (իմ կողմից ներկայացված բոլոր փաստերը պատրաստ եմ հաստատել ԱՆԿԱԽ «ստի դետեկտոր» անցնելով՝ իհարկե Փայտյանի,


Պողոսյանի և գրքեր- հուշերում նշված մյուս մարդկանց, քննիչների մասնակցությամբ, և ոչ միայն նրանց)։

ՀԵՌԱՑԵԼ ԵՄ, ԲԱՅՑ ՄՇՏԱՊԵՍ ՊԱՀԱՆՋՆԵՐ ԵՄ ԳՐԵԼ ԲՈԼՈՐ 3 ՆԱԽԱԳԱՀՆԵՐԻՆ, ՔՆՆՉԱԿԱՆ ՄԱՐՄԻՆՆԵՐԻՆ, ՊՆ – ԻՆ, ՏԵՂԻ ՈՒՆԵՑԱԾԻ ՎԵՐԱԲԵՐՅԱԼ (հանձնման ծանուցումների բոլոր դիմումները կցված են գիրք-հուշերում)։

ՈՉ ՄԻ ԱՐՁԱԳԱՆՔ ԱՌ ԱՅՍՕՐ ՉԵՄ ՍՏԱՑԵԼ:

Այնուհետև Բակալում (Չելյաբինսկի մարզ) 1995 - 1996 թվականներին կիրովականցիներից իմացա, որ Արշալույս Փայտյանը և Ռոդեն Պողոսյանը սովորում են Ռուսաստանի ռազմական ակադեմիայում։ ԾԻԾԱՂԵԼԻ Է, ԲԱՅՑ ԴԱ ԱՅԴՊԵՍ Է (չեմ զարմանա, եթե նաև որոշ կեղծ փաստաթղթեր ցույց տան

Ա. Փայտյանի և Ռ. Պողոսյանի «քաջության, սխրանքների, վերքերի, պարգևների» մասին)։ Շփվելով տարբեր մարդկանց հետ՝ շատ բան իմացա Կիրովականում Ռոդեն Պողոսյանի, Արշալույս Փայտյանի գլխավորությամբ տեղի ունեցող անօրինականությունների մասին և ևս 6-7 մարդու մասին Փայտյանի թիկնապահներից։ Այսինքն՝ Փայտյանի գլխավորությամբ նրա թիկնապահներն ահաբեկել են ողջ Կիրովականը (ինչպես շատ «հրամանատարներ» Լ. Պետրոսյանի – ՀՀՇ կուսակցությունից)։

ՈՐՈՇ ԿԻՐՈՎԱԿԱՆՑԻՆԵՐԻ ՀԵՏ ԳՐԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻՑ ՏԵՂԵԿԱՑԱ, ՈՐ ՌՈԲԵՐՏ ՔՈՉՐՅԱՆՆ ԻՇԽԱՆՈՒԹՅԱՆ ԳԱԼՈՎ ՁԵՐԲԱԿԱԼԵԼ Է ԱՐՇԱԼՈՒՅՍ ՓԱՅՏՅԱՆԻՆ (զենքի, մազութների, գերիների, ֆինանսների գործերով...) և ողջ կլանը։ ՆՈՒՅՆ ԿԵՐՊ ԻՄԱՑԱ, ՈՐ ՄԻ ՔԱՆԻ ԱՄԻՍ ԱՆՑ ՝ 2000-2001 ԹՎԱԿԱՆՆԵՐԻՆ, ԵՐԿՐՈՐԴ ԱՆԳԱՄ ՓԱԿԵԼՈՎ ՔՐԵԱԿԱՆ ԳՈՐԾԸ, ԱՐՇԱԼՈՒՅՍ ՓԱՅՏՅԱՆՆ ԱԶԱՏ է ԱՐՁԱԿՎԵլ ՀԵՆՑ ՀՀ ՆԱԽԱԳԱՀ ՌՈԲԵՐՏ ՔՈՉԱՐՅԱՆԻ ԿՈՂՄԻՑ, ԻՆՉՊԵՍ ՆԱԵՎ


ՇՆՈՐՀՎԵԼ Է ԳԵՆԵՐԱԼ ՄՈՅՈՐԻ ԿՈՉՈՒՄ։ Ստացվում է, որ

Հայաստանի ՊԱԿ-ի նկուղներում նույնիսկ դեռ մի բան էլ պարգևատրո՞ւմ են (Սա նույն պատմությունն չէ՞, երբ 1989-1990 թվերին գենեռալ Մոկաշովը ձերբակալելով Լևոն Տեր Պետրոսյանին և իր ողջ կազմին, տեղափոխեցին Մոսկվա ՊԱԿ, իսկ այնտեղից ազատվեցին դառնալով երկրի նախագահ, մինիստրներ, դեպուտատներ․․․):

Ի դեպ բոլոր այդ տարիներին Սերժ Սարգսյանը եղել է ՊԱԿ-ի, ՆԳՆ-ի, ՀՀ պաշտպանության Նախարար - պաշտոնակատար։

ՆԵՐԴՆՈՒՄ ԵՄ ԿԻՐՈՎԱԿԱՆՑԻՆԵՐԻ ՀԵՏ ՈՐՈՇ ՆԱՄԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻՑ ԱՌԱՅԺՄ ԵՐԵՔԸ…:


Gagik Macojan отправил(-а) 12 янв 2020 г., в11:0 Азат Оганисян

Ազատ ախպեր էտ քո գրածները Արշոյենց մասին, կիրովականցիներս լավ ծանոթ էնք իրանց գյոթություններին։ Իրանք մենակ քո գլխին չի որ սարքել են։ Իրա ջոկատից համարյա չկա մեկը որ քաշված չլնի։ Պռոստո սաղ էլ տենմ

են, որ ով էլ լնի, Արշոենց ու իրա նմաններին բան չի կարցէ ու չի կարնա անի, ստիպված վախից լեզուները ոռներն են

կոխէ։ Դու էրեվմա դեռ շատ բաներից խաբար չես։ Հեսա մի վիդյօ խրկեմ Արշոյենց մասին լավ լսա։


Gagrik Matosjan отправил(-а) 12 янв 2020 г., в11:48 Азат Оганисян

Չէ ես Կիրովականցի էմ ծննդով, հետո ապրել ենք Երեվան, ջահելությունս էղելա Կիրովական։ մինչև հմի էլ լավ ընկերներ, բարեկամներ ունեմ ընդեղ։ հետո էղել եմ ՀԱԲ-ի կռիվներին։ Մեր գլխին էլ էնքան սարքին ցվրվանք։ ես տնեցիքով շուտվանից ՈՒկրաինա եմ ապրմ։ դու էսի լսա ուշադիր ու կտենաս որ վլաստը ըտենց շուռ տվածների ձեռնա էղէ ու կա։ ես, դու, միյուսը, իրանց ձեռի խաղալիքներ ենք էղէ։ սաղ դրանց նմանները ՀՀՇ- ի վեցնոցներն են էղե, ու մնմ են։ Ըտենցների էրեսիցա որ էտքան լավ տղեքն մեռան, սաղս ընկանք թափառական։


Gagik Macojan отправил(-а) 12 янв 2020 г., в12:26 Азат Оганисян

Ասեմ իմանաս որ ՀԱԲ-ի Տեր Հակոբն ու Սերգեն էլ են ստէղանք։

Սերգեն նստածա, մենք ոնց կարմ օգնմ ենք։ Պատմմ էին Արշոյենց սաղ պօռնկություններից։ Ես էլ մի քանի անգամ լսալով, չեյի կարմ հավատայի էս վիդյոյի ասածներին։

ԲԱՅՑ ԵՍ ԸՆՁԻ, ՈՒ ՏՂԵՔԻ ՀԵՏ ԱՆԱԼԻԶ ԱՐԻՆՔ։

ՆԱՅԱ՜ ՍՏԵՂ ԻՆՉԱ ԱՍՄ։

пайтян.mp4


«365))»․․․Պարզաբանվել է Քոչարյանի և Ալիևի համաձայնությունն։ Ամեն ինչ պետք է այնպես պլանավորվեր, որ պատերազմ լիներ, որում Հայաստանն պառտվեր։ Երբ Սերժ Սարգսյան-Լուկաշենկո հեռախոսային խոսակցության գաղտնալսման մասին տեղեկատվություն է տարածվել, բացահայտվեց մի սարսափելի փաստ։ Հայաստանի Հանրապետության եկրորդ նախագահ Ռոբերտ Քոչարյանը պայմանագիր է ունեցե Ադրբեջանի Հանրապետության նախքին նախագահ Հեյդար Ալիևի հետ։ Պայմանագրերն վերաբերվում են Արցախի նախապատերազմյան

իրավիճակի գործողություններին։ Մասնավորապես Ռոբերտ Քոչարյանը ու Ալիևը որոշել են Արցախը միացնեն Ադրբեջանին։ Ըստ այդ պայմանների, պետք է այնպես պլանավորվեր, որ ամեն ինչ սահուն ընթանար։ Պատերազմ լիներ, որում Հայաստանը պարտվեր։ Որպեսզի պարտվեր պատերազմում, Քոչարյանը խոստացավ թուլացնել

բանակը տեխնիկապես։ Բացի այդ, Ալիևը վախենալով որ լեռնային պայմաններում չի կարողանա հաղթել

Հայաստանի Հանրապետության զինված ուժերին, Քոչարյանից պահանջեց հակաօդային պաշտպանության ընդանուր քարտեզն։ Ինչպես նաև Մարտունի-2 և Ջիբրաիլի պաշտպանական շրջանների հրամանատարական

քարտեզներն։ Ռոբերտ Քոչարյանը խոստացավ։ Այդ տեղեկությունն Քոչարյանն ստացել է Վիտալի Բալասանյանի միջոցով, և այն Ադրբեջան է փոխանցվել Վրաստանի տարածքով հայ գենեռալներից մեկի – գենեռալ մայոր Արշալույս Փայտյանի միջոցով։ ․․․Հեյդար Ալիևվը Քոչարյանին խոստացավ, որ

Ղարաբաղը Ադրբեջանին միացնելուց հետո, կստեղծվի լեռնային և դաշտային Ղարաբաղի մեկ միասնական մարզ։ Կկոչվի Ղարաբաղի ինքնիշխան հանրապետություն։ Ռոբերտ Քոչարյանը կնշանակվի նախագահ: Այդ առիթով ԱԱՑ-ն մանրամասն քննարկում է անցկացնում, և փնտրում է

բավարար ապացույցներ․․․ԳՐՈՒՄ Է «ԵՐևԱՆ ԹԱՅՄՍ ԼՐԱՏՎԱՄԻՋՈՑՆ»․․․


Gagik Macojan отправил(-а) 13 мар 2020 г., в10:15 Азат Оганисян

Ախպեր իմ վրեն խի՞ էս նաեզժատ անմ։ Ես էլ քո նման կասկածել էմ, չէի ուզմ հավատայի։ Ընձի ոչ Ռոբնա հետաքրքրե, ոչ Արշօն, ոչ էլ Լեվոնենք, Սերժենք, Նիկոլենք։ Պռոստո կարդացել ենք քո գրքերը, ստեղի գրածները, ասի ղրկեմ իմանաս, թէ էլ ինչ պօռնկություններա արե էտ Փայտյանը։ Տենաս ինչ մարդկանց հետ ինչերա արե, զգուշ ու հեռու մնաս ըտենցներից։ Հայերեն էլ վիդյոն թարգմանած գրել եմ ոչ թէ դու հայերեն չես հասկնմ, այլ գրածներտ կարթալով հասկնմ եմ վոր քո մոտ հայերեն տառերը չկան։


Gagik Macojan отправил(-а) 13 мар 2020 г., в18:35 Азат Оганисян

Չէ․էս վիդյոյի մեչի իրեքից ոչ մեկին ոչ լավ ճանաչել եմ, ոչ էլ հետնեերը մատաղ էմ կերե։ Էս էլ ասեմ, ու չես ուզմ մի հավատա վիդյոյին, բայց ըտենց բառերով ու էտ տոնով, էլ ընձի չգրես։ Ես-մենք չենք ուզմ սենց պօռնիկների հմար կռվենք սրա նրա հետ։ Մեր քաշած պռոբլեմները մեզ հերիք էն, ու թազա պռօբլեմ - տեմ բօլեե կռված տղեքի հետ,

չենք ուզմ։ Դու, քո խելքը։ Ոնց կուզես, ընենց էլ մտածա, շարժվի։

ՈՒՐԵՄՆ։ Էս վիդյոն մենք խրկել էնք Սերժին, ԱԱՑ, դատախազին, Տոնոյանին։ Պառզելու ու ճշտելու հմար,

տվել ենք մեր հարցերն ու էլ․փոստերի հասցեները որ պատասխանեյին։

Որպես հայրենիքի և ժողովրդի համար

նախկինում կռվածներ, խնդրմ և պահանջմ ենք կատարել բազմակողմանի հետաքննություններ, այս

տեսահոլովակում նշված՜ Ռ․Քոչարյանի, Վ․Բալասանյանի, Ա․Փայտյանի նկատմամբ։

Ետե կեղծված հայտարարություններ են տեղակայված, ինչու՞

նշված բարցրաստիճան պաշտոնյաները չեն առարկում, ինչու՞ պատիվ չեն պահանջում, ինչու՞ դատի չեն տալիս։

Իսկ եթէ նշված բարցրաստիճան անձինք չեն առարկում, նշանակում է առարկելու ոչինչ չունե՞ն։ Այդ դեպքում ինչու՞ իրավապահ մարմինները չեն բանտարկում դավաճաններին։


Gagik Macojan отправил(-а) 17 мар 2020 г., в16:46 Азат Оганисян

Չէ ախպեր։ Մինչև էսօր, պատասխան, ծպտուն չկա։ Մի հավատա։ Դու էլ ընձի մի գրա։ Հաջող․․․


Hamajak Sykiasjan отправил(-а) 12 фев 2021 г., в11:0 Азат Оганисян

Ախպեր էտքան գրածներտ թեմաները, գրքերտ էն Կիրովականցի (Շամշադնեցի) Փայտյսնի մասինա՞, վոր Քոչարյանը զենք ծախելու համար փակեց, օտկատից հետո դրեց զինվորական ուսումնարանի – ինստուտի տնորեն,

մատաղ սպա (սերունդ) դաստիրակելու համար (կարծեմ 1998- 1999 թվերին էր): Հետո հիշմ եմ որ բաց թողելուց հետո, Քոչոենք Արշոին գենեռալ մայոռ տվին (կարծեմ 2000-2001 թվին էր)։


Hamajak Sykiasjan отправил(-а) 15 фев 2021 г., в16:20 Азат Оганисян

Ռոդեն Պողոսյանին որպես Աղվանստանի կռվածի շատ լավ

ճանաչել եմ։ Գիտեմ որ Փայտյանի զենքերի, ինչ որ

ադրբեջանցի պլենների, փողերի մախինացյաների․․․գործով տասնյակ մարդկանց հետ քոչոենք Ռոդենին էլ փակին։


Hamajak Sykiasjan отправил(-а) 15 фев 2021 г., в17:10 Азат Оганисян

Հիշում եմ որ հենց Քոչարյանը եկավ Հայաստան վլաստի,

Կիրովականցիքի վրեն 4 հատ գործ բացվեց, նշածս

"զենքերի, մազութի, պօլնի փողերի, մեկ էլ պլենների գործ էին", ու իտոգում չորսն էլ ջրվեց, ու սաղս էլ գիտենք ոնցա

էղնում ըտենց գործեր ջրելը...


Hamajak Sykiasjan отправил(-а) 18 фев 2021 г., в17:42 Азат Оганисян

Չէ ախպեր, ես Ռոդենին լավ ճանաչմ էմ, բայց իրանց մեչ չեմ էղե։ Ոչ իրանց տղեքի հետ եմ մոտիկ էղէ, ոչ կռիվներին էմ էղե։


Hamajak Sykiasjan отправил(-а) 22 фев 2021 г., в18:24 Азат Оганисян

Չէ ախպեր ՈՒՌԱԼ մուռալ չգիտեմ։ Լսել էի որ ինչ որ ՈՒՌԱԼԻ շոֆեռ կար էտ գործերով բռնված, բայց չեմ ճանաչե։

Լավ հիշմ եմ որ պոլնի զենքերի, պլենների ու փողերի գործ էր բացվաց սաղի վրա։ Պլենների ու մազութի գործի մեչ

էղել են Արշոն, Ռոդենը ու էլի մի քան հոքի (լսել էմ մեկը ինչ որ Իգո էր, անունները չգիտեմ)։


Hamajak Sykiasjan отправил(-а) 28 фев 2021 г., в18:24 Азат Оганисян

Փայտյան Արշոն մի քանի ամսից Քոչոյով ազատվեց, ու միանգամից ռազմական ուսումնարանի տնորեն նշանակվեց... Էտ գործերով հաստատ մի քանի տասնյակից ավել մսրդ էին բռնվել, ու քիչ քիչով դուրս են եկել, վերջինը մի քանի տարի հետո Ռոդենին թողին (Արշոն հանեց)...

Hamajak Sykiasjan отправил(-а) 19 мар 2021 в 09:55 Азат Оганисян

Ռոդենի հետ մինչև բռնվելը հանդիպել էի աֆղանցոց հավաքի ժամանակ Երևանում, մեկ էլ իրա ազատվելուց հետո

հանդիպա, երբ որ Սարիբեկյան Կարենին էին էլ․ցանցի դիրեկտոր տվել, ինքն էլ նոր էր ազատվել ու ժամանակավոր Կարենի մոտ գործի էր տեղավորվել... Մի կեղծավոր ավանտյուրիստն էլ էտ Կարենն էր...


Hamajak Sykiasjan отправил(-а) 24 мар 2021 в 11:18 Азат Оганисян

Փայտյան Արշոի հետ ոչ մի ձևով չեմ առնչվել... Ռոդենի հետ շարժման սկզբում եմ մոտիկ եղել (նույնիսկ տանն եմ

եղել) առաջի կնոջ հետ էդ նույն շարժման արդյունքում ծանոթացան։ խելոք, հավեսով աղջիկ էր, հետո ադվակատ դառավ, բաժանվելու պատճառն էլ չգիտեմ, չեմ բացառում որ պատճառը "ընկերուհին" էր որն արդյունքում կինը

դառավ։ Տեսքից ավելի սիրուն ու ջահել էր...


Hamajak Sykiasjan отправил(-а) 28 мар 2021 г., в 09:50 Азат Оганисян

Գործից իմ դուրս գալուց հետո իմացա, որ Ռոդենը բանակում վերականգնվելա ու արդեն փոխգնդապետ էր (սաղիս

էլ պարզ էր որ Քոչօենց միչոցով Արշոն սարքեց համ իրա բռնված տղեքի, համ էլ Ռոդենի ազատվելն ու նորից վոենի գործի անցնելն)։ Մի քիչ ԴՈՒՑ-ում մնալուց հետո տեղափոխվել էր Կարմիր, ու էլ չեմ տեսել (2010 թվից Հայաստանում չեմ)... Էտ բաց թողած վախտվանից իրանց դուխն ավելի բառցրցավ։

Կիրովական ինչ բեսպռեձելություն ուզմ, անմ էին․․․Հետն էլ ասեմ, Արշոն էնքան քոքված էր, որ սաղ անմ էր Ռոդենենց ձեռով (լսել եմ մի 7-8 հօգով են Արշոյի սաղ պլանները իրագործմ), իսկ ինքը դրանց կռիշավատ անելով, միշտ մնմ էր

«մաքուր»:

Hamajak Sykiasjan отправил(-а) 1 апр 2021 г., в 09:0 Азат Оганисян

Լավ ու մոտիկից ճանաչել էմ Ասլանին, Ռոդենի մոտիկ ընկերն էր։ Ասլանը քննելու վախտ ցուցմունքա տվե Ռոդենենց մասին։ Հետո իմացանք որ Հայաստանից փախելա (լարել էն)․․․Հիմա երևի կերևա


Hamajak Sykiasjan отправил(-а) 3 апр 2021 г., в 10:20 Азат Оганисян

Ես իրան Ասլան եմ միշտ իմացել, բազումեցի էր, չաղ չաղ ժպտերես տղա էր ... Չեմ հիշում, Ռոդենի դուրս գալուց առաջ էր, թե հետո որ փախավ հայաստանից... Գրածների մոմենտով էլ, ես պրոբլեմ չունեմ, ինչ ասել եմ, վոչ մեկին գաղտնիք չի, ոչ էլ նորությունա։ Սաղ Կիրովականը գիտեն էս ու ուրիշ շատ պատմությունները…


Hamajak Sykiasjan отправил(-а) 3 апр 2021 г., в 10:51 Азат Оганисян

Կապեր հետները չկան... Վերջի ինֆորմացիաս Ռոդենից էն էր որ, գնդապետ էր դառել, ու կարծեմ Կարմիրում էր

ծառայում. Արշոն էլ գեներալ լետենանտություն էր անում


Hamajak Sykiasjan отправил(-а) 3 апр 2021 г., в 14:43 Азат Оганисян

Էտ Կարենը սկզբից մարզի էլ ցանցի տնորեն դառավ, հետո էլ Սերժի վախտով 2 սազիվ դեպուտատ, Արշոն էլ գենեռալ լետենանտ (էս էլ էղավ կարծեմ 2009-ին)... Վայեննի պալիցիաի Կամոյի, Արշոյի ու Ռոդենի հետ էր մոտիկ...


Hamajak Sykiasjan отправил(-а) Вчера в 12:28 Азат Оганисян

Չե ախպեր... Ես աշխատում էի էտ պատսանցիան (Վանաձոր թաղամաս էլ կոչվում էր)։ Արշոյենց չաստի հոսանքին

չեինք կպնում և դա համաձայնացրած էր որպես հացի փռերի,

հիվսնդանոցներ կատեգորիաի օբյեկտ... Ես պաշտոն

չեմ ունեցել, չեմ էլ ուզեցել... Ռոդենը ասմ էր, որ իրանցա միացե Հոկտեմբերյանի ԱՒՄ-ի ջոկատը։ ՈՒրիշ բան չգիտեմ։ Արսենն էլ էր Ռոդենի հետ մոտ։ Դու երևի կիմանաս, մեր մյուս "դուշմանի" մասին էմ ասում (տեսքով էլա դուշմանի նման)։ Հիշմ եմ ցույցերին մի կնիկ որ տեսավ, ասեց "վիիի էս էլա ղարաբաղ ուզըմ "? Էդ Արսենն էլ էր ինչ - ինչ պատճառներով Ռուդոից բեսամթ նեղված (էտ մասին խուսափում էր խոսալ)։

Ինչ որ իրավաբանական էր վերջացրել մլիցա էր աշխատում...


Hamajak Sykiasjan отправил(-а) Вчера в 14:26 Азат Оганисян

Լեննականցի բասմաչը Միշա Անտոնյան (լեննականի վոենի պոլիցիաի պետա էղել) Զոհվավ ախպեր։ Կիրովականի վաենկոմն Արշոյին էր լավ մոտիկ, ալկաշացավ անտեր մեռավ...


Hamajak Sykiasjan отправил(-а) 12 апр 2021 г., в 10:53 Азат Оганисян

ՉԷ։ Ոչ մեկին էլ մոտիկից չեմ ճանաչե, հասցէ, հեռախոսի համար ու՞րդից պտի ունենայի։ Չէի ուզմ ասեյի, բայց վոր էտքան մոտիկ էք էղե դու էլ կիմանաս, որ Արշօյի ջոկատի կեսն Ռոդենի նման ծակվող, ուռող էին։ Դէ դրա ամար էլ

շուշուտ էկել էն Հոկտեմբերյան։ Որ համ քո ջոկատի ուռողների, մի էրկու բոզի տղեքի հետ գլխիտ սարքեն, համ էլ

ձրի «ապռանք» բերեն Կիրովական։ Հլը մտածա ո՞նց ուռող – նարկոման մարդը – Ռոդենը կարցավ էտքան զենքերի, պլենների, մազութի, փողերի գործերով բռնված տեղից մաքուրով պռծներ, հետո պօլկօվնիկ դառնար։ Արշոյին էլ ոնց գրմ էս, էսքան տարի ով՞ ինչ՞ա կարցէ անի, որ հմի դու անես։ Էսա ոնց նայմմ եմ 25-30 տարի գրմ էս, ինչա՞ փոխվմ, ովա՞ բանի տեղ դնմ։ Իրա էն վախտերից ու հմիկվվա ուննեցած էտ մեծերի կռուգով, բան չես կարա անես։

Hamajak Sykiasjan отправил(-а) 14 апр 2021 г., в 11:12 Азат Оганисян

Իզուր էս ախպեր նեղվմ ընձնից։ Փայտյանն ընձի ոչ մի բանա, մոտիկ չեմ էղե։ Արշոյենցից սաղ Կիրովականցիք

յախա էն թափ տվե։ Ես նկատի ունեմ, որ Արշոն Վազգենենց, Քոչենց, Ալիկենց, Սեռժենց, Սեյրանենց, հմի էլ Վանեցյանենց հետ էտքան մոտա էղէ որ կարցելա, ու հմի էլ կարմա համ վրեքի էտքան գործերը մաքրի, համ էլ առանց կռիվներին մասնակցելու, դառնա գենեռալ։ ՈՒրեմ կարցելա կուտ, հաշիվ տալով - կիսվելով առաչ էթա։ Հմի էլ դրանց սաղի հետ կապվածա, իրանց մեչա, միլյոններն ունի,

մենակով ինչ՞ կրաս անես էտքանի դեմ։ ԴՈՒ ԳԻՏԵՍ․․․


Anait Torgomyan Facebook Lives in Moscow, Russia Anait Torgomyan отправил(-а) 18 июн 2019 г., в 11:34 Азат Оганисян

Բարև Ձեզ հարգելի Ազատ ՛ ես կարդալով Ձեր գիրքն, հետաքրքրվեցի և իմացա հետևյալը։ ՈՒրեմն այդ գեներալ կոչված Փայտյանը մեր կոխքի գյուղից - Նորաշենից է։ Անձամբ ես իրեն չեմ ճանաչում և չեմ էլ ուզում նմաններին

ճանաչել։ Իմ մեծ տղան ու գյուղի իմ հարևաններն են լավ ճանաչում։ Այժմ Նորաշենում ապրում են իր հորեխպոր տղան — Օնիկ, մի աչքն էլ քոռ և մայրը։


Anait Torgomyan отправил(-а) 26 июл 2019 г., в 11:34 Азат Оганисян

Գեներալի հայրը մահացած է և թաղված է Նորաշենում, լավ էլ թանկանոց գերեզմանոց են սարքել։ Չգիտեմ ինչքանով է ճիշտ, իրենց գյուղից իմ ծանոթ, բարեկամներն ասում են մոտ 130-150 հազար դոլարի ծախս է արված գերեզմանի վրա։ Համարյա ոչ մեկը այդ Փայտյան կոչեցյալին չեն հարգում որպես մարդ։ Ավելի շատ վախում են, քան հարգում նրան։ Էնպիսի բաներ են պատմում, որ մարդու մարմին փշաքաղվում է լսելով։

Anait Torgomyan отправил(-а) 20 авг 2019 г., в 10:18 Азат Оганисян

Նման գերեզման մեր ամբողչ շրջանում չկա։ Իրենց գյուղի համարյա բոլորն են խոսում, թէ գենեռալի կողմից ինչ միջոցներով է եղել հայթհայթված այդ ահռելի դոլլարները ժողովրդի և երկրի այս ծանր ժամանակներում։ Պատմում են, որ ոչ մի խուզարկություն չի կատարվել ոչ Փայտյանի հայրական տանը, ոչ էլ առավել ևս հողատարածքում։ ԱԱՑ- ի քննիչները Ձեզ խափել են։ Նման գործողությունը՝

խուզարկություննները չէր կարող չնկատվել գյուղացիներից։ Եվ ո՞վ կհամարձակվեր խուզարկել նման գենեռալի տանը։


Anait Torgomyan отправил(-а) 18 сен 2019 г., в 20:31

Азат Оганисян

Իսկ այդ խուզարկությունները զենքերի վերաբերյալ որ ասում ես, ես և իմ տղան իրանց գյուղի ծանոթներից և մեր բարեկամներից հետաքրքրվանք։ Ասին որ իրականում ոչ մի խուզարկություն չի եղել։ 2018-ին եկել են տեղի

օրգաններից, հարց ու փորց արել Փայտյանի մորը, հորեխպոր տղա Օնիկենց, թխթեր մրոտել և գնացել են։ Ես այնպիսի տեղ եմ հիմա, որ ինտերնետս չի բռնում, չեմ կարողանում ֆբ֊ն բացել որ էկած միլիցեքի անունները նշեմ։ Որ հարմարցնեմ, Փայտյանի հոր գերեզմանոցը կնկարեմ կուղարկեմ։ Առայժմ այսքանը իմացա հարգելի Ազատ, եթե էլի հետաքրքող հարցեր ունեք խնդրեմ՛, դիմեք՛ կօգնեմ։ Anait


Torgomyan отправил(-а) 30 окт 2019 г., в 11:41 Азат Оганисян

Ազատ անմիջապես երևվում է որ շատ շուտ եք հավատում և վստահում մարդկանց։ Ինչ՞ խուզարկոթյուն 2018

թվերին, երբ ամբողջ գյուղն է խոսում, որ ոչ մի խուզարկություն չի եղել Փայտյանի ծնողների ոչ տանը, ոչ հողամասում։ Հակառակ մեծ տղուս ընկերներից պատմում էին, որ 1998-1999

թվերին Ռոբերտ Քոչարյանի հրամանով ձեռբակալվել էին Փայտյանն ու իր ամբողչ շայկեն։ Իսկ մի քանի ամսից Փայտյանին, հետո իր մարդկանց բաց են թողել, ու դեռ նույն Քոչարյանն էլ շնորհել է գենեռալի կոչում։ Էլ ո՞վ կհամարցակվեր նման թիկունքներ ունեցող պաշտոնյայի՝ գենեռալի տանը խուզարկություններ իրագործել։


Anait Torgomyan отправил(-а) 18 дек 2019 г., в 16:56 Азат Оганисян

Ինձ հայտնի է, որ հոր այդպիսի գերեզման սարգելու օրվանից, այդ Փայտյանին ոչ ոք չի էլ ուզում հիշել, խոսել նրա մասին։ Փայտյանենց գյուղացիները նույնիսկ պատմում են որ 90–ական թվականների սկզբին արդեն այնքան էր հարստացել, որ գյուղ էր գալիս ՋԻՊ ավտօմեքենայով։ Շրջանում այդ փայտյանի արարքների մասին շատ վատ բաներ են պատմում, բայց բացեբաց խոսալուց խուսափում են։ Բոլորը անվստահության, կասկածանքների, վախի զգացմունքների մեջ են։ Պարզապես վախում են բաց խոսել։


Anait Torgomyan отправил(-а) 19 янв 2020 г., в 14:36 Азат Оганисян

Ոչ մեկը, ոչ մի ԱԱԾ իրավունք չունի Ձեր նմաններին՝ նվիրյալ հայրենասեր մարդկանց նեղություն պատճառի։ ԱԱԾ-ն և նմանները հարվածել և հարվածում են միայն թիկունքից։ Դուք չպետք է վստահեք ԱԱԾ կոչված կառույցին, քանի որ նրանցից ոմանք ծառայում են ոչ թէ ժողովրդին ու երկրին, այլ երկրի թշնամի վերնախավերին։ Իհարկե ինչպես դուք էք նշում, ԱԱԾ-ում էլ կան նվիրված անձինք, բայց ոմանք ծախված էն տերերին։ Ցավոք մեր կառույցները, վերնախավը, միշտ ուզեցել և ուզում են ազգի սերուցքին ցավ պատճառել։ Բոլօրով կպայքարենք, բոլորս համացանցերում կտարածենք, չենք թողնի։ Ձեր գործը վերաբերվում է ողջ ազգին, և ԱԱԾ-ն պարտավոր է բացահայտել թշնամիներին- իրականությունը քո և նման

դեպքերի մասին, ինչպես նաև նման գործերը փակող ծախված քննիչներին։ Այժմ արդեն քիչ, բայց հուսով ենք, որ Փաշինյանը կանդրադառնա նաև քո գործին, և նման կեղծ, թալանչի հրամանատարները, այդ թվում Փայտյանները, Պողոսյանները կկրեն իրենց արժանի պատիժը։


Anait Torgomyan отправил(-а) 18 фев 2020г., в 10:44 Азат Оганисян

Բարի օր հարգելի Ազատ, մեր երկրում արդարությունը վաղուց է մեռել։ Տես մինչև հիմա սրտի ցավով ես հիշում քո լավ ընկերների անհայտ հանգամանքներում զոհվելը։ Չգիտես ոնց ում մեխքով զոհվեցին, գերի ընկան։ Բոլորը էդ կեղտ դավաճանների արածներն էն՝ Փայտյան, Գասպարյան, Պողոսյան և մնացածը։ Դրանք այսօր էլ դեռ իշխում են ապիկար նախկինների և ներկանների հովանավորության ներքո։ Դուք Հարգելիս այդ ապերախտ թուրքերի աչքի փուշն եք, քանի որ չեք դադարում ճշմարտուիթյուն պահանջել։ դրանց սաղին քոքից պետք է վառել ու վերացնել, բացի ԱՍԱԼԱ-Ն ուրիշ ճար չկա, մենակ դա կարող է վրեժ լուծել նման դավաճաններից։ Նախկիններն ու նիկոլն՛ նույն շայկեն են, տես մինչև հիմա սիրտդ մղկտումա քո մաքուր ու հերոս տղաներիդ համար, բայց այս դավաճաներին, նույնիսկ ԱԱԾ-ի որոշ ծառայողներին դա չի հետաքրքրում։ Դրանք բոլորը թուրքի գործակալներ են,

միշտ էլ դրանք մեր նվիրվածներից վախեցել են, դրա համար էլ թիկունքից են խփել։


Anait Torgomyan отправил(-а) 26 фев 2020г., в 11:44 Азат Оганисян

Ոչ Ազատ։ Ես անձամբ այդ Փայտյան կոչեցյալին չեմ ճանաչել, չեմ էլ ուզում ունենալ նման մարդկանց հետ որևէ ծանոթություններ։ Այդ շուն փայտյանի արարքների մասին ողջ գյուղն է խոսում։ Իր արած շատ անօրիկաննությունների, թալանների, ամեն տեսակ անմարդկությունների, հանկարձակի

հարստանալու մասին հաճախ պատմում էն մեծ տղայիս ընկերներն ու մեր բարեկամներն իրենց գյուղից – Նորաշենից։


Anait Torgomyan отправил(-а) 16 мар 2020 г., в 22:52 Азат Оганисян

Կամացից համոզվում ենք, որ նախկիններն ու Նիկոլն՛ նույն կազմն են։ Ես, Հայկը, Անահիտը և մյուսները հատուկ ուշադրություն ենք դարցրել, որ գրքումտ անուններով ես հիշում քո ջոկատի բոլորին։ Ես շատ գրքեր եմ կարդացել, բայց որ հրամանատարը անուններով նշած լինի իր ջոկատի բոլոր անդամներին, առանձին – առանձին նշի բոլոր կատարվածները, առաջին անգամ եմ հանդիպում։ Բայց նույնիսկ ԱԱՑ-ի քննիչներին այդ փաստը չի հետաքրքրում՛ դրանք՝ բոլորը ներքին թուրքեր են։


Anait Torgomyan отправил(-а) 19 мар 2020 г., в 11:14 Азат Оганисян

Էդ փայտյանները, Պողոսյանները, ԱԱԾ-ի որոշ քննիչները, բոլոր վախկոտ, լափող, կաշառակեր և մեր լավ տղաներին թիկունքից խփողները՛ միշտ էլ անպատիժ են մնում։ Որովհետև դրանք վերևների տուզիկներն են և միասին մեր լավ տղաների կյանքի և արյան հաշվին հարստացող ու անպատիժ մնացող շներ են։ Էդ է իրենց իսկական անունը։ Իսկ մեր անձնազոհ ու լավ տղաներին, մանավանդ որ ճանաչում, քո աչքի առաջն էն այդպես նահատակվում՛ երբեք քո տեսակը չի կարող մեր նվիրյալ լավ տղաներին մոռանալ։ իսկ նրանք մարդ լինելուց հեռու շնագայլեր են, որոնց պատճառով էլ ձեր տեսակները միշտ վառվում է անարդարություններից։


Anait Torgomyan отправил(-а) 23 мар 2020 г., в 14:01 Азат Оганисян

Հարգելի Ազատ շատերն են պատմում թէ ինչպես էին ուրախացել, երբ Քոչարյանը գալով իշխանության առաջին հերթին ձեռփակալել էր Փայտյանին և իր ողջ կլանին։ Պատմում

են որ Փայտյանը և իր անձնական ոհմակը ձեռփակալվել էին զենքերի, գերիների վաճառքների, խոշոր ֆինանսական

յուրացումների համար։ Շատերը անհամբեր սպասել էին նրանց արժանի պատժին։ Իսկ մի քանի ամսից նույն Քոչարյանը դրանց բոլորին արդարացնելով բաց է թողել։ Դեռ այդ Փայտյանին էլ Քոչարյանն էր դարցրել գենեռալ։ Այդ դեպքից հետո գյուղացիները սկսել են վախելօվ, անվստահությամբ խոսել Փայտյանի բոլոր արարքների մասին։ ԵՎ ով՞

կհամարձակվեր դեմ գնալ Քոչարյանին, կամ իր շներին։


Anait Torgomyan отправил(-а) 27 мар 2020 г., в 19:41 Азат Оганисян

Ազատ իսկ ու՞մ համար պարզ չի, որ այսօր էլ ձեր գործը փակեց Վանեցյանը նույն Քոչարյանի միջոցով։ Փաշինյանն

ու դատախազն էլ չեն ցանկանում ընթացք տալ նման գործերին․ բոլոր բողոքներին։ Նման բաներ տեսնելով, էլ օվ՞ կհավատա, որ Փայտյանի նմաններին ինչ որ ղեկավար կարող է պատժել։ Ցավոք Հայաստանում ինչպես բոլոր հարցերը լուծվել են մեծ թիկունք ունենալով, մեծ փողերի միջոցով, այդպես էլ շարունակվում է լուծվել։ Նման փաստացի դեպքերն են պատճառը, որ Փաշինյանին արդեն քչերս ենք հավատում։ Anait


Torgomyan отправил(-а) 17 апр 2020 г., в 19:57 Азат Оганисян

Ես շատ ատում եմ էդ տեսակներին, որ իրական կռված, զոհված տղաների արյան հաշվին պաշտոն ձեռք բերելով, իրենց անձնական շահերի համար մոռանում են իրենք իրենց, ընկեր – բարեկամներին, շնագայլ են դառնում, շրջապատը հոշոտում ու մնում անպատիժ։ Բայց ով՞ կպատժի, երբ մինչև այսօր Փաշինյանի ժամանակով էլ դեռ Քոչարյանը, Վանեցյանը, Գրիգորյանը, Բալյանը կարողանում են շտապ փակել քրեական գործերը Փայտյանի և նմանների հանդեպ։ Նմաններին պատժողներ չեն եղել, և չկան, որովհետև նույն գայլերն են բոլորը։

Anait Torgomyan отправил(-а) 21 апр 2020 г., в 20:27 Азат Оганисян

Ազատ ոչ ոք զարմացած չի Փայտյանենց նման արարքներից։ Առավել ևս կասկածի տեղիք չեն կարող տալ, քանի որ

ձեր բոլոր գրվածները հիմնված են գրքում տեղակայված փաստաթղթերով, ստորագրություններով, ամսաթվերով, կնիքներով։ Հետաքրքիր է չէ՞, որ մենք ընթերցելով գիրքն տեսնում, կարդում ենք Փայտյանի, Պողոսյանի և իրենց

որոշ հրամանատարների կողմից քեզ տրված՝ քեզ և քո ջոկատի վերաբերվող փաստաթղթերը, իսկ ԱԱԾ- քննիչները կանխամտածված անտեսել են գրքի մեջ տեղակայված բոլոր կարևոր փաստերը։ Թշնամիներին բացահայտման նման կարևոր գործը, Վանցյանի, Քոչարյանի հրամանով շտապ փակելու նպատակով, պատճառաբանել են, որ իբր Փայտյանենք Ձեզ չեն ճանաչել։


Anait Torgomyan отправил(-а) 18 май 2020 г., в 11:46 Азат Оганисян

Ոչ՝ մայն դա չի եղել։ Ինչպես ծիծաղելով նշում է հայտնի փաստաբան Խ․Մուրադյանը՝ «ԱԱԾ-ի քննիչների կանխամտածված հերթական անօրինականությունը այն է, որ

նույնիսկ Մանվել Գրիգորյանի հետ, որն այդ ժամանակ գտնվել է ԱԱԾ-ի նկուղում, որն եղել է Փայտյանենց, Ազատենց բրիգադի հրամանատարը, և ընդհանրապես ոչ ոքու հետ առերեսում չեն

իրականացրել, պատճառաբանելօվ, իբր Հայաստանում նման միջոցառումները արգելված են։ Կասկած չի առաջանում, որ այդպես փակվել են քրեական գործերը նույն Փայտյանենց

վերաբերյալ Լևոն Պետրոսյանի, Ռոբերտ Քոչարյանի, Սերժ Սարգսյանի ժամանակներում։ Նույն այդպես էլ շարունակվում է այսօր Փաշինյանի օրօք»։


Anait Torgomyan отправил(-а) 22 май 2020 г., в 16:26 Азат Оганисян

Ոչ՝ Ազատ ես իրավաբան չեմ, բայց չեմ էլ կարող չհավատալ


բոլորիս հայտնի փաստաբան Խ․Մուրադյանի արված

ենթադրություններին այս գործի վերաբերյալ։ Հիմա էլ Խ․ Մուրադյանը նշում է՝ «Քննիչները նախորոք կանխանտածված առարկել են Ազատի խնդրանքին ղեկավարության մոտ ընդունելության վերաբերյալ, քանի որ ԱԱԾ-ի ղեկավար Վանեցյանից արդեն ունեցել են շուտափույթ գործն փակելու հրաման։ Այս և այլ հանգամանքները բավական էն ենթադրություններ անել ԱԱԾ- ի քննիչների կողմից կատարած կեղծ, շահագռգռված քննությունների անօրինականությունների մասին։ Պարզապես ԱԱԾ-ի քննիչները ծիծաղելի որոշում են կայացրել, քանի որ եղել են վստահ, որ հետագայում էլ այս և նման գործերը ոչ ոքի չեն հետաքրքրելու։ Այդ իսկ պատճառով էլ մինչև առօրս փաստաթղթերի պատճեները Ազատին չեն ուղարկում»։ Ազատ կրկնում եմ, որ չվստահել Խաչատուր Մուրադյանի իրավագիտությանը, մենք չենք կարող, իրավունք չունենք։ Քանի որ քեզ էլ է հայտնի, թէ ռուսաստանում ինչպիսի

բարդ գօրծեր է վարել։ Այսպես եղել է միշտ, և նույնությամբ էլ մնում է մինչև այսօր։ Առայժմ դեռ ոչինչ չի փոխվում,

բայց եկեք հուսանք։


Anait Torgomyan отправил(-а) 13 июн 2020 г., в 20:27 Азат Оганисян

Ոչ հարգելի Ազատ։ Բոլորս ուսումնասիրել ենք Փայտյանի կենսագրությունը, և այն փաստերը, որ 1993 թվերից Վազգեն Սարգսյանենք, հետո Ռոբերտ Քոչարյանենք, հետո Սերժ Սարգսյանենք, հիմա էլ Նիկոլ Փաշինյանենք չեն ուզեցել և ներկայումս էլ չեն ուզում, չեն կարողանում պատասխանության առաչ կանգնեցնեն նման դավաճաններին իրենց ողջ ոհմակով։ Փաստ է նաև որ 4 անգամ քրեական գործերը փակելով նույնիսկ նոր պաշտոններ, շքանշաններ շնորհելով նմաններին,

համոզված ենք, որ ոչ Դուք, և ոչ ոք այդ Փայտյանին, իր ոհմակին և նմաններին չի կարողանա կանգնեցնել տրիբունալի առաջ։ Չեն թողնի, քանի որ բոլոր նման գործ փակողները կապված են միմյանց, վախում են իրենց կաշվից։ Դուք ճիշտ էք գրել Ձեր գրքում, որ այդ Փայտյանը անհամեմատելի հռետոր է, և կարողանում է մատների վրա բոլորին ֆռացնել։


Anait Torgomyan отправил(-а) 18 июн 2020г., в 11:04 Азат Оганисян

ՀԵՐՈՍ ՏՂԱՆԵՐԻ ԱՐՅԱՆ ՀԱՇՎԻՆ ՄԻԼԻՈՆԱՏԵՐ ԴԱՐՑԱԾ ԴԱՎԱՃԱՆՆԵՐԻՆ ՊԱՏԱՍԽԱՆԱՏՎՈՒԹՅԱՆ ԱՌԱՋ ԿԱՆԳՆԵՑՆԵԼՈՒ ՀԱՄԱՐ ՈՆՑ ՄԻՇՏ, ՉՈՒՆԵՆՔ ԱԶՆԻՎ, ԱԶԳԻՆ և ԻՐԱԿԱՆՈՒՄ ԿՌՎԱԾ ՏՂԱՆԵՐԻՆ ՆՎԻՐՎԱԾ ՂԵԿԱՎԱՐ, ՈՒԺԱՅԻՆ ԿԱՌՈՒՅՑՆԵՐ։


Anait Torgomyan отправил(-а) 19 мар 2021 г., в 14:01 Азат Оганисян

Կարծում եմ սրանք բոլորը քաղաքական խաղեր են։ Տեսեք ինչքան կռվեցին զոհվեցին թե 90-ական թվերին, թե

հետո։ Ուղղակի մեր լավ սերունդը կորավ, կորցրին, էլի իրենց ոչ մի բան չեղավ։ Հայաստանը ավերեցին, բայց նորից իրական դավաճաններն չբացահայտվեցին, իսկ ոմանք լավ էլ հարստացան։ Չգիտեմ ինչ ասեմ, չկռվել հնարավոր չէ, երկիրն կկորցնենք, կռվելով էլ վերջում տեսնում ենք՛ որ կռվողնեերին էլ չեն գնահատում։ Միակ ելքը ազգայնականը ղեկավարի մեր երկիրը։ Հուսանք, տեսնենք ինչ ցույց կտա ժամանակը։


Ստացվում է՝ Կիրովականում ԱԻՄ կուսակցության նախագահ, անդամ, «Նժդե» ջոկատի հրամանատար Փայտյան Արշալույսն իր ջոկատի թիկնապահների հետ Ղարաբաղյան շարժման առաջին իսկ օրերից զբաղվում էին շորթումով, անօրինություններով (ինչպես և Լ. Պետրոսյանի ՀՀՇ կուսակցության շատ հրամանատարներ։ Չեմ զարմանա, եթե

պարզվի, որ Փայտյանն էլ է Գասպարյանի պես, ինչ որ մեկից խլել իրենց ջոկատի հրամանատարությունը: ԱԻՄ տղաներից կազմված ջոկատների՝ իմ հրամանատար նշանակվելու օրվանից (1992թ.), Փայտյանն արդեն ծրագրել էր իր ապագա մեքենայությունները:

1) Փայտյանը Հայրիկյանի հետ միասին մեր ջոկատին խոչընդոտել է գրանցվել ՊՆ-ում, որպես առանձին ինքնուրույն ջոկատի:

2) Փայտյանը խոչընդոտել է մեր ջոկատի մուտքը Յուրա Հովհաննիսյանի ջոկատ:

3) Փայտյանը խոչընդոտել է մեր ջոկատին, կռվել Կորյուն Ղումաշյանի ջոկատի կազմում:

4) Փայտյանն ու Պողոսյանը խոչընդոտում էին մեր ջոկատին, մտնել Լևոնի կազմի մեջ:

5) Փայտյանը, Պողոսյանը, Հայրիկյանի հետ խոչընդոտել են մեր ջոկատին, Ռուստամ Գասպարյանի ջոկատի կազմի մեջ մտնելուն, ինձ և Ռուստամին միմյանց դեմ էին տրամադրում՝ պարզաբանելով, որ նա ՀՀՇ կուսակցությունից է, մենք՝ ԱԻՄ- ականներս, դեմ ենք նրանց և նրանց քաղաքականությանը (իսկ իրենք քծնելով, միաժամանակ հարմարվեցին Լ. Պետրոսյանի, Վ. Սարգսյանի, Ա. Պետրոսյանի, Վ. Սիրադեղյանի, գ. Զաբուխում ՀՀՇ, Դաշնակցություն կուսակցության ղեկավարությանը):

6) Ա. Փայտյանը և Ռ. Պողոսյանն իրենք են թշնամություն ստեղծել իմ և Ռուստամի միջև:

Մեր ջոկատը քանդելու համար Ռուստամ Գասպարյանը

կոչումներ, պաշտոններ խոստանալով կանխամտածված մեզ մոտ մտցրեց իր գործակալներին՝ Աշոտ Խաչատրյանին, Գագո Աբրահամյանին, Արմեն Տոնոյանին։ Ապագայում մեր ջոկատը քանդելու, իմ միջոցով զենքեր, գոյություն չունեցող զինյալների

սև ցուցակից շատ գումար դուրս գրելու, անարգել վաճառելու գերիներին, ստանալու անարժան կոչումներ, պարգևներ, պաշտոններ, Պողոսյանն ու Փայտյանն անձամբ խոչընդոտել են, որ մենք Վաչիկ Ավետիսյանին, Գագո Աբրահամյանին, Աշոտ Խաչատրյանին, Արմեն Տոնոյանին վախկոտության, խռովության կազմակերպիչներին, վռնդեինք մեր ջոկատից։

Հենց այդ չորսի և Փայտյանի միջոցով համոզվելով, որ Ռուստամը վաղուց և խիստ տրամադրված է մեր շրջանում փլուզել ինչպես ամեն ինչ, այնպես էլ մեր ջոկատը, թողնել շրջանում մի ջոկատ՝ նրա գլխավորությամբ, Կիրովականից եկել էին կնոջ՝ Սուսաննայի հետ Ռուստամի ջոկատ ք. Հոկտեմբերյանում, ծանոթանալու և դաշինք ստեղծելու իմ դեմ։

Փայտյանին դուր չէր գալիս, թե ինչպիսի հարգանքով է վերաբերվում մեր ջոկատին Մանվել Գրիգորյանը։

Այն բանից հետո, երբ Ռոդեն Պողոսյանը մեզ դարան գցելով փախավ, անմիջապես Փայտյանն ինքն է կազմակերպել է կեղծ լուրերի տարածում, իբր Ազատ Հովհաննիսյանն ինքն է ինքնակամ գերի հանձնվել, այդ պատճառով էլ ջոկատի հրամանատար է նշանակվում Գագո Ավետիսյանը (որին նա գիտեր ընդամենը 2-3 շաբաթ):

= ՓԱՅՏՅԱՆԻՆ ԱՄԵՆ ՏԵՍԱԿ ՍՏՈՐ ՄԵԹՈԴՆԵՐՈՎ ՊԵՏՔ ԷՐ ԱԶԱՏՎԵԼ ԻՆՁԱՆԻՑ-ԻՄ ԱՆՈՒՆԻՑ:

ԱՄԵՆՈՒՐԵՔ ԱՊԱՑՈՒՑԵԼ՝ Երբեք և ոչ մի տեղ չի եղել Ազատ Հովհաննիսյանի «Նժդեհ» ԱԻՄ ջոկատը ք. Հոկտեմբերյանում: Ապացուցել, որ բոլոր մարտերում կռվել և հաղթել են միայն իր ջոկատի մարտիկները Կիրովականի «Նժդեհը» ջոկատը՝ իր և Ռոդեն Պողոսյանի գլխավորությամբ։

Ապացուցել, որ նման դեպք չի եղել, որ իր մտերիմ ընկեր՝ Ռոդենը փախել է մարտերից:

Փայտյանն ինքն էր կազմակերպել Կամո Հովհաննիսյանի,

Հարութ Սավադյանի մահվան «պատահականությունը», մեր ջոկատ մտցնելով Վաչիկ Ավետիսյանին, ով փախել էր Մանվելի՝ 5 – րդ բրիգադից։

= Հենց Փայտյանն էր, որ Վաչիկ Ավետիսյանին գովազդել, թե իբր ակտիվ ֆիդային է, և իրեն Նոր Կեսարյա խ/թ նախագահ է նշանակել, Ռոդեն Պողոսյանին էլ ուղարկելով Վաչիկի փոխ - հսկիչ։

Փայտյանն ինքն է կազմակերպել իմ երեխաների դեմ մահափորձեր, որպեսզի ես ստորագրեի իր ֆինանսական մեքենայությունների մասին, զենքերի դուրսգրման, գերիների

«պատահական» անհետացման, ավարային ապրանքների, ընտանի կենդանիների, սպիրտի վաճառքի և այլ փաստաթղթերի տակ:

= Այս նպատակով էր նա 1993 – ի հոկտեմբերին իր կնոջ Սուսաննայի, Հակոբ Մակարյանի հետ ՋԻՊ-ով Կիրովականից եկել ք. Հոկտեմբերյան իրեն անծանոթ հրամանատար՝

Ռուստամ Գասպարյանի ջոկատ:


ԻՆՉԻ ՀԱՍԱՎ ՓԱՅՏՅԱՆԸ՞։

Հրամայեց իմ ջոկատի մարդկանց չտրամադրել Վկայականներ, աշխատավարձեր, պատվոգրեր, կոչումներ, պարգևներ, մինչև ես չստորագրեմ իր բոլոր փաստաթղթերի տակ:

= Նույն Գագո Աբրահամյանի, Աշոտ Խաչատրյանի, Մինաս Եվայանի, Կամոյի Հակոբյանի (գ. Տանձուտ), Արմեն Տոնոյանի խոսքերով եղել են Փայտյանի և Պողոսյանի հրահանգները:

= Վարվե՛ք ինչպես ուզում եք: Կամ Ազատը պետք է ստորագրի փաստաթղթերը, կամ անհետանա։

= Միայն այդժամ Ազատի ողջ ջոկատը առանց բացառության (անկախ նրանից՝ եղել են պատերազմներում, թե՝ ոչ), կներգրավվեն Կիրովականի ջոկատում, կստանան

Վկայականներ, պատվոգրեր, կոչումներ, պարգևներ, պաշտոններ:

1993 թվականին՝ Վ. Սարգսյանի և Ա. Պետրոսյանի ցուցումով, քննիչ Լ. Հայրապետյանը փակեց Փայտյանի և նրա թիմի դեմ քրեական գործը։

1996-1997 թվականներին կարողացել է ընդունվել և ավարտել ՌԴ ռազմական ակադեմիան:

1998-1999թթ. հենց նախագահ Ռ. Քոչարյանի կողմից քրեական գործեր են հարուցվել (զենք, գերիներ, մազութ, ֆինանսներ) նույն Փայտյանի վրա: Ուրեմն Քոչարյանը ամեն ինչի մասին դեռ Արցախու՞մ գիտեր:

= Մի քանի ամիս անց հենց նախագահ Ռ. Քոչարյանն է՝ Փայտյանի և նրա թիմի դեմ քրեական գործը փակել (հասկանալի է, թե ինչպես):

= Սկզբում բաց թողնվեց Փայտյանը, հետո մյուսները, վերջինը բաց թողեցին Ռ. Պողոսյանին:

2001թ. հենց նախագահ Ռ. Քոչարյանի կողմից է Փայտյանին շնորհվել գեներալ մայորի կոչում (տեղեկություններ Կիրովականցիներից և «Վիքիպեդիա»-յից):

2009 թվականին Նախագահ Սերժ Սարգսյանի կողմից Փայտյանին շնորհվել է գեներալ լեյտենանտի կոչում:

= 2012 թվականին նույն նախագահ Ս. Սարգսյանի հրամանով նույն Փայտյանը հեռացվել է բանակից (գոմեշների մսի գործը, մնացած գործերով աչքերը փակել են):

= Գաղտնիք չէ, որ այս ընթացքում Փայտյանն իր հետևից քարշ է տվել կռվի դաշտից փախած Ռոդեն Պողոսյանին, դարձնելով նրան նույնիսկ գնդապետ։

= Հեռացվելուց որոշ ժամանակ անց վերադառնալով, իր անզուգական հռետորական կարողություններով, Փայտյանը դարձել է պաշտպանության նախարարի՝ Ս. Օհանյանի խորհրդական:

2018 թվականի մայիսին Արթուր Վանեցյանին նշանակել են ԱԱԾ պետ:

2018 թվականի հուլիս - օգոստոս ամիսներին ԱԱԾ-ն քրեական գործ է հարուցել նույն Արշալույս Փայտյանի և մյուս գործող անձանց դեմ:

= 2018 թվականի հոկտեմբեր - նոյեմբերին (մի քանի ամիս անց) ԱԱԾ – Վանեցյանի գլխավորությամբ, Գրիգորյանի և Բալյանի հետ ԿՐԿԻՆ ՓԱԿԵՑԻՆ ՓԱՅՏՅԱՆԻ ՆԿԱՏՄԱՄԲ ՀԱՐՈՒՑՎԱԾ ՔՐԵԱԿԱՆ ԳՈՐԾԸ։

2019 թվականի սեպտեմբերին Վանեցյանը ազատվել է ԱԱԾ պետի պաշտոնից՝ միավորվելով Վազգեն Մանուկյանի, Օհանյանի, Ռոբերտ Քոչարյանի հետ, իբր ընդդիմադիր է դարձել։

ՀԵՏԵՎՈՒԹՅՈՒՆ՝ այստեղ կասկած չկա, որ Փայտյանի գործը փակելը Վանեցյանի գործն էր, և որ առանց Ռոբերտ Քոչարյանի մասնակցության չանցավ:

= Որոշ տեղեկությունների համաձայն, Փայտյանի գործը հերթական (չորրորդ) անգամ փակվեց Ռոբերտ Քոչարյանի հրահանգով («հին հիշողության՝ բարեկամության» կարգով), ինչն էլ հաստատում է համացանցում տարածված ՏԵՍԱՆՅՈՒԹԻ ճշմարտացիությունը, Քոչարյանի և Փայտյանի գործողությունները։

= Այս տեսանյութը չի թողնում որևէ կասկած, քանի որ ոչ մեկը այդ բարձրաստիճան պաշտոնյաներից (Ռ. Քոչարյան, Վ. Բալասանյան, Ա. Փայտյան), մինչ այսօր՝ 2020 -ը չեն ժխտել։ ԱՎԵԼԱՑՆԵՄ՝ թեև ինքս բոլոր ուժերով օգնել եմ Փաշինյանի շարժմանը, բայց այսօր ո՛չ նա, ո՛չ ԱԱԾ ղեկավարությունը, ո՛չ Հանրապետության Դատախազը չեն ուզում արձագանքել ԻՄ ԽՆԴՐԱՆՔՆԵՐԻՆ, ՊԱՀԱՆՋՆԵՐԻՆ ՎԵՐՍԿՍԵԼՈՒ ԱՅԴ ՔՐԵԱԱՆ ԳՈՐԾԸ: ԱՅՍՏԵՂ ԷԼ ՀԱՐՑԵՐ ԵՆ ԱՌԱՋԱՆՈՒՄ: Եթե իսկապես Փաշինյանն այն առաջնորդն է, ինչպես

ներկայացվում է ժողովրդի առաջ, ապա ինչո՞ւ ՉԻ ԱՐՁԱԳԱՆՔՈՒՄ:

= Չէ՞ որ այս գործում ներգրավված են Ռոբերտ Քոչարյանը, Արթուր Վանեցյանը..., ում Փաշինյանը բացեիբաց հայտարարում է ԺՈՂՈՎՐԴԻ ԹՇՆԱՄԻՆԵՐ և ժողովրդին խոստանում ենթարկել նրանց քրեական պատասխանատվության:

Ինքնստիքյան հարց չի առաջանու՞մ, ինչու՞ ստանալով իմ կողմից որոշ փաստերով շարադրված բոլոր դիմումները, խնդրանքները, պահանջները, ԱԱԾ-ն, դատախազն, Փաշինյանն, չեն արձագանքում, իսկ առանց որևէ մեկի պահանջի և խնդրանքի ձեռփակալեցին ու ոչնչացրին Մանվել Գրիգորյանին։

ՆՄԱՆ ՉԷ՞ ՍԱ ՊԱՏՎԵՐՈՎ ԳՈՐՃՈՂՈՒԹՅԱՆ։

= Կրկին կրկնում եմ՝ պատրաստ եմ հաստատել հիշողություններ

– գրքերի մեջ իմ կողմից բերված վկայությունների 90-95% - ը «ստի դետեկտորի» վրա, բայց բոլոր վերը նշված մարդկանց հետ, իմ և Փայտյանի ջոկատների անդամների, հենց Փայտյանի, Պողոսյանի, 5-րդ բրիգադից իմ կողմից նշված մարդկանց, քննիչների, գրեթե բոլոր իրադարձությունների վկաների (միջազգային անկախ լրագրողների, իրավապաշտպանների, անկախ քրեագետների, գրողների մասնակցությամբ) հետ:

ՎԵՐՋԱԲԱՆ՝ բողոքելով գրքերում, ես չեմ լալիս, Փառք Աստծո, թող ուրիշ երկրում, բայց ստեղծել եմ իմ կյանքը, երեխաներս կրթություն ունեն, աշխատանք ունեն, ապահովված են։

ՉԵՄ ԿԱՐՈՂ ՄՈՌԱՆԱԼ, ՔԱՆԻ ՈՐ ՉԵՄ ԿԱՐՈՂ ՀԱՍԿԱՆԱԼ:

Ինչի՞ համար հենց շարքային հրամանատարներն ու

մարտիկները գործնականում ավելի շատ են սկսում հասկանալ, ստեղծված իրավիճակից ելնելով ապացուցում իրենց գործողությունների իրավացիությունը, չեն ուզում քծնել քաղաքական գործիչներին..., քաղաքական գործիչները

անմիջապես նրանց ֆիզիկապես հեռացնում են։

ՕՐԻՆԱԿ՝ Ռեմիկ Մարդանյանը, Ռուբո Եղոյանն իր ջոկատով, Վանիկը, Լևոնը, Հակոբը, Պեպանը, Յուրա Հովհաննիսյանը, Մանվել Գրիգորյանը, Կամո Հովհաննիսյանը, Հարութ Սավադյանը, Աշոտ Պետրոսյանը, Ներսեսը...( սրանք մեկն են շատեից, որոնց անձամբ եմ ճանաչել):

Ինչի՞ համար են մեզ՝ մեր մի քանի անգամ վիրավոր, խեղված,

«պատահաբար» զոհված, գերեվարված, իրական մարտիկներին, դավաճանել մեր ղեկավարները, և իրենց արհամարհանքով, անգործությամբ, դավաճանում առ այսօր։

ԻՍԿ ԳՈՒՑԵ ՀԱՅԱՍՏԱՆՈՒՄ ԱՅԴՊԵՍ ՍԿՍՎԵԼ Է 1988 ԹՎԱԿԱՆԻՑ, ԵՎ ԱՅԴՊԵՍ ԷԼ ՊԵՏՔ Է ՇԱՐՈՒՆԱԿՎԻ՞…


Ազատ Կառլենի Հովհաննիսյան 2019-2020


ԿԻՑ ՓԱՍՏԱԹՂԹԵՐ՜


՝


:


22


Երկրորդ գրքի բովանդակությունը

= Այսպես կոչված «թավշյա հեղափոխությանը»:

= Հատուկ ծառայությունների կողմից, այսպես կոչված, «հետաքննությունների» իրականացմանը:

= Նոր իշխանությունների կողմից Հանրապետության փլուզված տնտեսության վերականգնման անտեսմանը:

= Հնարավոր դավաճաններին և նրանց հովանավորներին:

= Մասնագետների վերլություններն գլխավոր հարցի վերաբերյալ՝ ՎԵՐԱԳՐԵԼՈՎ ԻՐԵՆՑ, ՈՎՔԵՐ՞ ԵՆ ԳՈՂԱՑԵԼ ՄԵՐ ՋՈԿԱՏԻ ՀԱՂԹԱՆԱԿՆԵՐԸ։

=Ամփոփում։


=Կից փաստաթղթեր։


Ազատ Կառլենի Հովհաննիսյան


ԳՈՂԱՑՎԱԾ ՀԱՂԹԱՆԱԿՆԵՐ

Երկրորդ գիրք

Ղարաբաղյան պատերազմի ազատամարտիկի հիշողությունները

(1991-1993թթ.)


Թարգմանիչներ՝ ԱՆԱՀԻՏ ՏԱՐՈՆՑԻ

Հայկուհի Առաքելյան


ԽՄԲԱԳԻՐ՝ ԱՆԱՀԻՏ ՏԱՐՈՆՑԻ

Սրբագրիչ՝ Վարդուհի Առաքելյան


Տեխնիկական խմբագիր և

վերստուգող սրբագրիչ՝ Հայկուհի Առաքելյան


Ստորագրված է տպագրության 24.10.2021 Գրաչափը 60*84/,1/16 Թուղթը՝ տպագրական Տպագրությունը՝ օպերատիվ

Ծավալը՝ 18 տպագրական մամուլ Ընդհանուր՝ 259 էջ Տպաքանակը՝ 8000 օրինակ